Translation Researches in the Arabic Language And Literature

Translation Researches in the Arabic Language And Literature

Translation as Rewriting: An Analysis of the Translation of Verses Concerning Worship in the Persian Translation of Tafsir al-Tabari

Document Type : Research Paper

Authors
Hanieh Dorostkar
Javad Asghari
Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran;
10.22054/rctall.2026.90273.1827
Abstract
Abstract
Any alteration in the translation of sacred texts, in which form plays a significant role in conveying meaning, raises fundamental questions for translation scholars. Such alterations, which may result from the ideological or literary structures governing the translator's work, sometimes manifest themselves as a rewriting of the source text. André Lefevere regards every translation as a form of rewriting, while Jeremy Munday considers “rewriting” a strategy through which translators enter the domain of power in translation. Drawing on Lefevere's theory of “Translation as Rewriting” and employing a descriptive-analytical approach, the present study investigates the changes introduced into the Persian translation of Tafsir al-Tabari in order to identify the translators' approaches to conformity with, or deviation from, the norms established by the patrons of translation. The findings indicate that, among the various components of rewriting, the strategy of “addition” was employed more frequently than the other strategies. These additions occur more frequently in verses concerning jihad and involve the specification of instances and the provision of information that is not essential to the source text. By contrast, except in a limited number of cases, the additions found in verses concerning worship do not appear to serve an instructional purpose or provide the audience with information necessary or appropriate to the context. The adoption of such strategies may have been related to the translators' prominent scholarly and literary position within the prevailing literary system, the nationalist policies of the Samanids, or efforts to strengthen the Islamic religious discourse.
1. Introduction
Translation, as a human activity, has never taken place independently of the social, cultural, literary, and political structures within which it is produced. Translators operate within systems of norms and expectations that can influence their linguistic and textual choices and can consequently shape the form and content of the translated text. Such influences may be exercised directly through patronage or indirectly through prevailing literary, ideological, and cultural norms. Translation, therefore, may involve not only the transfer of meaning from one language to another but also various forms of textual intervention and restructuring.
From this perspective, translation cannot always be regarded as a neutral process of linguistic transfer. Translators make choices concerning what to retain, modify, omit, or add, and these choices may reflect the literary and ideological circumstances in which translation takes place. Such interventions become particularly significant in the translation of sacred texts, where the relationship between form and meaning is especially sensitive and where deviations from the source text may have theological, cultural, or ideological implications.
The theoretical framework of “Translation as Rewriting,” developed by André Lefevere, provides a useful perspective for examining such interventions. Lefevere conceptualizes translation as a form of rewriting through which texts are reproduced in accordance with the ideological and literary constraints of the receiving system. From this perspective, translation is not simply the reproduction of an existing text in another language; rather, it is a process through which the source text may be reshaped under the influence of the target culture, literary norms, ideology, and the various forms of power operating within the literary system.
The present study focuses on the Persian translation of Tafsir al-Tabari, produced in the historical context of the Samanid period. The translation of Qur'anic material into Persian during this period represents an important development in the history of Persian-language religious and literary writing. Examining the translation through the framework of rewriting makes it possible to identify the ways in which the translators intervened in the source text and to investigate the possible relationship between these interventions and the literary and ideological circumstances of the period.
The study focuses specifically on verses concerning worship and examines the changes introduced into their Persian translation. Particular attention is paid to the strategy of addition and to the distribution and function of additions across different categories of worship-related verses. Through this analysis, the study seeks to determine the extent to which the translators followed or departed from the norms governing the translation and to explore the possible factors underlying their translational choices.
2. Literature Review
Previous scholarship on the Persian translation of Tafsir al-Tabari and on rewriting in translated texts can generally be divided into two groups. The first consists of studies directly concerned with the Persian translation of Tafsir al-Tabari, while the second includes studies that examine manifestations of rewriting in translated works.
The first group includes studies that approach the Persian translation of Tafsir al-Tabari from historical, linguistic, and textual perspectives. Mofidi, Ghasempour, and Fahimitabar (2018) examined selected cultural elements in the translation and discuss the ways in which Persian linguistic and cultural features are reflected in the translated text. Their study highlights the significance of cultural elements in the translation and demonstrates the translators' engagement with the social and cultural context of their period.
Rahimi (2018), in his paper titled “Manuscript-based Reasons for Rejecting the Attribution of the Existing Translation of Tafsir al-Tabari to the Scholars of Transoxiana,” investigates the authenticity and provenance of the extant Persian translation. His study uses codicological evidence to reconsider the conventional attribution of the translation and discusses its textual and historical background. Although this research provides important evidence concerning the transmission and provenance of the text, its principal focus is historical and codicological rather than an analysis of the translation from the perspective of rewriting theory.
In his master's thesis, Rad (2018) examines the methodological characteristics of the translation of Tafsir al-Tabari and its exegetical features. His research contributes to an understanding of the way in which the translation presents exegetical material and narratives. However, its primary concern is the methodology and descriptive characteristics of the translation rather than the application of contemporary translation theories to the textual interventions found in the work.
The second group comprises studies concerned with rewriting and its manifestations in translated works. Hosseini Ajdad Niyarki and Delshad (2020) investigate manifestations of rewriting in selected passages from Bal'ami's work. Their study draws attention to strategies such as adaptation, structural modification, omission, condensation, and amplification and demonstrates the significance of translator intervention in the formation of the translated text.
In her master's thesis, Mansourzadeh Yami (2014) translated André Lefevere's influential work Translation, Rewriting, and the Manipulation of Literary Fame. Lefevere's work constitutes an important contribution to the cultural turn in translation studies and provides a theoretical basis for examining the relationship between translation, ideology, literary systems, and power. His approach is particularly relevant to studies that seek to move beyond a purely linguistic conception of translation and examine the broader systems within which translation is produced.
Nazari, Nasiri, and Mortezaei (2021) focus on Ebrahim Amin al-Shawarbi's translation of Hafez's tenth ghazal and identify the influence of ideology and literary poetics on the translator's choices. Their analysis draws attention to such strategies as lexical addition and reduction, syntactic restructuring, changes in pronouns, and the alteration or omission of the takhallus. The study demonstrates the applicability of Lefevere's framework to the analysis of textual intervention in literary translation.
In her master's thesis, Qaza'ani (2022) combines rewriting theory with a feminist perspective to investigate the agency of Iranian women translators in translating literary works characterized by patriarchal language. Her study further demonstrates the potential of rewriting theory for investigating the relationship between translation, ideology, and translator agency.
Finally, Horri (2023), focusing on FitzGerald's Salaman and Absal from Jami, examines the influence of ideology and poetics on FitzGerald's rewriting of Jami's work. The study illustrates how translation and rewriting may be shaped by the cultural and literary circumstances of the target system.
Overall, previous research on the Persian translation of Tafsir al-Tabari has largely concentrated on its historical, textual, linguistic, and methodological dimensions. Comparatively less attention has been devoted to examining the translation through the theoretical framework of rewriting, particularly with regard to the translators' textual interventions and the possible relationship between these interventions and the ideological and literary structures of their historical context. The present study seeks to address this gap by examining the translation of verses concerning worship through the lens of Lefevere's rewriting theory. By focusing on the strategies employed by the translators, particularly addition, the study seeks to demonstrate how Qur'anic meanings were reproduced and reshaped within the linguistic, literary, religious, and cultural context of the period.
3. Methodology
The present study employs a descriptive-analytical approach and draws on Lefevere's theory of “Translation as Rewriting” as its principal theoretical framework. The analysis focuses on changes introduced into the Persian translation of selected Qur'anic verses and seeks to identify the principal rewriting strategies employed by the translators. Particular attention is given to additions and to the extent to which these additions correspond to, or depart from, the requirements of the source text and its immediate context.
Corpus Selection and Sampling
In Shiite jurisprudence, ayat al-ahkam (verses concerning legal rulings) are traditionally estimated at approximately 500 verses. The present study adopts the classification proposed by Baqir al-Irwani in Durus Tamhidiyya fi Tafsir Ayat al-Ahkam, which divides legal verses into four major categories: worship, contracts, unilateral legal acts, and general rulings.
The present study focuses exclusively on the category of worship. This category includes verses related to purification, prayer, fasting, almsgiving, khums, pilgrimage, jihad, and the principle of enjoining good and forbidding evil. Within this classification, jihad is considered an act of worship and is therefore included among the verses examined in the present study.
The research corpus consists of 77 distinct verses selected from 98 instances occurring in volumes 1, 2, 3, 4, 6, and 7 of Tafsir al-Tabari. The verses were selected purposively on the basis of the prominence of rewriting manifestations in their Persian translations. The selected corpus therefore provides a basis for examining the linguistic and exegetical interventions made by the translators and for identifying recurring patterns of rewriting.
Unit of Analysis and Coding Procedure
The unit of analysis is the selected Qur'anic verse together with its corresponding Persian translation and exegetical material. The data were analyzed qualitatively and comparatively. The translators' interventions were identified and classified according to the types of rewriting manifested in the translated text, with particular attention to addition and other forms of textual alteration.
The identified interventions were then examined in relation to the source text and the contextual function of the translated material. The analysis sought not only to identify the presence of additions but also to determine their nature, frequency, and relevance to the context in which they occur. This procedure made it possible to compare the treatment of different groups of worship-related verses and to determine whether the translators' interventions served an explanatory or instructional function or instead introduced information not required by the immediate context.
4. Findings: Patterns of Rewriting
The analysis of the selected corpus demonstrates that the translators did not limit themselves to a strictly formal reproduction of the source text. Various forms of textual intervention can be identified in the Persian translation, among which the strategy of addition is particularly prominent.
A. Dominance of Addition
Among the rewriting strategies identified in the corpus, “addition” occurs more frequently than the other strategies. The translators occasionally introduced information that is not explicitly present in the Qur'anic source text. Such additions represent an important form of intervention because they extend the translated text beyond a direct rendering of the source.
The occurrence of additions, however, is not uniform across the different categories of worship-related verses. Their distribution indicates that the translators' interventions varied according to the subject matter and contextual characteristics of the verses. This variation provides evidence that the strategy of addition should not be regarded as a purely linguistic device but should also be examined in relation to the broader literary and ideological context of the translation.
B. Greater Frequency of Additions in Verses Concerning Jihad
One of the most significant findings is the greater frequency of additions in verses concerning jihad. In these passages, the translators frequently provide examples, specify instances, or introduce information that is not essential to the original wording of the verse.
This pattern distinguishes the treatment of jihad-related verses from that of other worship-related verses. The additional material in the former category can extend considerably beyond what is required for the straightforward transmission of the source meaning. The concentration of such additions in verses concerning jihad may therefore indicate the particular significance attributed to these verses within the ideological and religious context in which the translation was produced.
At the same time, the findings do not justify treating every addition as ideologically motivated. Rather, the nature and distribution of the additions provide grounds for considering possible relationships between the translators' choices and the intellectual, literary, and political circumstances of the period.
C. Limited Instructional Function of Additions in Other Worship Verses
A further finding concerns the function of additions in verses related to other forms of worship. Except in a limited number of cases, these additions do not appear to have a clear instructional or pedagogical function. Nor do they consistently provide information that is necessary or proportionate to the immediate context of the verse.
This finding is significant because additions in the translation of a sacred text might reasonably be expected to clarify an obscure expression, explain a culturally specific reference, or provide information necessary for the target audience's comprehension. The analysis indicates that, in many of the examined worship verses, the additions cannot be adequately explained by such an instructional function alone.
The contrast between the nature of additions in jihad-related verses and those found in other worship verses therefore constitutes an important aspect of the rewriting patterns identified in the study.
D. Rewriting, Literary Position, and Power
The observed patterns may also be considered in relation to Lefevere's conception of translation as rewriting and to the relationship between translation and power. The translators of Tafsir al-Tabari occupied a prominent scholarly and literary position within the intellectual environment of their time. Their position may have affected the form and extent of their interventions in the translated text.
Furthermore, the rewriting strategies may have been influenced by the broader literary and political circumstances of the Samanid period. In particular, the possibility that some of these interventions were connected with Samanid nationalist policies or with the strengthening of Islamic religious discourse provides a potential explanation for the observed patterns. These interpretations should, however, be regarded as possible explanations rather than definitive conclusions, since the textual evidence primarily demonstrates the existence and distribution of rewriting strategies.
5. Conclusion
The findings of this study demonstrate that the Persian translation of Tafsir al-Tabari can be fruitfully examined as an instance of “translation as rewriting.” The translators did not merely reproduce the source text in Persian; rather, they introduced various textual changes, among which addition was the most frequently observed strategy in the selected corpus.
The analysis further shows that additions occur particularly frequently in verses concerning jihad. These additions include the specification of instances and the presentation of information that is not essential to the source text. By contrast, except in a limited number of cases, the additions found in other verses concerning worship do not appear to serve a clear instructional purpose or provide information that is necessary and proportionate to the context.
The differences observed among the various categories of worship-related verses suggest that the translators' interventions cannot be explained solely in terms of linguistic clarification. From the perspective of Lefevere's theory, these interventions may be viewed as forms of rewriting shaped by the literary, ideological, and cultural circumstances in which the translation was produced.
The study also suggests several possible explanations for the translators' adoption of such strategies. Their prominent scholarly and literary position within the prevailing literary system may have provided them with greater latitude in reshaping the source text. In addition, their choices may have been related to the nationalist policies of the Samanid period or to the broader objective of strengthening Islamic religious discourse. These possibilities point to the importance of considering translation not merely as a linguistic activity but also as a practice situated within particular structures of literary and cultural power.
The present study contributes to translation studies by applying the theory of translation as rewriting to a classical Persian religious translation and by drawing attention to the textual interventions that characterize the Persian translation of Tafsir al-Tabari. More specifically, it demonstrates the value of examining additions and other forms of textual modification in relation to their distribution, function, and historical context. Further research may extend this approach to other categories of Qur'anic verses and to other classical Persian translations in order to provide a broader understanding of the relationship between translation, rewriting, ideology, and power in the history of Persian translation.
Keywords
rewriting
Persian translation of Tafsir al-Tabari
power
verses concerning worship
translation
Subjects

1. مقدمه 

ترجمه، به‌مثابۀ کنشی انسانی، همواره تحت تأثیر ارادۀ معطوف به قدرت بوده و در پیوندی دیالکتیکی با آن معنا می‌یابد. ماهیت متغیر و سیال قدرت موجب شده است در مقاطع زمانی مختلف، نقش‌های متفاوتی ایفا کند. گاه در قالب شخصیتی معیّن یا نهادی خاص، مستقیماً در عرصۀ تولیدات علمی و فرهنگی وارد شده و افزون بر حمایت، در شمار آغازگران و سفارش‌دهندگان ترجمه قرار گرفته است. گاه نیز در قالب نظام‌های هنجاری و ساختارهای ادبی مسلط، راهبردها و دستورالعمل‌های کلان ترجمه را شکل داده و به‌مثابۀ سازوکاری هنجارساز عمل کرده است. در نهایت، قدرت در سطح توانش زبانی و فرهنگی مترجم نفوذ می‌کند و او را به عاملی برای بازتولید خود بدل می‌سازد؛ سوژه‌ای که در عین اطاعت از قدرت، هم‌زمان آن را اعمال می‌کند. از این‌رو، ترجمه را باید فعالیتی جانبدارانه دانست، زیرا مترجم ناگزیر است متناسب با بافت، یکی از چند معنای ممکن را برگزیند. در واقع، همین گزینشِ بخش‌هایی از متن برای تأکید یا دگرگونی است که ترجمه را به کنشی سودار و جهت‌مند بدل می‌کند. گِنتزلر این جانب‌داری آگاهانه را نه کاستی، بلکه ویژگی ذاتی ترجمه می‌داند؛ ویژگی‌ای که سبب تمایز ترجمه‌ها از یکدیگر شده و امکان حضور فعال آن‌ها را در دیالکتیک قدرت و گفتمان سیاسی فراهم می‌آورد (گنتزلر، 1392: 24).

ترجمه به مثابة بازنویسی از شیوه‌های کارآمد برای فهم کامل جریان قدرت در متنِ ترجمه‌شده است. آندره لِفِوِر[1] از نخستین پژوهشگرانی بود که این دیدگاه را مطرح کرد. در این رویکرد، توجه اصلی، معطوف به مجموعه فرایندهایی است که ترجمه ناگزیر به گذر از آن‌هاست؛ فرآیندهایی که طی آن‌ها متن مبدأ در پرتو هنجارها، ارزش‌ها و الزامات نظام ادبی و فرهنگی مقصد تفسیر، بازآرایی و بازتولید می‌شود. بر این اساس، ترجمه نه انتقالی صرف، بلکه کنشی تفسیری و بازنویسانه تلقی می‌شود که در بستر نیروهای گفتمانی و ساختارهای قدرت شکل می‌گیرد.

 در این میان، ترجمة متون دینی، به‌ویژه قرآن، همواره با محدودیت‌ها و ملاحظات خاصی برای کنشگران ترجمه همراه بوده است. دشواری، و گاه امتناعِ بازتولید زبان وحیانی قرآن در زبان مقصد، سبب شده است که همواره حفظ قداست صورت و لفظ، بر رسایی ارتباطی و کارآمدی ترجمه پیشی گیرد. در این رویکرد، حفظ ساختار دستوری قرآن و نظم ترجمه بر انتقال پیام اولویت داشته و بر همین اساس، کوشش‌ها بر آن است تا هندسه متن مبدأ با جایگزینی واژه با واژه حفظ شود. در سوی دیگر این پیوستار، برخی معتقدند هر ترجمه، خود، تفسیری است؛ بدین ترتیب دال‌های بیشتری را برای بازسازی و انتقال پیام به خدمت می‎گیرند. به باور ایشان، هدف ترجمة قرآن، تفهیم مضامین آن و انتقال دعوت به زبان غیرعربی است و باید تمام امکانات زبان را برای دستیابی به این مهم به کار گرفت. گاه این دخل و تصرف‌ها چنان است که ترجمه به تالیف و بازنویسی نزدیک شده و از متن مبدأ فاصله می‎گیرد. بی‌تردید بررسی چنین رویه‌ای در سدة چهارم هجری و یکی از اولین ترجمه‌های رسمی قرآن، ما را به نتایج قابل توجهی خواهد رساند. اهمیت این ترجمه زمانی دوچندان می‌شود که آن را در بافتار تاریخیِ عصر سامانی بسنجیم؛ دوره‌ای که از یک سو هژمونی سیاسی و مذهبی خلافت عباسی همچنان برقرار بود و از سوی دیگر، عربی زبان رسمی و دیوانی کشور به شمار می‌رفت. در چنین فضای گفتمانی که برگردان قرآن به زبان‌های دیگر کماکان با مخالفت‌های سرسختانه‌ای روبرو بود، اقدام مترجمان در ارائه ترجمه‌ای آزاد، مخاطب‌محور و پویا از برخی آیات، کنشی بسیار متهورانه و شایان توجه است.

پژوهش حاضر با بررسی برگردان آیات عبادات در ترجمة تفسیر طبری و با تکیه بر آرای بازنویسانة آندره آلفون لفور در پی پاسخ به پرسش‌های زیر است:

ـ در ترجمۀ کهن قرآن سدۀ چهارم هجری، فاصله‌گیری از ساختار لفظی متن مبدأ با چه راهبردهای بازنویسانه و در کدام آیات تحقق یافته است؟

ـ چه نسبتی میان ساختارهای قدرت و گفتمان دینی-سیاسیِ عصر سامانی با راهبردهای به‌کاررفته در ترجمه‌های کهن قرآن برقرار است؟

ـ بازنویسی‎های صورت گرفته چه تأثیری بر شکل‌گیری دریافت دینی در آن دوره دارد؟

2.پیشینة پژوهش

پژوهش‌های بسیاری با محوریت ترجمة تفسیر طبری و بررسیِ بازنویسیِ آثار ترجمه شده صورت پذیرفته است. از همین رو تحقیقات انجام گرفته در این حوزه را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد:

نخست، آثاری که ترجمة تفسیر طبری را مورد بررسی قرار داده‌اند؛ از جمله:

صدیقه مفیدی، محسن قاسم پور و حمیدرضا فهیمی تبار (1397) در مقاله «بررسی و تحلیل برخی عناصر فرهنگی در ترجمه تفسیر طبری» به واکاوی مولفه‌های گرایش واعظانه در این ترجمه پرداخته‌اند. نویسندگان بر این باورند که مترجمانِ ترجمة تفسیر طبری، عناصر فرهنگ ایرانی و زبان فارسی را جامعة آن زمان را در خود منعکس ساخته است تا میان فرهنگ خود و فرهنگ اسلامی ارتباط برقرار کند. ایشان با وجود بررسی عناصر فرهنگی در ترجمة تفسیر طبری، از ارائة یک چارچوب نظری منسجم دربارة انتقال فرهنگی در ترجمة متون دینی، پیوند فرهنگ با ایدئولوژی و کاربرد نظریه‌های نوین ترجمه و مطالعات بین‌فرهنگی غافل مانده‌اند.

حسینعلی رحیمی (1397) در مقالة‌ «دلایل نسخه‌شناختی در رد انتساب ترجمة تفسیر طبری موجود به علمای ماوراءالنهر»، اصالت این اثر را مورد بررسی قرار داده است. وی بر این باور است که نویسنده، اثر حاضر را در محدودة زمانی بین دهه‌های پایانی سده چهارم تا اواسط سدة پنجم هجری پدید آورده و از ترجمه علمای ماوراء النهر استفاده کرده است. نویسنده با وجود ارائة دلایل نسخه‌شناختی برای رد انتساب ترجمة تفسیر طبری، از ارائة یک چارچوب نظری جامع دربارة نقش ترجمه، بازنویسی، انتقال متن و تاریخ تولید نسخه‌های تفسیری غافل مانده است. در نتیجه، تحلیل آن بیشتر سندمحور است تا نظری و میان‌رشته‌ای.

حمدالله راد در پایان نامة کارشناسی ارشد خود با عنوان «روش‎شناسی ترجمة تفسیر طبری»، روش تفسیری این ترجمه را بررسی کرده است. نویسنده معتقد است ترجمة تفسیر طبری بیشتر به کتاب قصه‌ها شباهت دارد تا یک کتاب تفسیری و نقل قصه‌ها در آن به صورت آمیخته‌ای از روایات درست و نادرست و بدون ذکر سند آمده است. وی در این پژوهش با وجود بررسی روش‌های ترجمه در تفسیر طبری، چارچوب نظری گسترده‌ای برای تبیین جایگاه این ترجمه در نظریه‌های معاصر ترجمه و نیز در پیوند با مطالعات تفسیری و تاریخی ارائه نمی‌دهد؛ ازاین‌رو تحلیل آن بیشتر توصیفی است تا نظری.

 دیگری، پژوهش‌هایی که طی آنها، مولفه‌های بازنویسی در آثار ترجمه شده مورد ارزیابی و تحلیل قرار گرفته‌اند؛ مانند:

 دلشاد و حسینی اجداد نیارکی (1399) در مقالة «نقد و بررسی جلوه‌های بازنویسی در چهار اپیزود ترجمة بلعمی از تاریخ طبری»، جولان آزاد زبان مترجم و کاربست مولفه‌های بازنویسی را از مهم‌ترین دلایل پیدایش رویکرد تالیفی در ادبیات فارسی و عربی کلاسیک دانسته‌اند. حاصل کار آن که استفاده از راهبردهایی چون اقتباس، تعدیلات ساختاری، حذف، فشرده‌سازی و اطناب از سوی مترجم، موجب ماندگاری تاریخ بلعمی شده است. نویسندگان در این اثر با وجود شناسایی جلوه‌های بازنویسی در بخش‌هایی از ترجمة بلعمی، چارچوب نظری منسجمی برای تبیین جایگاه این بازنویسی در نظریه‌های ترجمه، تاریخ‌نگاری و مطالعات فرهنگی ارائه نمی‌دهد و به‌ویژه مرز مفهومی میان ترجمه، اقتباس و بازنویسی در متون کلاسیک را به‌طور دقیق روشن نمی‌کند.

منصورزاده یامی (1393) در پایان نامة کارشناسی ارشد خود به ترجمة کتاب «ترجمه، بازنویسی و دخل و تصرف در شهرت ادبی نویسنده» از آندره لفور دست یازیده است. لفور در این کتاب که از آثار بنیادین در حوزه‌ی نظریه‌های فرهنگی ترجمه است، نشان می‌دهد ترجمه چگونه می‌تواند دریافت افراد را از متن ادبی تغییر دهد. لفور در این اثر با وجود تبیین قدرتمند نقش ساختارهای ایدئولوژیک و ادبی در بازنویسی از تبیین دقیق عاملیت مترجم، تمایز مفهومی گونه‌های مداخله، و پیوند با نظریه‌های هویت، دریافت و تحولات معاصر ترجمه باز‌مانده است.

ناظری، نصیری و مرتضایی (1400) در مقالة «نقدی بر ترجمة ابراهیم امین الشواربی از غرل دهم حافظ بر اساس نگره بازنویسانة لفور»، ترجمة منظوم و منثور این غزل از حافظ را مورد بررسی قرار دادند. آنان دریافتند که شواربی در سایة دو مولفة مهم کنترل‌گر- ایدئولوژی و سبک ادبی- مطابق اندیشه و سلیقه خوانندة عرب نسبت به بازنویسی غزل دهم حافظ اقدام کرده است. افزایش و کاهش برخی واژگان، وارونه‌سازی در کاربرد ساختارها، شکل و جنس ضمایر و وارونه‎سازی در تخلص یا حذف آن از جمله راهبردهایی است که شواربی بدین منظور از آن بهره گرفته است. با این وجود، تحلیل ترجمة شواربی از غزل حافظ صرفاً در چارچوب نظریۀ بازنویسی لفور انجام شده و از تلفیق آن با نظریه‌های دیگرِ ترجمه، به‌ویژه نظریه‌های ترجمة شعر، رویکردهای فرهنگی و نظریات جدیدتر مطالعات ترجمه غفلت شده است.

قزاآنی (1401) در پایان‌نامة کارشناسی ارشد خود با عنوان «ترجمه به مثابه بازنویسی: بررسی آثار مترجمان زن ایرانی» با پیوند دادن فمنسیم و بازنویسی، عاملیت مترجمان زن ایرانی را از طریق ترجمة آثار ادبی با زبان مرد سالار مورد تحلیل و بررسی قرار داده است. با این حال، چارچوب اثر حاضر به دیدگاه کلاسیک لفور محدود مانده و تلفیق دیدگاه‌های نوین جنسیت و قدرت در ترجمه به چشم نمی‎خورد.

حری (1402) در مقالة «سلامان و ابسال فیتزجرالد جامی: بررسی بازنویسی فیتزجرالد از منظومة عرفانی جامی بر اساس دیدگاه لفویر 1992» در صدد است تا نشان ‌دهد توجه به دو عامل بوطیقا و ایدئولوژی تا چه میزان در بازنویسی فیتزجرالد از منظومة جامی اثرگذار بوده است. یافته‌ها حاکی از آن است که تمام این تغییرات در راستای مطابقت با شبکه‌های فرهنگی و اجتماعی انگلستان صورت پذیرفته است. این پژوهش با وجود بررسی ارزشمند بازنویسی فیتزجرالد از منظومۀ جامی در چارچوب لفویر، از تحلیل تاریخی، نظری چندبعدی، و بینامتنیتِ بازنویسی غافل مانده است.

 پژوهش های انجام شده از ترجمة تفسیر طبری بیشتر از نظر تاریخی، نسخه‌شناختی و زبانی مورد بررسی قرار گرفته و کمتر از دیدگاه نظریة بازنویسی و با تمرکز بر نقش ایدئولوژی و نظام اعتقادی مترجمان تحلیل شده‌اند. مقاله حاضر با تحلیل نظری-انتقادی از ترجمة آیات عبادیِ تفسیر طبری نشان می‌دهد که چگونه مترجم با بازنویسی‌های آگاهانه یا ناخودآگاه، معانی قرآنی را در چارچوب باورهای کلامی، فرهنگی و فقهی زمانه خود بازآفرینی کرده است. بنابراین بررسی ترجمة تفسیر طبری از رهگذر بازنویسی‌های صورت گرفته در آن دارای نوآوری پژوهشی است.

3. روش پژوهش

حمایت پیوستة میدان قدرت (سامانیان) و بوطیقای حاکم (علما و فقهای حنفی) منجر به پدید آمدن ترجمه‌ای موسوم به «ترجمة تفسیر طبری» گردید؛ از همین رو، تحلیل این ترجمه به مثابة یکی از ترجمه‌های گفتمان‌ساز قرآن بسیار حائر اهمیت است. نظر به نقش‌آفرینی «ایدئولوژی» و «متخصصان نظام ادبی» در شکل‌گیری «ترجمة تفسیر طبری»، نویسندگان دریافتند نظریة لفور، قابلیت پاسخگویی به مسائل مختلف در رابطه با ترجمة این اثر و تحلیل دقیق‌تر آن را داراست. از جمله مسائلی نظیر نقش مناسبات قدرت در ترجمه، نقش این ترجمه در نظام ادبی مقصد و...

1-3. جامعة پژوهش

در میان فقهای شیعه، مشهور است که آیات‌الأحکام حدود پانصد آیه، یعنی نزدیک به یک‌سیزدهم آیات قرآن را دربرمی‌گیرد. «در تعداد چنین آیاتی در مجموع قرآن اختلاف نظر وجود دارد و این اختلاف در حقیقت از آنجا ناشی شده است که برداشت از تعریف آیات الأحکام در میان فقها یکسان نبوده است» (عمید زنجانی، 1382: 16). آیات مورد بررسی در این پژوهش، برگرفته از دسته‌بندی کتاب «دُروس تَمهیدیة فی تفسیر آیات الاحکام» اثر ارزشمند باقر ایروانی است. در این کتاب، آیات احکام به چهار بخش عبادات، عقود، ایقاعات و احکام عمومی تقسیم شده‌اند و در پژوهش حاضر به تفصیل به بخش نخست پرداخته می‏شود. آیات مربوط به عبادات، موضوعات مهمی چون طهارت، نماز، روزه، زکات، خمس، حج، جهاد و امر به معروف و نهی از منکر را در برمی‌گیرد (الإیروانی، 1428: 37). نظر به مطالبی که در ابتدا گفته شد، در دسته‌بندی ایروانی، «آیات جهاد» به‌عنوان بخشی از «آیات عبادات» تلقی شده است. در چنین دیدگاهی، جهاد صرفاً یک امر سیاسی یا نظامی به شمار نمی‎آید، بلکه در شمار اعمال عبادی و تکالیف شرعی قرار می‌گیرد. بر اساس این نگاه، جهاد همانند نماز، روزه و حج، عملی است که با قصد قربت و در چارچوب اطاعت الهی معنا پیدا می‌کند. البته همه اندیشمندان اسلامی این طبقه‌بندی را به یک معنا نپذیرفته‌اند و برخی جهاد را بیشتر در حوزه «معاملات» یا «سیاسات شرعی» قرار داده‌اند، زیرا با مسائل حکومت، امنیت و روابط اجتماعی پیوند مستقیم دارد.

2-3. حجم نمونه‌ها

با توجه به موضوعات مطرح شده، آیات عبادات طبق نظر «ایروانی» مشتمل بر 98 آیه است. اگر آیاتِ تکراری در ابواب مختلف را یک‌بار حساب کنیم، به 77 آیه می‎رسیم که در جلدهای 1، 2، 3، 4، 6 و 7 از ترجمة تفسیر طبری قرار گرفته‌اند. گفتنی است برخی آیات، دربردارندة بیش از یک نمونه با تنوع بالاست.

3-3. روش نمونه‎گیری

در این جستار، انتخاب آیات نه به‌صورت تصادفی، بلکه بر اساس تناسب آن‌ها با چارچوب نظری پژوهش انجام گرفته است؛ بدین معنا که آیاتی برگزیده شده‌اند که نمودهای بازنویسی در آن‌ها برجسته‌تر است و از رهگذر بررسی آن‌ها می‌توان ابعاد زبانی، تفسیری و ایدئولوژیک ترجمه را دقیق‌تر تحلیل کرد.

4-3. واحد تحلیل

واحد تحلیل در این پژوهش، هر آیة منتخبِ مرتبط با عبادات، به همراه ترجمة فارسی آن در ترجمة تفسیر طبری و توضیحات تفسیری وابسته به آن است که به‌مثابة یک واحد متنی مستقل، از منظر نظریة بازنویسی بررسی می‌شود.

5-3. روش کد گذاری

در این پژوهش، کدگذاری داده‌ها به‌صورت کیفی و بر پایة چارچوب نظری بازنویسی انجام شده است. بدین منظور، آیات منتخب با متن ترجمه و توضیحات تفسیری آن‌ها به‌صورت تطبیقی بررسی و سپس انواع مداخله‌های مترجم (افزوده‌سازی، حذف، جابه‌جایی معنایی، مداخلة تفسیری و برجسته‌سازی ایدئولوژیک) در قالب کدهای مفهومی مشخص شدند. در ادامه، این کدها در مقوله‌های کلی‌تر سازمان‌دهی شدند تا الگوهای بازنویسی در ترجمة آیات عبادات تحلیل شود.

6-3. روش سنجش پایایی

برای سنجش پایایی کدگذاری، پژوهشگر بخشی از داده‌ها را پس از یک فاصلة زمانی معین، مجدداً کدگذاری کرد تا میزان ثبات در تشخیص و انتساب کدها بررسی شود. همچنین، تعاریف کدها و مقوله‌ها به‌صورت دقیق و روشن تدوین شد تا از تداخل مفهومی میان آن‌ها جلوگیری شود و فرایند کدگذاری با انسجام بیشتری انجام گیرد. بازبینی مستمر داده‌ها و مقایسة کدهای اولیه و ثانویه نیز به افزایش پایایی تحلیل کمک کرده است.

4. مبانی نظری

نظریة «مطالعات ترجمه» جیمز هولمز[2] بر پایة طرح‌واره‌ای بنا شده بود که با تبادل اطلاعات میان سه شاخة توصیف، نظریه و کاربرد در جهت تثبیت مطالعات ترجمه به عنوان رشته‌ای مستقل حرکت کرد. در این زمان که دورة اولیه مطالعات ترجمه نام گرفته است، «کوشش می‏شد از تجویز دوری و بر توصیف محض تمرکز شود، از روش‌شناسی‌ای در ترجمه هواداری می‏شد که ریشه‌هایش در صورت‌گرایی روسی بود... و به داده‌هایی می‌پرداخت که نه تنها بیرون از متن و فراتر از سنت بود، بلکه پدیده‌هایی را به میان می‌آورد که فاقد تحقق متنی مشخص بودند و به تحلیل سنتی تن در نداده بودند» (گنتزلر، 1400: 152-153). به فاصله کمی از این اتفاقات، ایتامار اون-زهار[3] در حال پی‌ریزی طرحی بود که نظام‌های ادبی را گرد یکدیگر جمع می‌کرد. وی «اصطلاح «نظام چندگانه» را وضع کرد تا کل شبکه نظام‌های مرتبط به هم در اجتماع را - ادبی و فوق ادبی- ذیل آن جمع کند و رویکردی با عنوان نظام چندگانه بپرورد و از آن طریق، کارکرد تمام انواع نوشته را در فرهنگی خاص- از متن‌های بنیادین و اصلی گرفته تا فرعی‌ترین و حاشیه‌ای‌ترین متن‌ها- توضیح دهد» (همان، 187). این نظریه در دهه‌های هفتاد و هشتاد میلادی به چنان جایگاهی دست یافت که یکی از چارچوب‌های نظری تأثیرگذار در مطالعات ترجمه بدل شد؛ طوری که تفکیک میان این دو (مطالعات ترجمه و نظام چندگانه) برای برخی امکان‌پذیر نبود. به واقع این نظریه، دنبالة منطقی همان سوالاتی بود که بنیان‌گذاران مطالعات ترجمة اولیه در میان گذاشتند.

در حقیقت پس از این نظریه بود که دورة ثانویة مطالعات ترجمه آغاز و طی آن متغیرهای مهمی چون قدرت، چرخش فرهنگی و... در ترجمه مطرح شد. همین امر زمینه‌ای را فراهم کرد که اندیشمندان دورة اول ذیل نظریة «نظام چندگانه» زوهار یا به تعبیر بهتر دوره ثانویة مطالعات ترجمه به فعالیت‌های خود ادامه دهند. در چنین فضایی، نظریه‌پردازانی چون آندره لفور با تکیه بر دستاوردهای نظریه نظام چندگانه به تبیین نقش قدرت و ایدئولوژی در ترجمه پرداختند.آندره آلفون لفور، نظریه پرداز ترجمه و استاد مطالعات آلمانی در دانشگاه تگزاس در زمرة همین افراد است. وی در 27 مارس 1996 در اثر ابتلا به سرطان خون حاد درگذشت. جرمی ماندی معتقد است کار او در مطالعات ترجمه، حاصل پیوند مستحکم با نظریة «نظام چندگانه» و متأثر از رویکرد دستکاری بود (ماندی، 1397: 259). وی آرا و نظریات لفور به‎ویژه نظریة «ترجمه به مثابة بازنویسی» را بخشی از طرحوارة قدرت در ترجمه می‌داند. به باور وی، این نظریه یکی از راه‌های توضیح مبارزة همیشگی برای سلطه‌جویی است (ماندی و هتیم، 1388: 164). لفور به مانند نظریه‌پردازان «نظام چندگانه» معتقد بود هنجارهای اجتماعی و قراردادهای ادبیِ فرهنگ گیرنده بر معیارهای زیبایی‎شناختی مترجم غالب بوده و بر تصمیمات او در روند ترجمه اثرگذار است. هنجارهای اجتماعی در اندیشة وی با عنوان «ایدئولوژی» و «حمایت» و قراردادهای ادبی با عنوان «بوطیقا» شناخته می‎شود که نقش کنترل‌گران نظام ادبی را ایفا می‌کنند. این دو، راهبردهای مترجم را هنگام مواجهه با مشکلات ترجمه رقم می‌زنند.

 لفور بر این باور است که «ترجمه، برخلاف تصور سنتی از آن، اساساً مسئله‌ای مربوط به زبان نیست. زبان، به مثابة ابزار بیان فرهنگ (و گنجینة آن)، بلکه یکی از عناصر انتقال فرهنگی است که به واسطة ترجمه شناخته می‌شود.» (لوفیفر، 2011: 74). در این میان، مترجم جسور کسی است که از تعادل کلمه به کلمه فراتر رفته و در سطح فرهنگ به عنوان یک کل و کارکرد متن در درون آن فرهنگ کار کند. بنابراین، وی به روش‌های مختلف از امکانات زبان بهره می‎برد تا تاثیر نهایی را بر مخاطب بگذارد. یکی از این راهبردهای مخاطب‌ محور، بازنویسی است که متناسب با شرایط زمانی و مکانی خاص به کار می‎رود. به اعتقاد لفور، «مطالعة فرایندهای ترجمه در کنار بررسی پراکسیس ترجمه می‌تواند نشان دهد که فرایندهای متنیِ دستکاری چگونه رخ می‌دهد؛ برای مثال این‌که یک متن چگونه برای ترجمه انتخاب می‌شود، مترجم چه نقشی در این انتخاب دارد، چه معیارهایی راهبردهای اتخاذشده از سوی مترجم را تعیین می‌کند و یک متن ترجمه‌شده چگونه در نظام ادبی مقصد پذیرفته می‌شود. از نظر او، ترجمه همواره در یک پیوستار فرهنگی و اجتماعی روی می‌دهد و هرگز در خلأ اتفاق نمی‌افتد؛ ازاین‌رو مترجم همواره با مجموعه‌ای از محدودیت‌های متنی و فرامتنی روبه‌رو است» (بسنت و لفور، 1392: 279).

1-4. ترجمه به مثابة بازنویسی

لفور اساسا «ترجمه را برجسته‌ترین نوع بازنویسی می‌داند که از نظر امکان، تأثیرگذارترین نوع آن نیز می‌باشد، زیرا می‌تواند با انتقال یک نویسنده یا گروهی از آثار به خارج از مرزهای فرهنگ اصلی‌شان، تصویر آن نویسنده یا گروهی از آثار را بر فرهنگی دیگر منعکس کند». (همان: 22). این دیدگاه، توجه ما را به فرآیندهایی معطوف می‌دارد که ترجمه‌ها باید پشت سر بگذارند و به نحوی متن اصلی را تفسیر کنند. این تحلیل، که گاهی با دستکاری یکسان شمرده می‌شود، عمداً به گونه‌ای طراحی شده است که برخی از خوانندگان، نویسندگان و مترجمان را نادیده بگیرد و حذف کند (ماندی و هتیم، 1388: 165). بازنویسی در خدمت‌ جریان‌های فکری یا هنری، یا تحت تأثیر محدودیت‌های وضع‌شده از جانب همین جریان‌ها انجام می‌شود. افرادِ وابسته به کانون‌های قدرت، متون را بازنویسی کرده و مصرف عمومی آن‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهند. «لفور بر عوامل بسیار عینی‌ای تمرکز می‌کند که به طور نظام‌مند بر دریافت، پذیرش یا رد متون ادبی تاثیر می‎گذارند. این عوامل، مسائلی مانند قدرت، ایدئولوژی، نهادها و دخل و تصرف هستند» (ماندی، 1397: 260). انگیزة این بازنویسی می‌تواند ایدئولوژیک (در راستای پیروی یا اعتراض به ایدئولوژی حاکم) یا بوطیقایی (در تطابق یا مخالفت با فنون شعری غالب و برتر) باشد. به بیان دیگر، مترجم، همچون دیگر نویسندگان یا بازنویسان، معیارهای تعیین‌شده از سوی حامیان ترجمه و ادبیات را می‌پذیرد و راهبردهایی را در ترجمه برمی‌گزیند که با این معیارها همخوانی دارند.

 یکی دیگر از تعاریف بازنویسی عبارت است از «هر چیزی که برای نویسنده‌ای و یا اثر ادبی، وجهة عمومی[4] فراهم کند». (Bassnet & Lefevere, 1990,10) به بیانی دیگر، تمایل به حمایت از یک اثر یا نویسنده (یا به طور کلی، پشتیبانی از نوعی طرز تفکر یا مجموعه‌ای از ارزش‌های فرهنگی) از طریق ترجمه را وجهة عمومی گویند؛ به گونه‌ای که تأثیر ترجمة مذکور در فرهنگ مقصد، بیش از تأثیر آن در فرهنگ بومی مبدأ باشد. پر واضح است که تحقق این امر با اهدافی همراه بوده و از اثرات هژمونی (سلطه) سیاسی و ادبی آن فرهنگ خاص در امان نخواهد بود. این تعبیر به تمامی در خصوص ترجمة تفسیر طبری، یکی از دو کوشش بزرگ سامانیان در زمینة تفسیر قرآن، صادق است. ترجمة این کتاب و دیگر آثار آن دوره به حکومت آل سامان که همچنان در سایة خلافت عباسیان حکومت می‎کرد، مشروعیت دینی و سیاسی می‎بخشید. شایان ذکر است که کتاب حاضر «اثری اتفاقی نیست، بلکه به نظر تنی چند از ایران‌شناسان خارجی، پیدایش آن، مانند تاریخ طبری، نتیجة سیاست‌های فرهنگی و زبانی فرمانروایان سامانی بوده است که برای فرمانروایی مستقل از خلافت اسلامی، زبان فارسی و فرهنگ ایرانی را ترویج و تقویت می‌کردند» (آذرنگ، 1394: 109). حمایت میدان قدرت از ترجمه در این برهة تاریخی، بار دیگر، نقش نهضت ترجمه را در تولیدات فرهنگی ایران احیا کرد. این امر، مرهون کوشش‌های امرا و وزرای ادب‌پرور و عالم بود. متون ترجمه شده‌ای از قبیل «ترجمة تفسیر طبری» در مرکز نظام چندگانة ادبی ایران جای گرفت، زیرا زبان و ادبیات ایران به دلیل حضور پر رنگ زبان عربی یا در حاشیه بوده است یا شرایطی بحرانی را تجربه می‎کرده‌است.

1-1-4. بوطیقای غالب[5]

متن‌ها ناگزیر به پیروی از ضوابط و اصولی هستند که متخصصان آن زبان و ادبیات مشخص می‎سازند. بدین ترتیب عواملی بر تولید و بازتولید (ترجمة) متون اثرگذار بوده و نحوه مصرف آن از سوی مخاطب را کنترل می‎کنند. لفور از این فنون (شعرشناسانه) با عنوان بوطیقا یاد کرده و آن را از محدودیت‌های ترجمه متون ادبی به شمار ‎آورده است. به باور وی، بوطیقا از دو مولفه تشکیل می‌شود: «از یک سو، مجموعه‌ای از صنعت‌های ادبی، سبک‌ها، بن مایه‌ها، کهن الگوها، موقعیت‌ها و نمادها است؛ از سوی دیگر به دیدگاه رایج یک دورة تاریخی و یک جامعة مشخص دربارة نقشی که ادبیات به طور کلی در نظام اجتماعی دارد یا باید داشته باشد اشاره دارد» (پالامبو، 1390: 131). این عامل در کنار مؤلفة «حمایت»، مترجم را به سوی راهبردهایی سوق می‎دهد که با معیارهای تعیین شده از سوی این دو همخوانی داشته باشد.

2-1-4. حمایت[6]

اگر تجدیدِ حیات متن را در گرو ترجمه بدانیم، قدرت از مهم‌ترین عوامل در بازتولید یک اثر در زبان و فرهنگی دیگر است. مفهوم «قدرت» در این جستار با خوانش فوکویی از آن گره خورده است؛ یعنی قدرتِ دانش‎آفرین و گفتمان‎ساز (پالامبو، 1390: 131). قدرت در اندیشة فوکو، صرفا منفی، سرکوب‎گر و محدودیت‌زا نیست که تنها در اشکال رسمی و نهادینة آن نمود یافته باشد، بلکه به روابطی اشاره دارد که نامتعین، منعطف، متحرک و قابل مقاومت هستند. «به باور فوکو، دولت، صرفا نهادی است که در آن، قدرت در شکل نهایی خود قابل مشاهده است، اما قدرت عمیقا ریشه در شبکة جامعه دارد و می‌توان آن را در تمامی عرصه‌های اجتماع و روابط انسانی مورد ملاحظه قرار داد» (نظری، 1391: 294). قدرت از طریق تکنیک‎های انضباطی خود (نظارت و مشاهده) عمیقا با دانش پیوند می‎یابد و همین از خصلت خشونت‎بار آن می‎کاهد. بدین ترتیب با درونی کردن نظارت‌ها و کنترل مستمر، افراد را پذیرای قدرت می‎سازد. متن ترجمه نیز به عنوانِ وجهی از دانش یا با حمایتِ اشخاص، نهادها یا ساختارهای قدرت به انجام می‎رسد یا با ممنوعیت مواجه می‎گردد. اینجا نیز شبکة قدرت در قالب کنش‌های انضباطی، انطباق، نظارت، منفعل‌سازی و بهنجارسازی خود را نشان داده و به نگارش، خواندن و بازخوانی ادبیات کمک می‎کنند یا مانع از آن می‏شوند (Lefever 1992a). بدیهی است که ضوابط مورد نظر حامیان، گزینش‌های مترجم را به هنگام ترجمه تحت تاثیر قرار می‌دهد. «از نظر لفور، حمایت حداقل سه مولفه دارد: مؤلفة ایدئولوژیک که موضوع و نوع ارائه آن را محدود می‌کند، مؤلفة اقتصادی که به شرایط پرداخت مالی مربوط است... و مؤلفة اجتماعی که نویسنده به موقعیت خاصی دست پیدا می‎کند» (فرح‌زاد، 1394: 138). بسیاری از محققان بر این باورند که حکومت سامانی با حمایت از فعالیت‌های فرهنگی همچون ترجمه، اندیشة استقلال ادبی و زبانی ایرانیان را دنبال می‎کردند. «بی‌تردید همة این آثار کوششی بود در ایجاد حکومتی مشروع همراه با یک ایدئولوژی رسمی مرکب از تاریخ و شریعت اسلامی که سرانجام می‎بایست نظام دولت سامانی را پشتیبانی نماید» (Daniel, 1990: 206).

2-4. ترجمة تفسیر طبری

«جامع البیان فی تفسیر القرآن»، اثر ابوجعفر محمد بن جریر طبری در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم هجری به زبان عربی نگاشته شد. بنابر نقل‌ها، این تفسیر بر منصور بن نوح سامانی عرضه شد و او که به زبان عربی تسلط نداشت، از فقهای ماوراءالنهر در خصوص ترجمة آن فتوا خواست. پس از موافقت ایشان، ترجمة این اثر گران‌سنگ به گروهی از علمای آن دیار واگذار شد و در نیمة دوم قرن چهارم هجری به اتمام رسید.

1-2-4. مؤلفه‌های بازنویسی

چنان که پیش‌تر اشاره شد، مترجم محافظه‌کار در سطح کلمه و جمله فعال است، اما مترجم جسور، فراتر از این در سطح فرهنگ کار می‌کند. از همین رو، واحد ترجمه در نزد چنین فردی، ورای کلمه است. بارخوداروف[7]، تفاوت ترجمة آزاد و تحت اللفظی را در گرو همین امر می‌داند. از نظر او هر چه واحد ترجمه، کوچک‌تر باشد، ترجمه تحت اللفظی‌تر و هر چه بزرگ‌تر باشد، ترجمه، آزادتر می‏شود (پالامبو، 1390: 86). بازنویسی را می‌توان تلاشی در جهت ترجمة آزاد دانست. از دیدگاه ونوتی[8]، مترجمی که از این شیوه بهره می‌گیرد، در صدد است تا متن بیگانه را در قالبی بومی عرضه کند. او چنین مترجمی را نه تنها به عدول از وظایف ذاتی خود، بلکه به تحریف چهرة زبان و فرهنگ مبدأ متهم می‌سازد. «در این حالت، بازنویسی، خود، مؤلفه‌ها و مشخصه‌های ریزتری به خود می‌گیرد و به عنوان شیوه‌ای خاص مورد بررسی قرار می‌گیرد. این مؤلفه‌ها عبارتند از: ایجاز، حذف یا فشرده‎سازی، اطناب یا افزوده‎سازی، تصریح یا شرح، جابه‌جایی یا ترانهش، اقتباس» (حسینی و دلشاد، 1399: 88).

 بدیهی است هنگامی که از به‌کارگیری این مؤلفه‌ها (افزایش و کاهش) سخن به میان می‌آید، مقصود، آن دسته از دخل‌وتصرّف‌هایی است که علمای ماوراءالنهر در روند ترجمة تفسیر طبری اعمال کرده‌اند. این مترجمان که از فقهای برجستة روزگار خود به‌شمار می‌آمده‌اند، با اتکای به جایگاه علمی و حمایت‌های سیاسی عصر، دست به بازنویسی‌ها و افزوده‌هایی در ترجمة آیات قرآن زده‌اند که ارتباط مستقیمی با بخش تفسیری این آیات نداشته است. با توجه به فضای فکری و فرهنگی حاکم بر این دوره و نیز ویژگی‌های مخاطبان این ترجمه‌ها، بسیاری از این دگرگونی‌ها قابل تبیین خواهد بود. «یکی از جنبه‌های شایان توجه در دولت سامانیان، وجود فرقه‌ها و نحله‌های گوناگون دینی و فکری است. با وجود اقتدار دولت و نیز نفوذ علما در دستگاه و در میان مردم، تلاشی در جهت فشار و سخت‎گیری بر ادیان و فرق و پیروان آنها صورت نگرفت» (خدادادی، 1397: 18). علاوه بر تنوع مذاهب اسلامی، پیروان ادیان یهودی، مسیحی و نحله‌های گوناگون زرتشتی (مجوس) نیز در قلمرو سامانیان حضور داشتند و در همزیستی مسالمت‌آمیز با جامعه مسلمانان به سر می‌بردند. از این‌رو، می‌توان طیف متنوعی از مخاطبان را با پیشینه‌های ذهنی و گرایش‌های مذهبی گوناگون متصور شد که با هدف آشنایی با آیین اسلام به این ترجمه‌ها روی می‌آورده‌اند. تغییرات ترجمه‌ای در قالب راهبردهای کاهشی، افزایشی، تغییر در سطح صراحت و تغییرات ساختاری دسته‌بندی می‎گردد:

2-2-4. راهبردهای کاهشی

کاهش در ترجمه که عبارت است از فشرده‌سازی[9] یا ایجاز، «قرار دادن حجم زیادی از معنا در واژگانی کمتر را گویند که مقصود گوینده را رسانده و واضح و روشن باشد» (هاشمی، سید احمد، 1368: 231). گاه از فشرده‌سازی با عنوان «آنتروپی»[10] نیز یاد می‏شود و منظور از آن، حذف برخی اطلاعات متن مبدأ است که بار معنایی در زبان مقصد ندارد و ترجمه کردن آنها ممکن است به متن لطمه وارد کند.

 تحلیل داده‌های پژوهش نشان می‌دهد که راهبرد کاهش در ترجمة آیات عبادات در قرن چهارم هجری، فراتر از یک گزینش تصادفی، تابعی از ملاحظات زبانی و بلاغی بوده است. این کاهش‌ها را می‌توان در قالب «ایجاز سبکی» و «حذف ساختاری» تبیین کرد. از یک سو، مترجم با درک بلاغت ایجاز در قرآن، کوشیده است تا با حذف عناصر پیونددهنده یا قرینه‌های لفظی مکرر، فصاحت قرآن را در قالب نثر روان فارسی بازنمایی کند (ایجاز سبکی). از سوی دیگر، بخش عمده‌ای از این کاهش‌ها ناشی از تفاوت‌های ساختاری زبان مبدأ و مقصد بوده است؛ به‌طوری‌که حذف ادوات تأکید، ضمایر و حروفِ زایدِ بر ساختار فارسی، به عنوان ابزاری برای بومی‌سازی و روان‌سازی متن مقصد به کار رفته است تا ترجمه از حالتِ تحت‌اللفظیِ محض خارج شده و به ساختار طبیعی زبان فارسی نزدیک شود.

1-2-2-4. ایجاز مفید

إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا (نساء/ 101): اگر بترسید که فتنه کند شما را آنکسها که کافران‌اند

نکته: تبدیل جمله صله که متشکل از دو واژه است به یک اسم از ایجازهای مفید در ترجمه است.

 وَبَیِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَىٰ (بقره/ 185): پیدائی از راه راست

در ترجمه‌های معاصر معمولا از دو واژه برای ترجمة این کلمه استفاده می‏شود.

2-2-2-4. ایجاز نابه‌جا

لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْیَ وَلَا الْقَلَائِدَ (مائده/ 2):

ترجمه: مه حلال دارید نشان‌های خدای و نه ماه حرام و نه قربان و نه قلاید.

نکته: ترجمه واژه «قلائد» به همین صورت و ورود واژه در ترجمه برای کسانی که به تازگی اسلام آورده‌اند و با اصطلاحات فقهی این دین آشنایی ندارند، چندان خوشایند نیست. این اختصار نابجا موجب می‌شود مخاطب نتواند احکام اسلامی را به درستی درک کند.

أَنْ طَهِّرَا بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَالْعَاکِفِینَ وَالرُّکَّعِ السُّجُودِ (بقره/ 125):

که پاک دارند خانة من، طواف‌کنان را و نشستگان را و رکوع‌کنان را و سجودکنان را.

ترجمه واژة «عاکفین» به صورت «نشستگان»، بار معنایی کلمه «معتکف» یا «مجاور» را منتقل نمی‌کند (واژه خنثی است).

ـ وَمَنْ تَطَوَّعَ خَیْرًا (بقره/ 158): و هر که تطوع کند بهتر.

نکته: «تطوّع از مادّه «طوع» به معناى به‌جا آوردن طاعت است. مراد از آن در کلمات فقها، انجام طاعتهایى است که بر مکلّف واجب نیست، بلکه مستحب است» (هاشمی شاهرودی، 1382: 512).

موارد بسیاری از این قبیل به چشم می‌خورد که واژگان فقهی بی‌هیچ توضیحی به ترجمه وارد شده‌اند و این ایجاز چیزی جر تراکم ابهام را در پی نداشته است. علاوه بر صیانت از قداست متن مبدأ، می‌توان کارکردی ایدئولوژیک نیز برای این ایجاز برشمرد؛ بدین معنا که فشرده‌سازیِ معنایی در ترجمه، عملاً به تداوم نقش علمای دین به عنوان مفسران انحصاری متون وحیانی یاری رسانده است. در واقع، مرجعیت انحصاریِ نهادِ علم در تفسیر متن مقدس، نقشی تعیین‌کننده در جهت‌دهی به فهم عمومی، ترسیم مرزهای ایمان و ارتداد، و بازتولید گفتمان‌های مذهبیِ همسو با ساختار قدرت ایفا کرده است. مترجمان که خود از فقهای عصر خویش بوده‌اند، انتقال معنا در واژگان تخصصی فقهی را امری مسلم انگاشته و تلاشی برای واژه‌سازی نکرده‌اند. ایشان می‌توانستند به جای وام‌گیری این واژگان، با افزودن توضیحاتی به ترجمه یا انتخاب واژه‌ای مناسب‌تر از ابهامات ترجمه بکاهند. مانند آیه زیر که مترجم، «جهر در نماز» و مقصود از آن را با افزایش در ترجمه به مخاطب انتقال داده است:

ـ وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِکَ (اسراء/ 110): و بر مدار آواز بلند بقرآن خواندن اندر نمازت.

یا این آیه که مترجم، از ترجمة توضیحی به جای وام واژه استفاده کرده است:

ــــ وَأَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ (حج/ 27): و بانگ کن در میان مردمان بزیارت کردن خانه

3-2-4. راهبردهای افزایشی

رسیدن به بالاترین سطح تعادل در ترجمه، ارائه صورت و معنایی مشابه را می‎طلبد که در بیشتر موارد، امری دشوار و چه بسا محال است. بنابراین مترجم برای انتقال معنای مورد نظر نویسنده به مخاطب ناگزیر به افزایش در سطح دال و یا مدلول است. «لادمیرال[11]، افزوده‌سازی[12] را یک ضرورت می‌داند که مترجم، طی آن باید اطلاعات معنایی اضافی را که در زبان مبدأ حاضرند و مانند معنای ضمنی در آن رسوب کرده‌اند، وارد زبان مقصد کند؛ چرا که این اطلاعات معنایی در گفتمان در حال ترجمه، مضمونی به نظر می‌رسند؛ یعنی برای قابل درک بودن آنچه موضوع بحث نویسنده مبدأ است ضرورت دارند» (نیازی و قاسمی، 1397: 93). آزادی عمل مترجمان که از جایگاه اجتماعی ممتاز آنان و سیاست تسامح‌جویانه حاکمان سامانی نشئت می‌گرفت، زمینه‌ساز درج افزوده‌هایی در ترجمه متون مقدس شد. چنین امری در نظام هنجاری ترجمه آن روزگار پدیده‌ای بی‌سابقه بود. در واقع، جایگاه قرآن به عنوان مرجع نخست شناخت اسلام از یک سو، و حضور مخاطبانی با خاستگاه‌های فکری و پیش‌فرض‌های مذهبی گوناگون از سوی دیگر، مترجمان را ناگزیر می‌ساخت تا برای تسهیل فهم مفاهیم وحیانی و رفع ابهامات مخاطبان، به این افزونه‌های تبیینی روی آورند. از جملة این افزایش‌ها عبارتند:

ـ وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِکَ (اسراء/ 110): و بر مدار آواز بلند بقرآن خواندن اندر نمازت.

افزودن عبارت «قرآن خواندن» به جمله می‌تواند در جهت آموزش احکام نماز(جهر) باشد و مقصود از آن (قرآن) خواندن حمد و سوره در نماز است. هدف مترجم از افزودن این عبارت، بلند نکردن صدا به هنگام قرائت نماز می‌باشد و به نظر می‎رسد که تلاش وی در آموزش این قاعدة تجویدی موفقیت‌آمیز بوده است. با توجه به بوطیقا و چارچوب تفسیری حاکم بر دایرة متخصصان دینی ــ که مترجمان نیز از برجسته‌ترین اعضای آن به‌شمار می‌آیند ــ بروز چنین مداخلاتی به هنگام ترجمه امری قابل انتظار است؛ زیرا این رویکرد می‌کوشد زمینة دسترسی مخاطب به دلالت‌های فقهی نهفته در آیات را فراهم سازد.

1-3-2-4. اطناب[13]

در تقابل با راهبرد ایجاز، کنش «اطناب» در ترجمة متون مقدس نقشی فراتر از یک تغییر سبک‌شناختیِ ساده ایفا می‌کند. اطناب در این بافتار، راهبردی معرفتی و ایدئولوژیک است که از یک سو با تصریح مجملات، درج شأن‌نزول‌ها و افزودن هم‌پایه‌های معنایی، به فهم‌پذیری و بومی‌سازی متن کمک می‌کند و از سوی دیگر، بستری مناسب برای اعمال هنجارهای فقهی-کلامیِ مذهبِ حاکم و مشروعیت‌بخشی به گفتمان‌های سیاسیِ عصر مقصد فراهم می‌آورد. مترجم با گنجاندن توضیحاتی در بافت ترجمه که مابه‌ازای خارجی ندارد، می‌کوشد همان تصویر ذهنی یا حسی متن اصلی را در مخاطب مقصد ایجاد کند. استفادة هوشمندانه از کلمات مترادف که بار معنایی قوی‌تری دارند و به بازسازی تصویر اصلی کمک می‌کنند، افزودن جزئیاتی برای وضوح بیشتر متن و... از تکنیک‌های مترجم برای تصویرسازی در ترجمه یا افزایش صوری است. درست مانند نمونه زیر که مترجم با افزودن توصیفات و مصداق‌ها، ترجمه‌ای ارائه داده که بیش از سه برابر واژگان آیه است.

ـ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلَا یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شَاءَ إنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ (توبه/ 28):

ای آن کس‌ها که بگرویدند حقا که همبازگویان بت را با خدای پلیدند – و گفته‌اند پلیدی‌اند، معنی چنانک آن پلیدی پاکی نیابد و نپذیرد از شرک – پس بیرون مگردانا بمزکت شکهمند از پس سال ایشان این – هر که را این سوره برائت آمد – و اگر می‌ترسید که اگر نیابند مشرکان - از درویشی- ای که درویش بمانید -پس مترسید زود که بی‌نیاز کند شما را خدای از افزونی منت و روزی و نعمت خویش -از بازرگانی بکر بن وابل – اگر خواهد؛ -و خود خواهد- حقا که خدایست دانای بروزی شما، خداوند حکمت است در حکم کردن بر شما.

افزایش صورت گرفته در نتیجة ورود تفسیر به ترجمه، افزودن مرجع ضمیر و بیان و تاکید بر حکم فقهی «نجاست مشرک» صورت گرفته است. گفتنی است این افزوده‌ها با خط فاصله از ترجمه آیه جدا شده‌ و به راحتی قابل تشخیص هستند.

2-3-2-4. افزوده‌های تفسیری

مقصود از این راهبرد، افزوده‌هایی است که مترجمان در جریان ترجمة آیات اعمال کرده‌اند. این افزایش‌ها عمدتاً در راستای تبیین و روشن‌سازی بافت معنایی و فضای تفسیری آیات به کار رفته‌اند و ناظر به عناصری نیستند که به‌طور مستقیم از بخش تفسیریِ اثر به متن ترجمه منتقل شده باشند. این تکنیک که بیشتر در ترجمة آیات جهاد مورد استفاده قرار گرفته است، بیان مصداقی خاص از آیات و ارائه اطلاعاتی مربوط به جنگ‌ها و وقایع صدر اسلام را در برمی‎گیرد. گاه حجم این اطلاعات تاریخی به قدری زیاد است که مخاطب گمان می‎کند به جای ترجمة آیه‎ای از قرآن، کتاب تاریخ می‌خواند.آنچه افزوده‌های تفسیری را از اطناب متمایز می‌کند، تلاش مترجم در جهت افزایش وضوح و صراحت معنای آیه از طریق داده‌های ضروری است تا بافت تاریخی بهتر فهمیده شود، این در حالی است که حذف این افزوده‌ها در ترجمه‌های دارای اطناب، آسیبی به فهم مطلب وارد نمی‌کند. به عبارت بهتر «اطناب» افزایش حجمی بوده و «افزوده‌های تفسیری»، افزایش محتوایی است. مانند نمونه زیر:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَالَّذِینَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ وَالَّذِینَ آمَنُوا وَلَمْ یُهَاجِرُوا مَا لَکُمْ مِنْ وَلَایَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتَّى یُهَاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلَى قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَبَیْنَهُمْ مِیثَاقٌ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ (انفال/ 72):

حقا که انکسها که بگرویدند از صدق دل بخدای و محمد و قرآن برای خدا بخشم بیامدند از مکه بمدینه و بکوشیدند با دشمن خدای بخواستهای ایشان و تنهای ایشان بجنگ کردن در راه دین و طاعت خدای – معنی مهاجران – و آنکسها که جا کردند بخانه خویش پیغامبر را و یاران وی را و یاری کردند روز بدر پیغمبر را – معنی انصاریان را – ایشانند که برخی ازیشان سزاوارتر میراث خوار و دوستان و یاران یک دیگراند بمیراث برخی، هرچند خویش نه‌ان؛ و آنکسها که بگرویدند بخدای و محمد و قرآن و بخشم بنیامدند از مکه بمدینه، نیست شما را از خویشاوندی ایشان هیچ چیزی از میراث و نه ایشان را از میراث شما هیچ چیزی تا آنگاه که بیایند از مکه بمدینه بهجرت؛ و اگر خواهند – آن قوم که بمکه‌اند از مومنان – یاری کردن از شما در کار الدین حق ور دشمنان‎شان، پس بر شما بود واجب یاری کردن ایشان را بجنگ آن دشمن، مگر بر گروهی که میان شما و میان ایشان بود پیمانی و عهدی بصلح – آنگه برایشان یاری مکنید بصلح سخن گویید و خدایست بدانچه می‌کنید بینای بهمه رویهای.

چنان که پیداست، عباراتی که به جمله اضافه شده‌اند، در صدد تفسیر جملات پیش و پس از خود برآمده‌اند. به نظر می‎رسد هدف مترجمان از افزودن چنین اطلاعاتی، تکمیل و توضیح قضیة ارث بر اساس هجرت می‎باشد و این هدف نیز به خوبی محقق شده است. در چنین مواردی، دانش زمینه و تسلط مترجمان بر موضوع آیات موجب شده است صدای ایشان در این ترجمه‌ها طنین‌انداز شود. افزون بر آن، هویت استعاری ایشان به مثابة یک مترجمِ فقه خوانده به تصمیماتی متفاوت در ترجمة آیات فقهی منجر شده و وی از هر ابزاری اعم از افزایش، وام‎گیری و... برای آموزش این احکام بهره گرفته است. در حقیقت، مترجم در چنین مواردی در تعیین هر سه هنجار (آغازین، مقدماتی و عملیاتی) ترجمه، آزادی عمل داشته و به بیانی بهتر هنجارساز بوده است.

3-3-2-4. بسط ساختاری

مترجم در بسط ساختاری، یک مفهوم در زبان مقصد را در ساختاری گسترده‌تر با کلمات بیشتری نسبت به زبان مبدأ بیان می‎کند؛ بی‌آن که معنای جدید به متن بیفزاید. این امر به‌ویژه در ترجمة متون تفسیری یا دینی، که مترجم نقش فعالی در تبیین معنا دارد، بسیار برجسته است. تفاوت این رویه با افزوده‌‌های تفسیری در آن است که در افزوده‎سازی، «معنا» یا «توضیح» جدیدی اضافه می‌شود که در متن مبدأ نیست.

 - وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِکُمْ وَأَنْفُسِکُمْ (توبه/ 41): و وا کوشید بجنگ کردن دشمنان بخواست‌های شما و بتن‌های شما

مترجم در اینجا به جای واژة نشان‌دار «جهاد» از سه واژه استفاده کرده است. چنین کنش خرد اما ایدئولوژیکی می‌تواند در ادامه راهبرد فارسی نویسی و اولویت دادن به آن در برابر عربی باشد.

- لَوْ کَانُوا یَفْقَهُونَ (توبه/ 81): اگر هستند و می‎اندر یابند.

- فعل کمکی «کان» و فعل اصلی آن به صورت مجزا ترجمه شده است. این روند از ابتدا تا انتهای ترجمه تفسیر طبری مشاهده می‏شود.

ــــ وَأَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ (حج/ 27): و بانگ کن در میان مردمان بزیارت کردن خانه

در اینجا نیز شاهد مقاومت مترجمان در برابر ورود واژگان دینی عربی هستیم. چنین کنشی با توجه به دانش زمینه و مقام فقاهت ایشان قابل توجه است.

ــــ فَأُولَٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ (بقره/ 217):

ایشانند که تباه شد کردار ایشان اندر این جهان و آن جهان

در این مثال می‌توان تاثیر بوطیقا (فارسی ‌سازی) در بازنویسی سبکی و زبانی را به وضوح مشاهده کرد. (استفاده از این جهان و آن جهان به جای دنیا و آخرت)

ـ وَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ (انفال/ 61): تکیه دل کن بر خدای عزوجل

ـ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ (توبه/ 28): ای آن کس‌ها که بگرویدند حقا که همبازگویان بت را با خدای پلیدند

مترجمان در این موارد کوشیده‌اند با استفاده از راهبردهای مختلف از ورود واژگان عربی به ترجمه خودداری کنند. انتخابِ این واژه‎های فارسی به قدری ماهرانه صورت گرفته که به مطالب اصلی آسیب نمی‎رساند. این فارسی‌نویسی که البته رویة غالب مترجمان نبوده است، می‌تواند در زمره سیاست‌های زبانی حکومت سامانی برای احیای زبان فارسی گنجانده شود که از پیوند میان منویات صاحبان قدرت و عملکرد مترجمان حکایت دارد. ایدئولوژیِ برتری زبان فارسی بر زبان عربی از جملة این سیاست‌های زبانی‌ است که یا از سوی حامی بر تولید کنندة فرهنگی تحمیل می‎شد یا وی از سر اختیار آن را می‌پذیرفت.

4-2-4. تغییر در سطح صراحت

مترجم برای رفع ابهامات ساختاری و معنایی متن مبدأ، لازم می‌بیند هنگام ترجمه، توضیحاتی را به متن بیفزاید. «علت این کار یا انتخاب و استفادة آگاهانه از فن ترجمه از سوی مترجم یا اقتضای ماهیت متن ترجمه است» (پالامبو، 1390: 78). تصریح[14] در بیان مرجع ضمیر، عام‎گزینی و خاص گزینی از جمله رویه‌های تصریح به شمار می‏آید. راهبرد تصریح در ترجمة آیات عبادات در قرن چهارم هجری، ابزاری کارآمد برای تسهیل فرآیند ارتباطی میان متن مقدس و مخاطب فارسی‌زبان بوده است. این تصریح‌ها که در قالب آشکارسازی مرجع ضمایر، افزودن معانی مقدر، و توضیح اصطلاحات فقهی-عبادی نمود یافته است، دو کارکرد اساسی داشته‌اند: نخست، کارکرد معرفتی-توضیحی که با باز کردن گره‌های ایجازی قرآن، فهم متن را برای مخاطب عام ممکن می‌ساخت؛ دوم، کارکرد ایدئولوژیک-کلامی که با صراحت بخشیدن به مراد آیات در چارچوب کلام حنفی/سنی، مانع از شکل‌گیری شبهات اعتقادی یا برداشت‌های مغایر با هنجارهای مذهبی حاکم بر قلمرو سامانیان می‌شد. بدین ترتیب، تصریح در این آثار نه یک مداخله زاید، بلکه راهبردی هدفمند در جهت بومی‌سازی و معناگشایی از متن وحی بوده است. به عنوان مثال در «خاص‌گزینی» به دنبال تثبیت مصداقی خاص هستند که با بافت دینی جدید (اسلام) همخوانی داشته باشد؛ به گونه‌ای که بر دیگر مصادیق خط بطلان بکشد؛ مانند «ذکر الله» که به صورت «نماز» ترجمه شده است.

عکس این قضیه نیز ممکن است؛ بدین گونه که واژة عامی مانند «دیو» را به کار می‌برند که در آیین پیشین (زرتشتی) به جای «شیطان» به کار می‌رفته است. با این توضیح که در چنین مواردی، بلافاصله، مصداقِ مورد نظر (یعنی ابلیس) آورده شده است تا ترجمه‌ای مقبول در جامعة مقصد ارائه گردد.

1-4-2-4. خاص‌گزینی

در این راهبرد، مترجم به جای قرار دادن یک کلمة عام در برابر واژة عام و کلی در زبان مبدأ به سمت خاص‌ و مصداقی کردن ترجمه گام برمی‎دارد.

- فَاسْعَوْا إِلَى ذِکْرِ اللَّهِ (جمعه/ 9): بروید سوی نماز و یادکرد خدای

در اینجا، مترجم معنای تفسیریِ «ذکر الله» را آشکار کرده که در متن ضمنی است. این افزوده خواننده را مستقیماً به مقصود شرعی آیه هدایت می‌کند.

- وَالْفِتْنَةُ أَکْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ (بقره/ 217): کافری بزرگتر از کشتن

دامنة معنایی گستردة «فتنه» به یک مصداق خاص (کفر) محدود شده است. این ترجمه در واقع نوعی تفسیر فقهی/کلامی از آیه ارائه می‌دهد.

أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلَىٰ غَسَقِ اللَّیْلِ (اسراء/ 78): بپای دار نماز فریضه از پس بگشتی آفتاب تا درآمدن تاریکی شب.

در اینجا نوعی تصریح فقهی دیده می‏شود، زیرا مترجم روشن می‌کند که مقصود نماز واجب است، نه مطلق دعا یا ذکر. این افزوده برای مخاطب فارسی‌زبان جنبة آموزشی و شرعی دارد.

ـــ وَیُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً (انفال/ 11): و فرود آورد ور از آسمان آب باران.

ترجمة ماء به صورت «آب باران» نوعی تصریح مصداقی است. این کار برای رفع ابهام و هماهنگی با بافت آیه انجام شده است.

2-4-2-4. عام گزینی

در اینجا برخلاف راهبرد «خاص‎گزینی»، برداشتی کلی از واژه ارائه می‏شود.

ـ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ (43/ نساء):

یا آید یکی را از شما حدث، یا گرد آئید شما با زنان

در این عبارت دو کنایه نهفته است: نخست آلودگی جسمانی و دیگری آمیزش. مترجم به جای حفظ کنایه، آن را آشکار کرده است (با استفاده از اصطلاح فقهی «حدث» و عبارت «گرد آمدن با زنان»).

وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَیِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّیْلِ (هود/ 114):

و به پای دارید نماز بدو طرف روز و ساعتی پس ساعتی از شب

- زلفاً به معنای «نزدیک» و در اصطلاح نیمه شب می‎باشد که این جا در قالبی زمانی (ساعت) توضیح داده شده و از ابهام واژه «زلفا» کاسته است.

در آن مترجم در جهتِ بوطیقایی و فهم مخاطبِ فارسی عمل کرده و متن را از سطح زبانی به سطح روشن و آموزش‌گرانه ارتقا داده است.

3-4-2-4. تصریح در بیان مرجع (ضمیر)

ـ وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَکُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَکُمْ فِیهَا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَیْهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَکُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ کَذَلِکَ سَخَّرْنَاهَا لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُون (حج/ 38):

و اشتران را بیافریدیم ایشان را مر شما را از نشانه‌های حج مر خدای را شما را اندران نحر نیکی بود، یاد کنید نام خدای را بر کشتن آن پاکیزگان حال مر خدای را چون بیارامد و فرونهد پهلویهای خویش بخورید از آن گوشت و بخورانید سایل را و آن را که نخواهد. همچنین فرمان بردار کردیم شما را تا مگر شکر کنید.

- فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ (نحل/ 98):

و چون برخوانی تو -یا محمد – قرآن را بازداشت خواه بخدای از دیو رانده و دور کرده از رحمت – یعنی ابلیس –

در این دو نمونه، مترجم با استفاده از تصریح مرجع ضمیر، مرجع ضمایری را که در متن عربی به‌صورت ضمنی یا قابل‌استنباط آمده‌اند، در ترجمه به‌طور آشکار بیان کرده است. این کار معمولاً برای رفع ابهام و تسهیل فهم مخاطب انجام می‌شود و یکی از انواع رایج تصریح در ترجمه‌های کهن تفسیری است.

5-2-4. غییرات ساختاری

 با توجه به تفاوت‌های ساختاری میان زبان مبدأ و مقصد، جابه‌جایی[15] عناصر جمله هنگام ترجمه امری طبیعی است. «در فرآیند ترجمه، جایگاه کنشگران جمله و اطلاعات موجود در زبان مبدأ، متناسب با ساختار دستوری زبان مقصد تغییر کرده و به موقعیت جدید (نسبت به وضعیت قبلی در زبان مبدأ) منتقل می‎شوند» (نیازی و قاسمی، 1397: 86). شکستن جملات بلند و تبدیل آن به چند جملة کوتاه، تبدیل ساختار فعلی به اسمی یا برعکس، تبدیل مصدر به فعل و تغییر فاعل جمله از جمله موارد جابه‌جایی در زمان ترجمه به شمار می‌‎رود.

 تغییرات ساختاری در ترجمة آیات عبادت، ابزار اصلی مترجم جهت گذر از ترجمه مکانیکی (تحت‌اللفظی) به سوی ترجمه‌ای پویا و خواننده‌محور بوده است. این تغییرات که عمدتاً در قالب تغییر در ترتیب ارکان جمله (نظیر انتقال فعل به انتهای بند) و تغییر مقوله‌های دستوری (مانند تبدیل مضاف و مضاف‌الیه یا مفعول مطلق به ساختارهای قیدی و وصفی در فارسی) رخ داده‌اند، ریشه در واگرایی صوری سیستم‌های زبانی مبدأ و مقصد دارند. مترجم قرن چهارم با اعمال این تغییرات دستوری، تلاش کرده است تا توازن ظریفی میان حفظ وفاداری به محتوای وحی و پایبندی به هنجارهای نحوی زبان فارسی دری ایجاد کند. از این رو، تغییرات ساختاری در این اثر نه نشانه‌ای از ضعف ترجمه، بلکه بازتابی از درک عمیق مترجم از پتانسیل‌های زبانی و ضرورت‌های بومی‌سازی متن مقدس است.

1-5-2-4. تبدیل ساختار فعلی به اسم یا برعکس

- إِذْ یُغَشِّیکُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ (انفال/ 11):

چون ورپوشید شما آن خواب نرم را وی بیم کردانی را از آن

 در این ترجمه، ساختار فشردة فعل و مفعول در عربی به ساختاری گسترده‌تر و توضیحی در فارسی تبدیل شده است. همچنین «أمنة» که در عربی اسم مصدر است، در فارسی با عبارتی تفسیری‌تر بیان شده است. این تغییر نشان‌دهندة تلاش مترجم برای طبیعی‌سازی ساختار جمله در فارسی است.

- إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا (نساء/ 101):

اگر بترسید که فتنه کند شما را آنکسها که کافران‌اند.

جابه‌جایی ساختار موصولی که با الگوی رایج در زبان فارسی ترجمه شده است.

-فَمَنْ کَانَ مِنْکُمْ مَرِیضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ (بقره/ 184):

پس هر که بود از شما بیمار یا بر سفر باشد، شمار کند و باز گیرد از روزگاری دیگر.

جابه‌جایی مقوله‎ای که برای روشن‌تر شدن مفهوم «قضا کردن روزه» از فعل استفاده شده است.

-لِیَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ (حج/ 28): بگو تا حاضر آیند کوسود بود ایشان را

 تبدیل واژه به جمله در جهت بیان طبیعی فارسی انجام شده است.

2-5-2-4. جابه‌جایی ادات نفی در جمله

- مَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ (مائده/ 6): خواهد خدای تا نکند بر شما از تنگی.

نکته: ادات نفی متعلق به «یرید» بوده، اما هنگام ترجمه به «لِیَجعَلَ» تعلق یافته است.

3-5-2-4. تبدیل فعل به صورت مصدر یا برعکس

- وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ (مائده/ 96): و بپرهیزید از خدای آنکی سوی اوست بازگشتن.

جابجایی در ترجمه با هر هدفی که صورت گیرد، نشان از آزادیِ عمل مترجم و به دست گرفتن ابتکار عمل در ترجمه توسط او دارد. چنین اقداماتی با وجود حساسیت‌های ناظر بر متون مقدس، بیانگر آن است که مترجمان ترجمة تفسیر طبری در مقام قدرت قرار داشته‌اند و از کنترل‌گران بوطیقای زمان خویش بوده‌اند. چنین افرادی با بازنویسی ادبیات بر دریافت و مصرف آن توسط دیگران تاثیر گذاشته‌اند.

6-2-4. اقتباس[16]

اقتباس را می‌توان در دو سطح بررسی کرد: در سطح کلان، به عنوان یک راهبرد ترجمه برای بازسازی هدف، نقش یا تاثیر کلی متن با استفاده از بسط، حذف یا بازآفرینی بخش‌های کامل و در سطح خرد، به عنوان یک فن ترجمه برای مدیریت تفاوت‌های بافتی و فرهنگی با به‌کارگیری همین رویه‌ها بر بخش‌های کوتاه متن. ترجمه‌های مورد بررسی، علی‌رغم به‌کارگیری روش‌های افزایشی و کاهشی و گرایش به ترجمه آزاد، هیچ‌گاه به سطح اقتباس نرسیده‌اند و راهبرد اقتباس در ترجمة آیات تفسیر طبری به کار نرفته است.

5. بحث و نتیجه‌گیری

بوطیقای حاکم در دورة سامانی، نقش ادبیات را در احیای هویت فرهنگی ایرانیان تعریف می‌کرد. ترجمة تفسیر طبری یکی از مهم‌ترین آثار ادبی آن روزگار به شمار می‌رود که حاصل پیوند میان میدان قدرت و میدان تولیدات فرهنگی بوده است. این اثر، سهم عمده‌ای در شکل‌دهی و گسترش نهضت ترجمة قرآن به زبان فارسی و دیگر زبان‌ها داشت و به دیگر کوشش‌ها در این حوزه رسمیت بخشید.

 در پژوهش حاضر، ترجمة آیات عبادات از ترجمة تفسیر طبری بر اساس اندیشه‌های بازنویسانة آندره لفور مورد بررسی قرار گرفت. نتایج به دست آمده نشان می‌دهد، با آن که ترجمة تفسیر طبری از اولین ترجمه‌های رسمی قرآن محسوب می‌شود و ترجمة متون مقدس در آن دوران غالباً لفظ‌گرایانه بوده، اما ترجمة مذکور از تصرفات مترجمان زمانة خود در امان نمانده است. چنان که انتظار می‎رفت راهبرد افزوده‌سازی در میان سایر تکنیک‌ها از بسامد بالاتری برخوردار بوده است (136 مرتبه). این افزایش‌ها گاه ناشی از ورود تفسیرها و برداشت مترجم به ترجمه (بیان مصداقی و شأن نزول‌ها) بوده که برای درک بافت معنایی آیه به کمک مخاطب می‏آید یا صرفا افزایش حجمی (اطناب) بدون افزودن اطلاعات جدید می‎باشد. این افزایش در الفاظ غالبا با هدف تصویرسازی یا تکمیل تصویر ارائه شده در آیه رخ داده است. در مواردی نیز معادل‌یابی واژه و بیان آن در قالب چند کلمه به این روند افزایشی دامن زده است. در ادامه راهبردهای تصریح (13 مرتبه)، فشرده‎سازی (5 مرتبه) و جابه‎جایی (6 مرتبه) به ترتیب از پربسامدترین راهبردهای بازنویسی بوده‎اند. شایان ذکر است که افزوده‌ها در آیات جهاد، به‌مراتب بیش از سایر آیات است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ترجمه در این موارد از سطحِ صرفاً زبانی فراتر رفته و به کنشی در چارچوب گفتمانِ بازنویسیِ ایدئولوژیک تبدیل شده است. این امر را می‌توان با توجه به بستر تاریخی-سیاسیِ عصر سامانی تبیین کرد؛ عصری که حکومت سامانی برای مشروعیت‌بخشی دینی به جنگ‌ها و پاسداری از مرزهای عقیدتی و جغرافیایی خود، به چنین خوانش‌هایی نیاز داشت. ازاین‌رو، افزوده‌های تفسیری در آیات جهاد را نمی‌توان لزوماً انحراف از متن دانست؛ بلکه این افزوده‌ها، در چارچوب گفتمان آن دوره، ابزاری برای بومی‌سازی و کارآمدسازی پیام قرآن برای مخاطب عصر سامانی بوده‌اند. نظر به بسامد پایین این راهبرد در سایر آیات، می‌توان نتیجه گرفت که کارکرد ایدئولوژیک ترجمه در حوزه‌های مختلف دین یکسان نبوده است؛ بلکه شدت و نوع مداخلة مترجم، متناسب با حساسیت معنایی و کارکرد اجتماعی هر دسته از آیات تغییر کرده است. به بیان دیگر، هرچه یک آیه از حیث فقهی، اعتقادی یا سیاسی حساس‌تر و برای نظم دینیِ عصر مقصد تعیین‌کننده‌تر بوده، احتمال بروز افزوده‌ها، تصریح‌ها و بازنویسی‌های ایدئولوژیک در ترجمة آن نیز بیشتر شده است. در مقابل، در آیات کم‌تنش‌تر یا کمتر مناقشه‌برانگیز، مترجم غالباً به ترجمه‌ای محافظه‌کارانه‌تر و نزدیک‌تر به متن مبدأ بسنده کرده است. تنها تکنیکی که در ترجمه آیات مشاهده نمی‏شود، اقتباس است. این امر حاکی از آن است که مترجمان، با آن که در برخی موارد از سطح تعادل واژگانی فراتر رفته‌اند، همچنان به الفاظ قرآن و انتقال معنا در همین چارچوب پایبند مانده‌اند. صرف‌نظر از تغییرات فنی باید در نظر داشت که بازنویسی، ابزاری در اختیار مترجمان این اثر بوده است تا قدرت خود را بر متن اصلی اعمال کند. همین عادت‌وارة ترجمانی موجب شده است با وجود تمام نظارت‌ها و محدودیت‌ها بر ترجمة متون دینی، هم‌چنان صدای مترجمان از متن ترجمه شده به گوش برسد. مترجمان، به عنوان بازوهای اصلیِ بوطیقای دوران که از حمایت نهاد حاکمیت نیز برخوردار بودند، این فرصت را یافتند که با عبور از ترجمه‌ی تحت‌اللفظی، متن را برای مخاطبان فارسی‌زبان بازآفرینی کنند. این کنشِ فعالانه‌ی مترجم، که در قالب تبدیل‌ها و حذفیاتِ عامدانه در متن صورت گرفته، نشان‌دهنده‌ی تلاش او برای همسوسازیِ پیام وحی با ظرفیت‌های زبانی و افق فهم مخاطبِ آن عصر است.

تعارض منافع

تعارض منافع وجود ندارد.

بیانیۀ نحوۀ استفاده از ابزار هوش مصنوعی

در نگارش این مقاله، از ابزار هوش مصنوعی زبانی صرفاً برای بهبود خوانایی، ویرایش زبانی، اصلاح ساختار برخی جمله‌ها و تنظیم اولیة بیان مطالب استفاده شده است. مسئولیت محتوای علمی و صحت تمامی مطالب مقاله بر عهدة نویسنده است.


[1]  André Lefevere

[2] James S. Holmes

[3] Itamar Even-Zohar

[4]  Image

[5] Poetics

[6]  Patronage

[7] Barkhodarov

[8] Lawrence Venuti

[9] Compression

[10] entropie

[11] Jean-Rene Ladmiral

[12] incrementalization

[13] Exaggeration

[14] explication

[15]   transposition

[16] Adaptation

Persian and Arabic References Presented in English
The Holy Quran.
A group of scholars from Transoxiana. (1977). Tarjomeh-ye Tafsir-e Tabari [Translation of Tafsir al-Tabari] (H. Yaghma'i, Ed.; Vols. 1–4, 6–7). University of Tehran Press. [In Persian]
Al-Ayruvani, B. (2007). Doroos tamhidiyya fi tafsir ayat al-ahkam [Introductory lessons on the exegesis of the verses of rulings] (Vol. 1). Dar al-Fiqh. [In Arabic]
Amid Zanjani, A. A. (2003). Ayat al-ahkam [Verses of rulings]. Daftar-e Motale'at va Tahqiqat-e Olum-e Ensani. [In Persian]
Azarang, A. (2015). Tarikh-e tarjomeh dar Iran az dowran-e bastan ta payan-e asr-e Qajar [History of translation in Iran from ancient times to the end of the Qajar era]. Ghoghnoos. [In Persian]
Bassnett, S., & Lefevere, A. (2013). Chegoneh farhang-ha sakhteh mishavand? [How are cultures constructed?] (N. Moradiani, Trans.). Qatreh. [In Persian]
Farahzad, F. (2015). Farhang-e jame'-e motale'at-e tarjomeh [Comprehensive dictionary of translation studies]. Nashr-e Elmi. [In Persian]
Gentzler, E. (2021). Nazariyeh-ha-ye tarjomeh dar asr-e hazer [Contemporary translation theories] (A. Solhjoo, Trans.). Hermes. [In Persian]
Hashemi, S. A. (1989). Javaher al-balagha [Gems of rhetoric] (3rd ed.). Mo'asseseh-ye Matbu'at-e Dini. [In Arabic]
Hatim, B., & Munday, J. (2009). Marja'i pishrafteh baraye tarjomeh [An advanced resource book for translation]. SAMT. [In Persian]
Horri, A. (2023). Salaman va Absal-e Fitzgerald-e Jami: Barrasi-ye baznevisi-ye Fitzgerald az manzumeh-ye erfani-ye Jami bar asas-e didgah-e Lefevere 1992 [Fitzgerald's Salaman and Absal of Jami: A study of Fitzgerald's rewriting of Jami's mystical poem based on Lefevere's 1992 perspective]. Research in Mystical Literature, 17(2), 145–163. https://doi.org/10.22108/jpll.2024.141717.1841 [In Persian]
Hosseini Ajdad Niyarki, S. E., & Delshad, S. (2020). Naqd va barrasi-ye jelveh-ha-ye baznevisi dar chahar epizod-e tarjomeh-ye Bal'ami az Tarikh-e Tabari [A critique and study of rewriting aspects in four episodes of Bal'ami's translation of Tabari's History]. Pazhuhesh-ha-ye Tarjomeh dar Zaban va Adabiyat-e Arabi, 10(22), 73–96. https://doi.org/10.22054/rctall.2020.44698.1442 [In Persian]
Khodadadi, E. (2018). Tahlil-e jame'eh-shenakhti-ye owza'-e ejtema'i, farhangi, siyasi va dini-ye dowreh-ye Samaniyan [Sociological analysis of the social, cultural, political, and religious conditions of the Samanid era]. Faslnameh-ye Elmi-Pazhuheshi-ye Towse'eh-ye Ejtema'i, 13(50), 163–194. https://doi.org/10.22055/qjsd.2019.14193 [In Persian]
Lefevere, A. (2011). Al-tarjama wa i'adat al-kitaba wa al-tahakkum fi al-sum'a al-adabiyya [Translation, rewriting, and the manipulation of literary fame] (F. Rahim, Trans.). Dar al-Kitab al-Jadid al-Muttahida. [In Arabic]
Mansourzadeh Yami, M. (2014). Tarjomeh-ye ketab-e "Tarjomeh, baznevisi va dakhl va tasarrof dar shohrat-e adabi-ye nevisandeh" [Translation of the book "Translation, rewriting, and the manipulation of literary fame"] [Master's thesis]. Ferdowsi University of Mashhad. [In Persian]
Mofidi, S., Ghasempour, M., & Fahimitabar, H. (2018). Barrasi va tahlil-e barkhi anaser-e farhangi dar tarjomeh-ye Tafsir-e Tabari [A study and analysis of some cultural elements in the translation of Tafsir al-Tabari]. Motale'at-e Qurani va Farhang-e Eslami, 2(4), 47–70. [In Persian]
Munday, J. (2018). Ma'rafi-ye motale'at-e tarjomeh: Nazariyeh va karbord-ha [Introducing translation studies: Theories and applications] (A. Bahrami & Z. Tajik, Trans.). Rahnama. [In Persian]
Nazari, A. A. (2012). Suzheh, qodrat va siyasat: Az Makiavel ta pas az Foko [Subject, power, and politics: From Machiavelli to post-Foucault]. Ashian. [In Persian]
Nazeri, H., Nasiri, M., & Mortezaei, S. J. (2021). Naqdi bar tarjomeh-ye Ebrahim Amin al-Shawarbi az ghazal-e dahom-e Hafez bar asas-e negareh-ye baznevisaneh-ye Lefevere [A critique of Ibrahim Amin al-Shawarbi's translation of Hafez's tenth ghazal based on Lefevere's rewriting approach]. Kavosh-nameh-ye Adabiyat-e Tatbiqi, 11(42), 166–185. https://doi.org/10.22126/jccl.2021.5676.2173 [In Persian]
Niazi, S., & Ghasemi Asl, Z. (2018). Olguha-ye arzyabi-ye tarjomeh (ba tekyeh bar zaban-e arabi) [Models of translation evaluation (with emphasis on Arabic)]. University of Tehran Press. [In Persian]
Palumbo, G. (2011). Key terms in translation studies (F. Farahzad & A. Karimzadeh, Trans.). Qatreh. [In Persian]
Qaza’ani, B. (2022). Tarjomeh be mathabeh-ye baznevisi: Barrasi-ye asar-e motarjeman-e zan-e Irani [Translation as rewriting: A study of the works of Iranian female translators] [Unpublished master's thesis]. Khatam University. [In Persian]
Rad, H. (2018). Ravesh-shenasi-ye tarjomeh-ye Tafsir-e Tabari [Methodology of translating Tafsir al-Tabari] [Master's thesis, University of Quranic Sciences and Education]. [In Persian]
Rahimi, H. (2018). Dalayel-e nosakheh-shenakhti dar radd-e entesab-e tarjomeh-ye Tafsir-e Tabari-ye mowjud be olama-ye Mavara'annahr [Manuscript-based reasons for rejecting the attribution of the existing translation of Tafsir al-Tabari to the scholars of Transoxiana]. Nameh-ye Farhangestan, 17(3), 75–92. [In Persian]
Shahroudi Hashemi, S. M. (2003). Farhang-e feqh motabeq-e mazhab-e Ahl al-Bayt (a) [Dictionary of jurisprudence according to the school of Ahl al-Bayt (peace be upon them)]. Institute of the Encyclopedia of Islamic Jurisprudence on the Schools of Ahl al-Bayt. [In Persian]
Translation Researches in the Arabic Language And Literature
Volume 16, Issue 34
March 2026
Pages 72-105