نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشیار، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری مطالعات ترجمه عربی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Abstract
Like any other text, Nahj al-Balagha is replete with idiomatic expressions. Achieving the highest level of equivalence in translating such expressions requires finding target language counterparts that closely match both form and meaning. However, this is not always feasible, either because an exact equivalent is lacking in the target language or because the context only allows a literal, readily accessible reading rather than idiomatic usage. This study examines idiomatic equivalence in Mohammad Dashti’s translation of the sermons of Nahj al-Balagha in light of Eugene Nida’s theory of equivalence. Using a descriptive analytical method, the study shows that in translating the sermons the translator was confronted with the simultaneous presence of both literal and idiomatic meanings embedded in idioms. The strategies most frequently used were word-for-word translation, paraphrase, and translation with similar form and meaning. While attempting to convey the message and achieve dynamic equivalence, the translator at times presupposed successful message transfer and translated the formal surface of the expressions without adequate equivalence finding. As a result, the reader is faced with a large number of expressions that are culturally unfamiliar and may fail to grasp the speaker’s intended meaning.
Keywords: Eugene Nida, Nahj al-Balagha, Mohammad Dashti, sermons, equivalence, idioms
n
Cite this paper as follows: Fekri, M., & Dorostkar, H. (2025). Analysis of idiomatic equivalence in Mohammad Dashti’s translation of Nahj al-Balagha sermons based on Nida’s theory. Translation Researches in the Arabic Language and Literature, 15(33), 79-101. https://doi.org/10.22054/rctall.2025.84228.1776
Received: February 08, 2025 n Revised: May 07, 2025 n Accepted: May 17, 2025
Translation Researches in the Arabic Language and Literature is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
Introduction
The relationship between original and translated texts, often termed “equivalence,” is a central and complex concept in translation studies. Translators seek to establish balance between source and target texts at different levels including words, sentences, paragraphs, and complete texts. Examination of translated works shows that equivalence can be classified based on the translator’s overall approach. Some regard equivalence as absolute fidelity to the source text, resulting in one-to-one correspondence between elements of the two languages. Others prioritize the audience and the target text, defining equivalence on the basis of extralinguistic features in the translation, such as the situation and context of the source and target texts and their impact on audiences from different linguistic communities. This latter approach, which does not require a one-to-one correspondence between units of the original text and their translations, is discussed by Haqqani (2007: 72).
Eugene Nida, an American linguist and translator best known for his work on Bible translation in the 1960s, introduced a new perspective on translating sacred texts. According to Nida, translators should not treat the mere transmission of the message as sufficient but should instead provide the necessary context and employ all linguistic resources to make the text understandable (Haqqani, 2007: 70). This view implies that translation needs to go beyond the word level and interpret words within the cultural context of the target language. Nida argues that the translated text should evoke in the target audience feelings comparable to those experienced by the original audience, which corresponds to the concept of equivalence already outlined.
Adopting this approach has not always been easy for translators, who face substantial challenges depending on the type of text they handle. Sacred texts, in particular, pose serious difficulties and sensitivities. One common approach to translating such texts is strict adherence to the source text through word-for-word translation. However, the effectiveness of this strategy in conveying meaning and concepts to readers remains questionable. Nahj al-Balagha, compiled more than ten centuries ago by Sharif Razi, is widely regarded as a unique literary masterpiece admired for its eloquence and rhetoric. The vitality of Imam Ali’s words and the profundity of the themes are partly reflected in the terminology used throughout this work. The text has been translated into numerous languages, leading to more than one hundred prose and poetic renderings. Among these, Mohammad Dashti’s translation is one of the most accessible and widely used versions. This study therefore examines the translation of idiomatic terms used in the sermons of Nahj al-Balagha in light of Nida’s theory and addresses the following questions:
What strategies did the translator primarily employ in translating idiomatic terms?
What type of equivalence was achieved through these strategies?
What challenges did the translator encounter in translating idiomatic expressions?
Literature Review
Previous studies in this field fall into two main categories. The first consists of research on idiomatic equivalence and the translation of idioms in various texts. For example, Zohreh Ghorbani Madavani’s article “Investigating Majid Anani’s Translation of Jalal Al Ahmad’s Nun and the Pen Based on Baker’s Theory of Idiomatic Equivalence” (2019) examines the translator’s performance in translating idioms and proverbs into Arabic, concluding that the translator tended to preserve meaning while altering form and occasionally used literal translation. Another study is “Translation of Idioms: A Case Study of the English Translation of Idioms in the Book The Date Palm Tree” by Abdolmajid Nasiri Moghaddam and Neda Fatehi Rad (2021), which identifies the strategies proposed by Baker that were used in the English translation of Moradi Kermani’s work.
The second category includes studies that have examined Mohammad Dashti’s translation of Nahj al-Balagha based on Nida’s theory or other theoretical frameworks:
Mirahmadi, Noursideh, and Salmani Haghighi (2023) investigate the translation of selected sermons from Nahj al-Balagha—specifically sermons 1, 3, 27, 93, and 115—in the Persian translations by Ansariyan, Dashti, and Makarem Shirazi, drawing on Nida’s formal and dynamic equivalence model. Their analysis shows that Dashti and Makarem Shirazi tend toward dynamic equivalence by prioritizing the target language and audience, whereas Ansariyan adopts a more source-oriented approach aligned with formal equivalence.
Salimi and Nazari (2022) analyze Dashti’s translation of the last ten sermons of Nahj al-Balagha based on Ladmiral’s target-oriented framework. Their findings indicate that Dashti effectively narrows the gap between the source text and the mental and cultural space of the target audience through the use of displacement and re-creation strategies.
Aghdamzadeh, Tak Tabar Firouzjaei, Mohammad Salahi, and Firoraghi (2021) examine Mohammad Dashti’s translation of the Wisdoms of Nahj al-Balagha using the eleven components proposed in Ladmiral’s model. The study demonstrates that readability is the dominant strategy in Dashti’s translation, reflecting a consistent effort to convey the core message of the text clearly and accessibly to the audience.
Hajizadeh, Farhadi, and Farhadi (2019) evaluate Mohammad Dashti’s translation of the first sermon and wisdoms 1 to 20 of Nahj al-Balagha based on Garcés’ model. Their analysis across semantic-lexical, syntactic-morphological, discourse-functional, and stylistic-intentional levels concludes that Dashti’s translation method is predominantly target-oriented and fluent, enabling readers to understand the translated text without difficulty.
The findings of these works generally show that Dashti’s method tends to be target-oriented and fluent, improving readability and facilitating communication of the message to the audience. Nevertheless, no study has specifically investigated the translation of idioms in Nahj al-Balagha based on Nida’s theory, which is the gap addressed in the present research.
Methodology
First, the idioms in the sermons of Nahj al-Balagha were identified, with particular attention to those used metaphorically and proverbially. These idioms were then classified using Mona Baker’s model of idiom translation strategies. Finally, the type of equivalence achieved in translating these idioms was analyzed from the perspective of Nida’s formal and dynamic equivalence.
Conclusion
In this study, the idioms used in the sermons of Nahj al-Balagha were categorized according to six components of Mona Baker’s framework together with an additional complementary category, and the resulting equivalence was examined using Eugene Nida’s theory. The translator faced the challenge of attending simultaneously to both literal and idiomatic meanings within the same expressions. Many of the idioms appear in the form of similes, where the literal meaning of the words is compatible with the general tone of the sermons and their figurative meaning reflects the Imam’s intent. For this reason, Dashti often preferred to convey metaphors and similes in accordance with the Imam’s wording through literal translation of the text, occasionally adding the idiomatic meaning to the translation.
Among the forty idioms identified in the sermons, the strategy of translation by paraphrasing in the target language was the most frequent, occurring in fourteen cases. This was followed by literal translation with eight instances and the use of an idiom with similar form and meaning with seven instances. These data suggest that the translator’s primary aim was to communicate the concepts embedded in the expressions to the audience. By moving gradually away from strict word-for-word translation, he sought to make the concepts more accessible for readers and to achieve a higher level of dynamic equivalence through appropriate equivalent finding.
It should also be noted that some idioms entered the target language through borrowing, sometimes accompanied by explanatory additions. The findings indicate that this strategy was occasionally used inappropriately despite the availability of suitable Persian equivalents. By transferring mainly the formal features of the message, the translator achieved formal equivalence that lacked sufficient clarity for the audience and hindered comprehension.
Complete equivalence in both form and content of idioms is ultimately unattainable, since idioms are deeply rooted in national cultures and cultures differ significantly. Nida’s approach, however, requires the translator to reconstruct the message of the text in structures appropriate to the target culture, except when form itself is an essential part of the message. Within this framework, Dashti could in some cases have reached a more satisfactory level of dynamic equivalence by selecting more appropriate idiomatic equivalents.
کلیدواژهها [English]
رابطة میان متن اصلی و متن ترجمه شده که از آن با عنوان «تعادل» یاد میشود، از مهمترین و چالش برانگیزترین مفاهیم مطرح شده در مطالعات ترجمه است. مترجمان همواره کوشیدهاند طبق واحدهای ترجمه اعم از واژه، جمله یا پاراگراف و متن، میان متن مبدأ و مقصد توازن برقرار کنند. بررسی آثار ترجمه شده، حاکی از آن است که تعادل بر اساس جهتگیریهای کلی مترجمان از دو حالت خارج نیست: آنان گاه از همپایگی به «وفاداری مطلق به متن مبدأ و در نتیجه توازن یک به یک میان اجزای دو زبان» تعبیر کردهاند. از سویی دیگر، کسانی که مخاطب و متن مقصد را اصل قرار دادهاند، تعادل را «بین ویژگیهای فرازبانی در ترجمه یعنی موقعیت و بافتار متن مبدأ و متن مقصد و نیز تاثیر آن بر مخاطبان دو جامعة زبانیِ متفاوت برقرار میسازند که طبعا مستلزم تعادلِ یک به یکِ واحدهای متن اصلی و ترجمة آنها نیست» (حقانی، 1386: 72).
یوجین نایدا، زبانشناس و مترجم آمریکایی، که خود سرپرستی ترجمه انجیل در آمریکا را بر عهده داشت، دردهه 1960 دیدگاه جدیدی را در خصوص ترجمة متون مقدس مطرح کرد. «بر اساس این دیدگاه، مترجمان نباید انتقال پیام را قطعی بدانند، بلکه باید زمینه لازم را فراهم کرده و از تمام امکانات زبان برای تفهیم متن استفاده کند» (حقانی، 1386: 70). به بیانی دیگر برای ترجمه باید از سطح کلمات فراتر رفت و واژه را متناسب با بافت و فرهنگ زبان مقصد معنا کرد. نایدا معتقد است متن ترجمه شده باید به گونهای باشد که خواننده متن مقصد همان احساسی را به هنگام خواندن آن داشته باشد که خواننده زبان مبدأ در مواجهة با متن اصلی دارد. در واقع همان مفهومی از تعادل که در حالت دوم بدان اشاره شد.
انتخاب چنین رویکردی همیشه برای مترجمان آسان نبوده است و آنان بسته به نوع متن با چالشهای بسیاری مواجه بودهاند. متون مقدس که ترجمة آن با دشواریها و حساسیتهای بسیاری همراه است، از آن جمله است. رویکرد حاکم بر ترجمه چنین متونی، پایبندی به متن مبدأ و ترجمه واژه به واژه است. اما سوال اینجاست که چنین راهبردی تا چه میزان در انتقال معنا و مفهوم به خواننده موثر بوده است؟
«نهج البلاغه» را میتوان در زمره متون فوق دانست که بیش از ده قرن پیش توسط شریف رضی جمعآوری گردید. نهج البلاغه، شاهکار ادبی بینظیری است که دانشمندان در برابر فصاحت و بلاغت پدید آورندة آن مبهوت ماندهاند. بیتردید، بخشی از پویایی کلام و مضامین عالی امیرالمومنین (ع) را میتوان در اصطلاحات به کار رفته در این کتاب بزرگ یافت. اثر حاضر به زبانهای مختلفی ترجمه شده و بیش از صد ترجمة منظوم و منثور از آن در دست است.
ترجمة محمد دشتی از نهج البلاغه یکی از رایجترین و همه فهمترین ترجمههای موجود از این اثر ارزشمند است؛ از همین رو نگارندگان در این پژوهش کوشیدهاند با مراجعه به اثر حاضر، ترجمه اصطلاحات به کار رفته در خطبههای نهج البلاغه را با تکیه بر نظریه نایدا مورد بررسی قرار داده و از رهگذر این جستار به سوالات زیر پاسخ دهند:
پژوهشهای صورت گرفته در این خصوص را میتوان به دو بخش تقسیم کرد:
آثاری که به واکاوی تعادل اصطلاحی و ترجمه اصطلاحات در متون مختلف پرداختهاند:
ـ مقالة «بررسی ترجمة ماجد عنانی از «نون و القلم» جلال آل احمد بر اساس نظریه تعادل اصطلاحی بیکر»، زهره قربانی مادوانی (1398). در این مقاله، عملکرد مترجم در ترجمة اصطلاحات و ضرب المثلهای کتاب «نون و القلم» به عربی مورد بررسی قرار گرفته و مشخص گردیده است که مترجم به رویکرد حفظ معنا و تغییر صورت متمایل بوده و در مواردی نیز اقدام به ترجمة تحت اللفظی کرده است.
ـ مقالة «ترجمة اصطلاحات: مطالعة موردی ترجمه انگلیسی اصطلاحات در کتاب نخل خرما»، عبدالمجید نصیری مقدم و ندا فاتحی راد (1400). نویسندگان، نحوه ترجمة اصطلاحات را در ترجمة انگلیسی از کتاب «نخل خرما» مرادی کرمانی بررسی و مشخص کردهاند که مترجم از کدام یک از راهبردهای پیشنهادی بیکر برای ترجمة اصطلاحات استفاده کرده است.
دسته دوم آثاری هستند که با کاربست نظریة نایدا یا سایر نظریات به بررسی ترجمة محمد دشتی از نهج البلاغه پرداختهاند:
ـ بررسی ترجمۀ خطبه های برگزیدۀ نهج البلاغه بر اساس الگوی صوری و پویای نایدا (مطالعۀ موردی: ترجمۀ انصاریان، دشتی و مکارم شیرازی)، سید رضا میراحمدی، علی اکبر نورسیده و مسعود سلمانی حقیقی (1402). نگارندگان، ترجمة انصاریان، دشتی و مکارم از خطبههای 1، 3، 27، 93 و 115 را با تکیه بر نظریه نایدا مورد نقد و بررسی قرار دادهاند. نتیجة به دست آمده نشان میدهد دشتی و مکارم با ارائه ترجمهای پویا به زبان مقصد نزدیک شده است؛ حال آن که انصاریان با ترجمه صوری از این خطبهها، رویکردی مبدأ محور را در پیش گرفته است.
ـ مقاله «تحلیل و نقد ترجمه دشتی از نهج البلاغه با تکیه بر دیدگاه لادمیرال (موردپژوهشی متن ده خطبه پایانی)»، زهرا سلیمی و علیرضا نظری (1401). نگارندگان با استفاده از نظریه مقصدگرای لادمیرال، ترجمة ده خطبه از نهج البلاغه را بررسی کردهاند. حاصل کار هم آن که دشتی با استفاده از تکنیکهای جابجایی و بازآفرینی توانسته است به فضای ذهنی و فرهنگی مخاطب نزدیک شود.
ـ نقد ترجمه محمد دشتی از حکمتهای نهجالبلاغه بر اساس الگوی لادمیرال (1994)، عسگر بابا اقدم زاده، حسین تک تبار فیروزجایی، زهره محمد صلاحی و فاطمه فیرورقی (1400). در این جستار، ترجمة محمد دشتی از حکمتهای نهج البلاغه با یازده مولفة ذکر شده در نظریة لادمیرال تطبیق داده شده است. یافتههای پژوهش نشاندهندة آن است که راهبرد «خوانایی»، بیشترین کاربرد را در ترجمه محمد دشتی داشته و وی تمام تلاش خود را به کار بسته است تا پیام متن را به مخاطب انتقال دهد.
ـ مقالة «نقد و ارزیابی ترجمة محمد دشتی از نهج البلاغه بر اساس مدل گارسس (1994) (مطالعه موردی: ترجمة خطبه اول و حکمتهای 1 تا 20)»، مهین حاجی زاده، پروین فرهادی و رعنا فرهادی (1398). نویسندگان، ترجمه محمد دشتی از نهج البلاغه را از رهگذر سطوح چهارگانة معنایی-لغوی، نحوی-واژه شناختی، گفتمانی-کارکردی و سبکی- منظورشناختی گارسس بررسی کرده و به این نتیجه رسیدهاند که روش دشتی در ترجمه، مقصدگرا و روان بوده و مخاطب مشکلی در فهم ترجمههای او ندارد.
چنانکه پیداست تاکنون هیچ پژوهشی ترجمة نهج البلاغه و به ویژه اصطلاحات آن را از رهگذر نظریه نایدا مورد ارزیابی قرار نداده است و پژوهش حاضر برای نخستین بار به این مسئله میپردازد.
نگارندگان در این پژوهش ابتدا اصطلاحات موجود در خطبههای نهج البلاغه را استخراج کردند. گفتنی است اصطلاحاتی در این جستار مورد بحث هستند که به صورت کنایه و ضرب المثل در این خطبهها به کار رفتهاند. سپس با استفاده از نظریة مونا بیکر برای ترجمة اصطلاحات به دستهبندی این موارد پرداختهاند. در نهایت نیز تعادل حاصل شده در ترجمه این اصطلاحات را از منظر تعادل پویا و صوری نایدا مورد تحلیل و بررسی قرار دادهاند.
ترکیب کلمات با یکدیگر همواره با محدودیتهایی در انتقال معنا روبرو بوده است. در واقع کلمات با توجه به الگوهای همآیندی خاصی در کنار یکدیگر قرار گرفته و معنایی متفاوت با معنای لفظی خود را تشکیل میدهند. وجود همین تفاوت معنایی، تشخیص این مجموعه کلمات (اصطلاحات) و در ادامه، ترجمة آنها را با مشکل مواجه میسازد.
تعریفهای بسیاری از اصطلاح ارائه شده است. هر اصطلاح متشکل از گروهی از کلمات است که روی هم رفته، دارای یک معنا هستند و معنای آن را نمیتوان از تک تک واژگان استنباط کرد. «در واقع «اصطلاح» را باید یک واحد مجزا در نظر گرفت؛ چرا که قابل تجزیه نیست. این مجموع کل واژگان در کنار همدیگر است که یک اصطلاح را به وجود میآورد» (صفری، 1398: 149). نایداو تیبر، اصطلاح را عباراتی میدانند که «نمیتوان آنها را ساخته شده از مجموع اجزای آن دانست، بلکه باید آنها را به صورت عناصری جداگانه تجزیه و تحلیل نمود....» (Nida and Taber, 1996). مونا بیکر نیز در کتاب «به عبارتی دیگر» آورده است: «اصطلاحها و عبارات ثابت، الگوهای ثابت زبان هستند که از نظر صورت هیچ تغییری نمیکنند و در مورد اصطلاحها میتوان گفت که اغلب معنایی را محمول هستند که از کلمات مستقل آنها نمیتوان آن معنا را استخراج کرد» (بیکر، 1393: 79).
چنانکه از این تعریفها پیداست، برای آن که بتوان منظور متکلم را به تمامی دریافت، باید به معنایی فراتر از سطح لفظی کلمات توجه نمود یا به بیانی دیگر باید معنای ثانویه و مجازی آنها را مد نظر قرار داد. درک همین معنای مجازی است که ترجمة اصطلاحات را با مشکل مواجه میسازد.
«ترجمة اصطلاحات از مهمترین مشکلاتی است که پیش روی مترجم قرار دارد، زیرا این اصطلاحات دارای بار فرهنگی میباشند که ناظر بر پیشینة متن اصلی است و بر آن احاطه دارد؛ درست مثل هالة شفافی که گاهی اوقات قابل مشاهده نیست. بنابراین مترجم نه تنها باید عناصر مختلف را در چارچوب (بافت) معنایی خود ترجمه کنند، بلکه بایستی مکان قرارگیری آنها در جامعه را نیز مدنظر قرار دهد. بدین ترتیب ساختار اجتماعی و اقتصادی جامعه بر تمامی عناصر تشکیل دهندة آن تاثیر میگذارند، زیرا مفهوم یک چیز در میان اقوام مختلف مشترک میباشد؛ حال آن که معنی یا کاربرد اصطلاحات از ملتی به ملت دیگر متفاوت است» (الزنانی الجابری، بی تا: 9). فرناندو و فلاول نیز اینگونه به دشواری ترجمة اصطلاحات اشاره میکنند: «ترجمه، هنری دقیق و طاقت فرسا است. اصطلاح بیش از هر مشخصة دیگری در زبان، نیازمند آن است که مترجم نه تنها صحت و درستی آن را در نظر داشته باشد، بلکه باید در مورد تاثیرات بلاغی زبان نیز بسیار حساس باشد» (Fernando and Flavell, 1981).
تعریفی که یوجین نایدا از ترجمه ارائه میدهد، جامع هر دو اصل فوق یعنی صحت و درستی و نیز حفظ تاثیرات بلاغی زبان در ترجمه (اصطلاح) است: «ترجمه عبارت است از بازتولید نزدیکترین معادل طبیعی پیام زبان مبدأ در زبان گیرنده، اولا از نظر معنا و ثانیا از نظر سبک» (Nida, 1964: 12). نایدا بر این باور است که «هر چه را بتوان به یک زبان گفت، به زبان دیگر هم قابل بیان است؛ مگر این که صورت آن، جزء مهمی از پیام باشد» (Nida and Taber, 1996). وی بیآن که الویتهای ارتباطی فرستندة اصلی پیام یا نقش متن اصلی را نادیده بگیرد، بر رفع نیازهای ارتباطی گیرنده پیام و رسیدن به هدف ترجمه تاکید میکند. بر همین اساس، توجه به تاثیرات بلاغی زبان و انتقال پیام متن اصلی به پیدایش تعادل پویا منتهی میشود. او تحقق این نوع تعادل را در گرو همارزی متن اصلی و ترجمه شده میداند؛ به عبارت دیگر متن ترجمه شده باید همان تاثیری را در خواننده مقصد بگذارد که متن اصلی در خواننده مبدأ گذاشته است. اگر تعادل پویا را نقطهای از یک پیوستار در نظر بگیریم، تعادل صوری نیز به مثابة نقطه دیگری از این پیوستار خواهد بود. «تعادل صوری (که تناظر صوری هم خوانده میشود) عبارت است از رابطهای که شامل تعویض کامل صوری واژه یا عبارتی از زبان مبدأ با واژه یا عبارت دیگری از زبان مقصد میشود» (ماندی، 1397: 75). هدف از این نوع تعادل آن است که ویژگیهای صورت پیام در هنگام ترجمه انتقال یابد و خواننده، تاکیدات زبانشناختی و فرهنگی متن مبدأ را درک کند. در مقابل اگر صورت در انتقال معنا، نقش مهمی نداشته باشد و به تبع آن، ترجمه صوری ضرورت پیدا نکند، ما از سطوح مختلف تعادل پویا استفاده میکنیم. از مجموع آنچه که گفته شد میتوان دریافت، مترجم هنگام معادلیابی اصطلاحات ناگزیر از اتخاذ یکی از دو راهبرد زیر است: اصل قرار دادن پیام و انتقال آن (تعادل پویا) یا برگردان دقیق واژهها و ساختار متن مبدأ (تعادل صوری).
1-4. دستهبندی اصطلاحات بر اساس نظریه مونا بیکر
مونا بیکر، استاد مطالعات ترجمه و مدیر مرکز ترجمه و مطالعات بینفرهنگی در دانشگاه منچستر انگلستان است. به باور وی، مشکلاتی که اصطلاحات در بحث ترجمه ایجاد میکنند، به دو حوزه اصلی مربوط میشوند: توانایی شناخت و تفسیر یک اصطلاح به صورت صحیح و مشکلات دخیل در ترجمة وجوه مختلف معنایی که یک اصطلاح به زبان مقصد انتقال میدهند. بیکر برای غلبه بر این مشکلات، راهکارهای زیر را ارائه میدهد:
1-1-4. استفاده از اصطلاحی با معنا و صورت مشابه
این راهبرد شامل بکارگیری اصطلاحی در زبان مقصد است که تقریبا همان معنای اصطلاح زبان مبدأ را با کلمات مشابه میرساند.
- حتی تقومَ الحربُ بِکُم علی ساقٍ بادیاً نواجذُها (خطبه/ 138): در آینده آتش جنگ میان شما افروخته میگردد و چنگ و دندان نشان میدهد (دشتی، 1392: 183).
«بُدُّو النواجذَ: کنایةٌ عن شدةِ الاحتدامِ» (صالح، 2004: 623).با دندانهایی آشکار، کنایه از شعله ور شدن آتش جنگ و شدت گرفتن آن است.
- وَ مَن یَقبِض یَدَهُ عَن عَشیرَتِهِ (خطبه/ 23): آن کس که دست دهندة خود را از بستگانش باز دارد (دشتی، 1392: 47).
«قبض ید»، «کنایةٌ عَنِ الرَدِّ و المَنعِ» (صالح، 2004: 637) کنایه از رد و منع است.
ــــ وَ صارَ دینُ أحَدِکُم لُعقَةً عَلی لِسانِهِ (خطبه/ 113): و هریک از شما دین را تنها بر سر زبان میآورید (دشتی، 1392: 153).
«عبّر (باللعقة) عن الإقرار باللسان مع رکون القلب إلی مخالفته» (صالح، 2004: 616). لُعقةدر اصل به معنای لیسیدن چیزی است و در اینجا مقصود اظهار زبانی و ظاهری به دینداری است بی آن که قلب و روح گواه آن باشد.
- فَشُدُّوا عُقَدَ المآزرِ (خطبه/ 214):پس کمربندها را محکم ببندید (دشتی، 1392: 339).
«العُقَد: جمع عُقدة. والمآزر: جمع مِئزَر. وشَدّ عُقَد المآزر: کنایة عن الجد و التشمیر» (صالح، 2004: 675). العُقَد، جمع عُقدة و المآزر جمع مِئزَر است و «شَدّ عُقَد المآزر» (گره جامهها را محکم کنید)، کنایه از کوشش و تلاش و مهیا شدن است.
- ذَهَبَ نقی الثوب (خطبه/ 228):با دامن پاک ... درگذشت (دشتی، 1392: 331).
- وَ جَعَلوهُم حکاماً عَلَی رقابِ الناس (خطبه 210): و بر گردن مردم سوار گردیدند (دشتی، 1392: 307).
ـ وَ صافِقٍ بِکَفّیهِ (خطبه/ 191) : و جمعی از حسرت و اندوه، دست بر دست میمالد (دشتی، 1392: 271)
به نظر میرسد که مترجم در انتخاب معادل برای این اصطلاح دچار اشتباه شدهاند زیرا «دست به دست مالیدن، کنایه از تاخیر در کار است» (لغت نامة دهخدا: ذیل مدخل دست مالیدن). در حالی که مقصود حضرت در این جا دست بر روی دست زدن از روی حسرت است.
لَشَدَّ ما تَشَطَّر ضرعیها (خطبه/ 3): هر دو از شتر خلافت سخت دوشیدند و از حاصل آن بهرهمند گردیدند (دشتی، 1392: 31).
دوشیدن کسی را؛ پول و مال او را به نیرنگ و فریب یا زور گرفتن (فرهنگ نفیسی: ذیل مدخل دوشیدن)
تلاش مترجم در ترجمة این اصطلاحات ستودنی است. او پیام را در قالب زبان مقصد و در مناسبترین سطح ممکن برای مخاطبان مورد نظر خود بازسازی کرده است. وی با ارائه ترجمهای پویا کوشیده است همان حالتهای رفتاری را در خواننده متن مقصد ایجاد کند که مختص بافت فرهنگی اوست.
2-1-4. کاربرد یک اصطلاح با معنای مشابه ولی صورتی متفاوت
اگرچه بهترین حالت برای ترجمة اصطلاح، یافتن معادلی با صورت و معنای مشابه است، اما همیشه این امر امکان پذیر نیست. مترجمان در چنین شرایطی از معادلی برای انتقال معنا استفاده میکنند که همان معنا را با کلمات متفاوتی ارائه میدهد (صفری، 1398: 151).
- فَغَمطا النعمةَ (خطبه /137):لکن آنها به نعمت پشت پا زدند. (دشتی، 1392: 181).
واژه «غمط» و «غمطُ النِّعمَة» به معنای انکار و تحقیر نعمت آمده است. (الطریحی النجفی، 1387: 263). حضرت در خطبه 137 که در آن، جنگ افروزان جنگ جمل را مورد نکوهش قرار دادهاند، از این واژه برای طلحه و زبیر استفاده کردهاند. دشتی با مناسبترین اصطلاح در زبان مقصد، این اهانت و کوچک شماری را به مخاطب فارسی زبان رسانده است.
- تَضرِبونَ وَجهی (خطبه/ 172):دستِ رد به سینهام زدید (دشتی، 1392: 233).
ترجمة اصطلاح مذکور چنین است: رویم را (به زمین) میزنید. مترجم میتوانست با استفاده از همین ترجمة لفظ به لفظ، صورت و معنایی مشابه را برای مخاطب بازسازی کند. اصطلاح «روی کسی را زمین زدن (انداختن)» به معنای ردِ درخواست کسی و تحقیر او در زبان فارسی کاربرد دارد.
3-1-4. وام گیری اصطلاح از زبان مبدأ و ترجمه آن در زبان مقصد
در مواردی که اصطلاحات زبان مبدأ، معادلی در زبان مقصد ندارند، وامگیری، تنها انتخاب مترجم است. در چنین حالتی وی میتواند توضیحاتی را در حاشیه متن اضافه کند تا خواننده بیشتر با معنای آن اصطلاح آشنا شود.
ـ حَتّی أَراکُم مُتَفَرِّقینَ أیادی سَبَا (خطبه/ 97):چون مردم سبا متفرق شده ... (دشتی، 1392: 127)
گویند که سبا نام «أبوعرب الیمن» است، وی دارای ده فرزند بود که همیشه شش نفر را در طرف چپ قرار میداد و آنها در واقع به منزلة دستهای او بودند که نهایتا تفرقه شدیدی بین آنها افتاد و بعدها ضرب المثلی شد برای تفرقه و جدایی (صالح، 2004: 607). دشتی هنگام ترجمه، همین ضرب المثل (چون مردم سبا متفرق شده) را عینا منتقل میکند. این در حالی است که چنین مثلی برای مخاطب فارسی زبان غریب مینماید. مترجم میتوانست برای ترجمة این اصطلاح از عباراتی چون «مثل دانههای تسبیح از هم گسستند» یا «هر کس به راهی رفت» استفاده کند یا حتی با اکتفا به بیان مفهوم این اصطلاح، به حذف آن اقدام کند: «شما را میبینم که متفرق میشوید.»
-إنَّها کَفٍّ یهودیةٌ (خطبه/ 73):دست او، دست یهودی است (دشتی، 1392: 87).
«دست یهودی کنایه از عهدشکنی است. مروان هم یهودی زاده بود و هم یهودیان در آن روزگاران معروف به پیمان شکنی بودند» (دشتی، 1392: 87).
مترجم در این جا میتوانست با بیان مفهوم این اصطلاح و سپس با زبانی اصطلاحی، ترجمهای همه فهم را ارائه دهد:
او پیمان شکن است و اگر با من بیعت کند، از پشت خنجر میزند.
خواننده در موارد فوق با اصطلاحاتی رایج در زبان مبدأ، اما غریب در زبان مقصد مواجه شده است. این اصطلاحات با راهبرد بیگانهسازی وارد ترجمه شدهاند. البته دشتی در مواردی کوشیده است با افزودن توضیحاتی در حاشیة متن، مخاطب را با مفهوم این عبارات آشنا سازد، اما واقعیت امر آن است که این تعادل صوری، درک و فهم متن را برای مخاطب دشوار کرده است.
4-1-4. ترجمه اصطلاح با دگرگویی آن در زبان مقصد
«دگرگویی یعنی اینکه معنا را با استفاده از واژگانی دیگر برسانیم. در این تکنیک، معنی دست نخورده باقی میماند، اما واژگان و دستور زبان تغییر میکنند. در اینجا مترجم مجبور نیست که به آیتمهای واژگانی در زبان مبدأ بچسبد و وفادار باشد، بلکه همان معنی مورد نظر در اصطلاح را با استفاده از واژگانی که مناسب میداند، برای مخاطب انتقال میدهد. این تکنیک غالبا در جایی مناسب است که با متون محتوی محور مواجه باشیم؛ یعنی متونی که در آنها صورت و ساختار اهمیت زیادی نداشته و ما فقط به دنبال رساندن محتوی و معنای مورد نظر با زبانی ساده باشیم» (صفری، 1398: 154).
- ضَنَّ الزَندُ بِقَدحِهِ (خطبه/ 35): از پند دادن خودداری کرد (دشتی، 1392: 61).
«هذه کنایةٌ أنَّه لم یَعُد لَهُ رأیٌ صالحٌ لِشِدَّةِ ما لَقیَ مِن خَلافِهِم» (صالح، 2004: 576).
این اصطلاح کنایه از آن است که نظر او به دلیل اختلافات بسیار آنان، معتبر نیست.
- وَ هَل أَحَدٌ مِنهُم أَشَدُّ لَها مِراساً (خطبه /27): آیا یکی از آنها تجربههای جنگی سخت و دشوار مرا دارد؟ (دشتی، 1392: 53)
- ضَرَبتُ أَنفَ هَذا الأَمرِ و عینَه (خطبه/ 43): من بارها جنگ با معاویه را بررسی کردهام (دشتی، 1392: 67).
«مثلٌ تَقولهُ العربُ فی الاستقصاءِ فی البحثِ و التأملِ و الفکرِ» (صالح، 2004: 578). «من بینی و چشم این کار را زدم»، مَثلی است که عرب، آن را در مورد موضوعی به کار میبرد که کاملا مورد بررسی قرار گرفته است. حضرت علی علیه السلام در ادامة این اصطلاح میفرمایند: «..... وَ قَلَّبْتُ ظَهْرَهُ وَ بَطْنَهُ». دشتی این عبارت را این چنین ترجمه کرده است: «پشت و روى آن را سنجیده». چنانکه پیداست مترجم در ترجمة اصطلاح نخست به بیان مفهوم آن اکتفا کرده و به همین خاطر، دیگر اجزای آن مانند «أنف» و «عین» را به ترجمة خود وارد نکرده است. با این حال در اصطلاح دوم، برخی الفاظِ این ضرب المثل در ترجمه ذکر شده است. وی میتوانست هر دو اصطلاح را که به یک معنا هستند، به این صورت ترجمه کند: «تمام زوایای این کار را بررسی کردم (سنجیدم)». همچنین بهتر بود توضیحات بیشتر در خصوص مشارالیه که «جنگ با معاویه» است، در ترجمه بیان نمیکرد، زیرا این امر پیشتر ذکر شده و برای مخاطب محسوس بود. در زبان فارسی، معادلهایی برای این اصطلاحها ذکر شده است؛ از جمله: «زیر و بم کاری را درآوردن»، «ته و توی چیزی را درآوردن» که البته بیشتر در گفتار روزمره مورد استفاده قرار میگیرند.
ــ وَ لا إخوانُ ثقةٍ عند البلاءِ! تربت أیدیکم! (خطبه/ 97) : و نه به هنگام بلا و سختی برادران یک رنگ میباشید. تهی دست بمانید (دشتی، 1392: 129).
تَرِبَت أیدیکم «دستهایتان خاک آلوده باد یعنی تهی دست بمانید. ضرب المثل است» (دشتی، 1392: 129).
- وَ یُعَظِّمُکُم مَن لا فَضلَ لکم عَلَیهِ وَ لا یَدَ لَکُم عِندَه (خطبه/ 106): کسانی برای شما احترام قائلند که شما از آنها برتری نداشته و بر آنها حقی ندارید. (دشتی، 1392: 139).
- وَ إذا لَم أجِد بُدّاً فَآخِرُ الدَّواءِ الکی (خطبه/ 168): اگر راه چارهای نیابم، با آنان میجنگم (که سرانجام درمان داغ کردن است) (دشتی، 1392: 229).
«ضرب المثل است؛ به قول حافظ، تیغ سزاست هر که را درک سخن نمیکند» (دشتی، 1392: 229)
ـ لم یَضَع حجراً عَلَی حجرٍ (خطبه/ 160): کاخهای مجلل نساخت (سنگی بر سنگی نگذاشت) (دشتی، 1392: 215).
«سنگی بر سنگی نگذاشت، یعنی خانههای باشکوهی نساخت و خانهای ساده داشت، زیرا رسول خدا (ص) در ساختمان مسجد شخصا سنگها را میآورد و برای همسران خود خانهها و حجرهها ساخت» (دشتی، 1392: 215).
- ما یریدُ عثمانُ إلّا أن یجعلَنی جملاً ناضحاً بالغربِ (خطبه/ 240):عثمان جز این نمیخواهد که مرا سرگردان نگهدارد (دشتی، 1392: 339).
«جملة «یجعلنی جملاً ناضحاً» (مرا شتر آبکش قرار داد) ضرب المثل است و پیامش همان است که در ترجمه آمد. دلو بزرگ چاه آب را با طنابی بر شتر میبستند، وقتی از چاه دور میشد، دلو بالا کشیده شده، زمین آبیاری میشد و وقتی به عقب بر میگشت و بهچاه نزدیک میشد، دلو آب به ته چاه میرسید» (دشتی، 1392: 339).
- وَ لا مقطوعاً دابری (خطبه/ 215): نه بی فرزند و خانواده ماندهام (دشتی، 1392: 313).
-حتّی تقومَ الحربُ بِکُم علی ساقٍ (خطبه/ 138): در آینده آتش جنگ میان شما افروخته میگردد (دشتی، 1392: 183).
حضرت در این عبارت ابراز میدارند که میان شما جنگ در خواهد گرفت. مترجم همین معنا را با کلماتی متفاوت و بیشتر یعنی تشبیه جنگ به آتش منتقل کرده است.
- وَ مَن خالَفَ وَقَعَ فی التیهِ (خطبه/ 201): هرکس از راه راست منحرف شود، سرگردان میماند (دشتی، 1392: 301)
- أهلها عَلَی ساقٍ و سیاقٍ (خطبه/ 191): سرمنزل نا آرامی است (دشتی، 1392: 269).
«علی ساق و سیاق: أی قائمونَ علی ساقٍ استعداداَ لما ینتظرون من آجالهم...» (صالح، 2004: 648). یا برپا ایستاده، کنایه از آمادگی و در انتظار تقدیر بودن است.
- وَ اجعلوا اللِّسان واحداً (خطبه/ 176): زبان و دل را هماهنگ کنید (دشتی، 1392: 239).
ـ هَیهاتَ، بَعدَ اللَّتَیا وَالَّتی، وَاللّهِ لَابنُ أبی طالِبٍ آنَسَ بِالمَوتِ مِنَ الطِّفلِ بِثَدیِ أُمِّه (خطبه 5):
هرگز، من و ترس از مرگ! پس از آن همه جنگ ها و حوادث ناگوار. سوگند به خدا، انس و علاقه فرزند ابى طالب به مرگ در راه خدا، از علاقه طفل به پستان مادر بیشتر است (دشتی، 1392: 14 )
«اللّتیا» اسم موصول و مصغر غیر قیاسی «التی» است. در مقام توصیف گرفتاری سهمگین از باب تشبیه گرفتاری و بلای سخت به مار، واژه «اللّتیا» را میآورند؛ زیرا طبیعت پیکر مار چنان است که هرگاه زهرش زیاد شود کوچک میگردد؛ چرا که زهر جسم مار را میخورد. از این رو«اللَّتَیَّا» را به معنای گرفتاری بزرگ و «الَّتی» به معنای گرفتاری کوچک است (اقبالی، 1388: 193). اصل این ضرب المثل آن که مردی با زنی کوتاه قامت و کم سن و تندخو و بداخلاق ازدواج کرد و از دست او رنج و مرارت بسیار دید، ناگزیر او را طلاق داد و با زنی بلند قامت ازدواج کرد و از قضا تندخویی و بداخلاقی این زن به مراتب بیشتر و آزاردهندهتر از زن قبلی بود و آن مرد از ناحیه این زن، رنج و مرارتی بیشتر تحمل کرد. به ناچار او را نیز طلاق داد و گفت: «بَعدَ اللّتیا وَالّتی لا أَتَزَّوَجُ أبداً» پس از زن کوتاه قامت و این زن بلند قامت هرگز با کسی ازدواج نخواهم کرد. (بیهقی، 1409:87). این سخن بعدها به صورت ضرب المثل برای بیان گرفتاریها و سختیها کوچک و بزرگ درآمد. منظور امام (ع) از این کنایه این است که پس از آن همه سختی و گرفتاری کوچک و بزرگ مرا به ترس از مرگ متهم میکنند و این گمان تا چه اندازه خطا و چقدر از من دور است (ابن میثم، 1375: 279). نظر به این توضیحات، بهتر بود این اصطلاح به صورت «سختیها و گرفتاریهای بزرگ و کوچک» ترجمه میشد تا به صورت دقیق، گویای این عبارت باشد. البته دو صفت «بزرگ و کوچک» در زبان فارسی به صورت «ریز و درشت» در زبان اصطلاحی به کار میرود.
مترجم هنگام تحلیل اصطلاحات مذکور به ژرف ساخت و مفهوم آنها دست یافته، اما در مرحلة بازسازی و انتقال آن به زبان مقصد، راهبردی متفاوت از گذشته در پیش گرفته است. وی کوشیده است مفاهیم به دست آمده را در قالب واژگانی متفاوت بازتولید کند. هرچند که در برخی موارد میتوانست با استفاده از راهبردهای بهتری، مفهوم را منتقل سازد. به عنوان مثال در عبارت « وَ اجعلوا اللِّسانَ واحداً» میتوانست با صورتی متفاوت، معنا را به بهترین شکل در زبان مقصد بازسازی کند. در این صورت، اصطلاح «یکدل شوید» که برای خواننده نیز ملموس است، معنای مورد نظر را میرساند.
5-1-4. ترجمه کردن از طریق حذف بازی با کلمات در اصطلاح مورد نظر
گاهی افراد برای بیان مقصود خود از اصطلاحاتی استفاده میکنند که علاوه بر انتقال معنای مورد نظر دارای زیبایی ادبی نیز میباشند. به عنوان مثال ممکن است یکی از واژگان به کار رفته در این اصطلاح دارای دو معنا (معنای استعاری) باشد یا با تکرار صامت و مصوت خاصی در هماهنگی با دیگر کلمات نغمة خاصی را به کل اصطلاح دهد (واج آرایی) یا دارای جناس باشد و.... . «به طور کلی بازی با کلمات جز ترجمه ناپذیرها هستند. به این معنا که چون با صورت زبان بازی میکنیم و صورت از زبانی به زبان دیگر متفاوت است، یافتن چنین قرینهای در زبانی دیگر تقریبا جزء محالات است» (صفری 1398: 156). در چنین مواردی مترجم میتواند با حذف این بازی، تنها به ترجمة اصطلاح اکتفا کند.
- نَخَلتُ لَکُم مَخزونَ رَأیی (خطبه/ 35): نظر خالص خود را در اختیار شما گذاردم (دشتی، 1392: 61).
«مَن نَخَلَت الدَقیقَ بالمُنخَل: أو أخلصته» (صالح، 2004: 576). یعنی آرد را با الک غربال نمودم : نظرم را برای شما صاف و روان بیان کردم.
واج آراییِ صامتهای «خ» و «ل» در اصطلاح مذکور، آهنگ خاصی به کلام داده است که بازسازی آن در زبان مقصد به راحتی امکان پذیر نیست. مترجم نیز با صرف نظر از بازی با حروف، به بیان مفهوم عبارت بسنده کرده است.
ـ لألقیتُ الحبلَ علی غاربها (خطبه/ 3):مهار شتر خلافت را بر کوهان آن انداخته، رهایش میکردم (دشتی، 1392: 31).
«الکلام تمثیلٌ للترک و إرسال الأمر» (صالح، 2004: 565). «إلقاء الحبل علی الغارب»، تمثیلی است برای ترک و رها کردن.
حضرت در این عبارت، خلافت را به شتری تشبیه کردهاند که افسار آن را بر کوهانش انداخته و رهایش کردهاند. در واقع لوازم مشبه به را ذکر کرده اما سخنی از مشبه به میان نیاورده است. مترجم این بیان استعاری را در ترجمه حذف کرده و با ذکر مشبه و مشبه به، به این بازی با کلمات پایان داده است.
مترجم میتوانست با اصطلاح «عطایش را به لقایش بخشیدم» با راهبرد معنای مشابه اما صورتی متفاوت، این بازی با کلمات را به گونهای دیگر در زبان مقصد ادامه دهد.
- أریدُ أن أُداوی بکم و أنتم دائی، کَناقشِ الشَّوکةِ بالشوکةِ (خطبه/ 121): ولی شما دردِ بی درمان من شدهاید، کسی را میمانم که خار در پایش رفته و با خار دیگری میخواهد آن را بیرون کشد.
«أصل المثل: لا تنقش الشوکة بالشوکة، فإن ضلعها معها؛ یُضرَبُ للرجل یخاصم آخر و یستعین علیه بمن هو قرابته أو أهل مشربه. ونقش الشوکة: إخراجها من العضو تدخل فیه» (صالح، 2004: 618).
اصل مثل این است: «لا تنقشِ الشوکة بالشوکة فإن ضلعها معها»؛ یعنی خار را با خار بیرون نیاور، زیرا تمایل خار به طرف خار است. این مثل درباره کسی گفته میشود که در مخاصمه از فردی یاری میخواهد که از نزدیکان یا از همراهان و یاوران دشمن اوست. «نقش الشوکة» بیرون آوردن خار از جایی که در آن فرو رفته است.
«ضرب المثل است برای کسانی که بیهوده تلاش میکنند» (دشتی، 1392: 163).
این عبارت حاوی دو اصطلاح است که مترجم عبارت نخست را به خوبی بومیسازی کرده است، اما معنای اصطلاح دوم را که مکمل اولی نیز هست با ترجمه تحت اللفظی و توضیحی تصویرسازی کرده و زیبایی حاصل از بازی با کلمات را از میان برده است. حال آن که میتوانست با ترجمه زیر، پیام متن را به درستی انتقال دهد:
شما درد بی درمان من شدهاید و من مانند کسی هستم که میخواهد آتش را با آتش خاموش کند.
ـ کما تَدینُ تُدانُ وکما تَزرَعُ تَحصُدُ (خطبه 153): همانگونه که به دیگران پاداش دادی، به تو پاداش میدهند و آن گونه که کاشتی درو میکنی (دشتی، 1392: 201).
این دو عبارت در زبان فارسی، معادل دارند، اما مترجم بنا به دلایلی که خود میداند، با بیان مفهوم اصطلاحات به این بیان تمثیلی پایان داده است. ضرب المثلهای «هر چه بکاری همان را درو میکنی»، «گندم از گندم بروید جو ز جو» و ... معادل این اصطلاحات فوق در زبان فارسی است.
- وَ لِکُلِّ شَجوٍ دُموعٌ (خطبه/ 194):و بر هر اندوهی اشکها میریزند (دشتی، 1392: 291).
مترجم با وجود ترجمة تحت اللفظیای که از این عبارت ارائه داده اما در پاورقی به معادل دقیق این اصطلاح در زبان فارسی اشاره کرده است: اشک تمساح. این در حالی است که وی میتوانست با ارائه معادلی که برای مخاطب آشناست (اشک تمساح)، به تعادل پویا در ترجمة این اصطلاح دست یابد.
6-1-4. ترجمه با حذف کردن کل اصطلاح
یک اصطلاح را مثل یک کلمة مجزا میتوان بعضی اوقات به طور کل در متن مقصد حذف کرد. علت حذف اصطلاح این است که آن اصطلاح در زبان مقصد هیچ معادل نزدیکی ندارد؛ پس معنای آن اصطلاح را نه میتوان به آسانی دگرگویی کرد و نه بنا به دلایل سبکی به زبان دیگر بیان کرد (بیکر، 1393: 98).
ـ کَیت و کَیت (خطبه/ 29)
«کلمتان لا تستعملان إلا مکررتین: إما مع واو العطف و إما بدونها و هی کنایة عن الحدیث» (صالح، 2004: 573).این دو کلمه همیشه با هم به کار میرود و کنایه از سخن و گفتار است. در زبان فارسی معمولا بصورت «چنین و چنان» ترجمه میشود (لغتنامه دهخدا، ذیل واژه کیت و کیت). چنانکه پیداست دشتی ترجیح داده این اصطلاح را ترجمه نکند؛ حال آنکه در زبان مقصد دارای معادل است.
7-1-4. ترجمه اصطلاح به صورت تحت اللفظی
نگارندگان پس از دستهبندی اصطلاحات و ضرب المثلها به مواردی برخوردند که در هیچ یک از مدخلهای فوق نمیگنجید. از همین رو با توجه به راهبرد به کار رفته در ترجمة این اصطلاحات، این موارد را ذیل ترجمه لفظ به لفظ جای دادند.
ـ أَمَا وَاللّهِ لَقَد تَقَمَّصَها فُلانٌ (خطبه /3): آگاه باشید! به خدا سوگند! ابابکر، جامه خلافت را بر تن کرد (دشتی، 1392: 45).
مقصود از «فلان» در سخن امام (ع)، «ابوبکر» است؛ چنانکه در برخی نسخههای نهج البلاغه بدان تصریح شده است و آن حضرت واژه «قمیص» (پیراهن) را در باب «تفعل» به صورت «تقمص» کنایه از در برکردن جامه خلافت بدون آن که اندامش متناسب آن باشد، استعمال کرده است (دلشاد تهرانی، 1395: 374).
ـ وَ لَقَد کُنتُ أتبِعُهُ اتِّباعَ الفصیلِ أثر أمه (خطبه/ 192): و من همواره با پیامبر بودم، چونان فرزند که همواره با مادر است (دشتی، 1392: 285).
«اتباعَ الفصیل أثر أمّهِ (شتر بچه همواره با شتر است) وقتی میخواستند بگویند که آن دو نفر همیشه با هم هستند، از این ضرب المثل استفاده میکردند» (دشتی، 1392: 285).
- فَاستَدارت رَحاهُم وَاستَقامَت قناتُهم (خطبه/ 104):تا آن که آسیاب زندگی آنان به چرخش در آمد و نیزهشان تیز شد (دشتی، 1392: 137).
«استدارت رَحاهم: کنایة عن وفرة أرزاقهم، فإن الرحی إنما تدور علی ما تطحنه من الحَبّ. والرحَی: رحی الحرب یطحنون بها..... القناة: الرمح واستقامتها کنایة عن صحة الأحوال و صلاحها» (صالح، 2004: 610). آسیاب آنها به گردش افتاد: کنایه از فراوانی ارزاق است چون سنگ آسیاب تنها روی دانههایی میچرخد که آسیاب میکند. «رحی الحرب» یعنی جنگ درگرفت. قناة یعنی نیزه و نیزة آنها راست گردید، کنایه از توانمندی و سامان یافتگی اوضاع آنهاست.
-وَ نَبَتَ المَرعی عَلَی دِمَنِکُم (خطبه/ 133): و در رفتار ریاکارانه، گیاهان روییده از سرگین را میمانید (دشتی، 1392: 179)
«تأکید و توضیح لمعنی الحقد والدّ مَن ـ بکسر ففتح ـ جمع دِمنة بالکسر، وهی الحقد القدیم و ونبتُ المرعی علیه استتارُهُ بظواهر النفاقِ. وأصل الدمن: السرقین و ما یکون من أرواث الماشیة و أبوالها. وسمُیت بها الأحقاد لإنها أشبه شیءٍ بها» (صالح، 2004: 622).
این عبارت برای تاکید و توضیح بر معنای کینه آمده است. و «الدِّمَن» به کسره و سپس فتحه به معنای کینهای قدیمی است و گیاه بر آن رویید، کنایه از استتار آن کینهها با ظاهری زیبا و فریبنده است. اصل واژه «الدّمَن» به معنای سرگین و پشگل چارپایان است. کینه این گونه نامیده شده است چون شبیه ترین چیز به آن است.
- فَتَرَکوهم عالةً مَساکینَ إخوان دَبَرٍ وَ وَبَرٍ (خطبه/ 192): آنان را در مکانهای نامناسب، مسکین و فقیر، همنشین شتران ساختند (دشتی، 1392: 281).
«دَبَر و وَبَر، کنایه از شتر است، یعنی آنها را فقیر و تهیدست با شتران رها کردند» (دشتی، 1392: 281).
- قَبلَ أن تَشغرَ بِرِجلِها فتنةُ تطأُ فی خطامِها (خطبه/ 189) :قبل از آن که فتنهها چونان شتری بی صاحب حرکت کند و مهار خود را پایمال نماید و مردم را بکوبد و بیازارد (دشتی، 1392: 3-265)
«شَغَرَ بِرِجلِه: رفعها. ثم الجملة کنایة عن کثرة مداخل الفساد فیها» (صالح، 2004: 646). یعنی پایش را بلند کند. جمله هم کنایه از گسترش فساد است.
«تطأ فی خطامها: أی تتعثر فیه، کنایة عن إرسالها و طیشها و عدم قائدِ لها» (صالح، 2004: 646) یا دچار سختی و لغزش شد، کنایه از شیوع فتنه، عدم جلوگیری از آن و خودسرانه بودن آن.
- وَ ضربَ بِعَسبِ ذَنَبه و ألصق الأرضَ بِجرانِه (خطبه /182) : چونان شتری در راه مانده، دم خود را به حرکت درآورده، گردن به زمین میچسباند (دشتی، 1392: 249).
«ضرب المثل است، چون شتر خسته شود، دم خود را به حرکت درآورد و گردن به زمین میچسباند که نشانة ضعف و درماندگی اوست» (دشتی، 1392: 249).
- لو کانَ الأعمَی یلحظُ أو النائمُ یستیقظُ (خطبه /180): ای کاش نابینا میدید و خفته بیدار میشد (دشتی، 1392: 245).
در پژوهش حاضر، اصطلاحات بکار رفته در خطبههای نهج البلاغه با استفاده از شش مولفة نظریه مونا بیکر و یک مولفه مکمل دستهبندی شد. سپس تعادل حاصل شده از رهگذر نظریه یوجین نایدا مورد بررسی قرار گرفت. به نظر میرسد مشکلی که مترجم با آن مواجه بوده، توجه همزمان به هردو معنای تحت اللفظی و اصطلاحی در ترکیبات به کار رفته است. اصطلاحات موجود معمولا در قالب تشبیهاتی به کار رفتهاند که واژگان آنها در معنای لفظی خود با فضای کلی خطبهها و نیز معنای ضمنیشان با مقصود حضرت از ایراد آنها هم آیی دارد. از همین رو دشتی ترجیح داده است با ترجمة تحت اللفظی از متن مذکور، تمثیلها و تشبیهات را مطابق فرمودة امام انتقال داده و در برخی موارد، مفهوم این اصطلاحات را نیز به ترجمه بیفزاید.
از میان چهل اصطلاح به کار رفته در خطبههای امام، سهم راهبرد «ترجمه با دگرگویی آن در زبان مقصد» با چهارده بار استفاده بیشتر از سایرین است. پس از آن راهبردهای «ترجمه تحت اللفظی» با هشت مورد و «استفاده کردن از اصطلاح با معنا و صورت مشابه» با هفت کاربرد پربسامد بودهاند. نگاهی گذرا به این آمار نشان دهندة آن است که مترجم در وهلة اول کوشیده تنها، مفاهیم موجود در این تعابیر را به مخاطب منتقل سازد. در واقع وی با سازگاری یا دور شدن تدریجی از ترجمة صورت به صورت، در صدد برآمده مفاهیم را برای مخاطب ملموس سازد. در وهلة بعد نیز با معادلیابی صحیح توانسته است به تعادل در بالاترین سطح خود (پویا) دست یابد.
گفتنی است که در کنار کاربست این راهبردها، اصطلاحاتی نیز با روش وامگیری به زبان مقصد وارد شده است. این اصطلاحات جدید به صورت تحت اللفظی ترجمه و در برخی موارد توضیحاتی به آن افزوده شده است. بررسیهای صورت گرفته بیانگر آن است که این استراتژی علیرغم وجود معادلهای مناسب در زبان فارسی، به صورت نابجا مورد استفاده قرار گرفته است. مترجم با انتقال ویژگیهای صورت پیام در این راهبرد به تعادل صوری دست یافته که فاقد شفافیت کافی برای مخاطب است و فهمپذیری متن را در معرض خطر قرار میدهد.
با تمام اینها باید اذعان داشت که رسیدن به تعادل صد درصد در صورت و محتوای اصطلاح امری دست نیافتنی است. دلیل این امر آن است که تعابیر و اصطلاحات ریشه در فرهنگ ملتها دارد و فرهنگ هر ملتی با دیگری متفاوت است. با این حال رویکرد ترجمهپذیر نایدا ایجاب میکند که مترجم، پیام متن را در قالب روساختهای متناسب با فرهنگ مقصد بازسازی کند، مگر در مواردی که صورت، جزء مهمی از پیام باشد. در اینجا نیز دشتی میتوانست با ارائه معادلهایی مناسب به سطح قابل قبولتری از تعادل پویا دست یابد.
تعارض منافع
تعارض منافع وجود ندارد.
)