نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشآموخته دکتری رشته زبانشناسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 استادیار، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه یزد، یزد، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Abstract
This study critically evaluates the translation of the conceptual metaphors of light and darkness in the Holy Qur’an by three artificial intelligence models, Grok, Gemini, and ChatGPT, drawing on Lakoff and Johnson’s Conceptual Metaphor Theory (1980) and Newmark’s translation strategies (1988). The metaphors of light and darkness, which convey concepts such as guidance, faith, misguidance, and disbelief, are examined in selected Qur’anic verses. The findings indicate that the AI models predominantly rely on the literal reproduction of metaphors. While this approach preserves the surface structure of the original expressions, it often fails to convey the deeper theological, spiritual, and cultural dimensions embedded in these metaphors, particularly for readers unfamiliar with the Qur’an’s conceptual and religious framework. The lack of supplementary explanations and the limited capacity to explicate underlying semantic layers, such as “light” as divine guidance and “darkness” or “darknesses” as ignorance and disbelief, constitute major challenges in the AI-generated translations. The study suggests that improving the quality of machine translation of sacred texts requires the integration of cognitive theories of metaphor, training models with authoritative exegetical sources, and the use of Newmark’s supplementary procedures, such as explanatory additions or footnotes. The research highlights the significant potential of artificial intelligence in the translation of sacred texts, provided that deeper conceptual and cultural awareness is incorporated into model design and training.
Keywords: conceptual metaphor, metaphor translation, Holy Qur’an, Lakoff and Johnson’s theory, Newmark’s translation strategies, artificial intelligence
n
Cite this paper as follows: Farshi, V., & Zare, S. (2025). A critical evaluation of the translation of conceptual metaphors of light and darkness in the Qur’an by AI models in light of Lakoff and Johnson’s theory and Newmark’s strategies. Translation Researches in the Arabic Language and Literature, 15(33), 261-295. https://doi.org/10.22054/rctall.2025.87219.1801
Received: July 28, 2025 n Revised: November 25, 2025 n Accepted: December 09, 2025
Translation Researches in the Arabic Language and Literature is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
Introduction
Conceptual metaphors function as fundamental cognitive mechanisms in language, enabling abstract ideas to be understood through more concrete domains. As proposed by George Lakoff and Mark Johnson (1980) in Conceptual Metaphor Theory, metaphors are not merely stylistic devices but reflections of underlying mental and cultural structures. In religious texts, particularly the Holy Qur’an, metaphors play a central role in conveying theological, ethical, and mystical meanings. Among the most prominent metaphorical domains in the Qur’an are those of light and darkness, expressed through oppositions such as light versus darkness, day versus night, and life versus death. These binaries carry significant rhetorical and conceptual weight: light frequently symbolizes divine guidance, faith, and spiritual vitality, whereas darkness represents misguidance, disbelief, and spiritual loss.
With recent advances in natural language processing, the translation of sacred texts by artificial intelligence has emerged as a new area of inquiry in translation studies and semantics. This research investigates the translation of light–darkness metaphors in selected Qur’anic verses by three AI models: Grok, Gemini, and ChatGPT. The theoretical framework integrates Lakoff and Johnson’s cognitive view of metaphor as conceptual mapping, for example, guidance is light and ignorance is darkness, with Peter Newmark’s seven strategies for metaphor translation, including reproducing the same metaphor, replacing it with an equivalent, converting it to sense, omission, addition of explanation, use of simile, and a combination of simile and explanation.
The main objective is to evaluate the extent to which AI models are capable of conveying the abstract and culturally embedded meanings of Qur’anic metaphors in Persian as the target language. The central question is whether these models successfully interpret and render conceptual metaphors rooted in religious and cultural frameworks or whether they primarily rely on literal transfer without capturing deeper semantic layers. Since Qur’anic metaphors embody cognitive and theological schemas rather than surface imagery alone, accurate translation requires both cultural awareness and interpretive sensitivity. For example, light in the Qur’an signifies not merely physical illumination but divine guidance and spiritual insight, grounded in embodied human experience in which light enables perception and orientation.
This extended abstract situates the study at the intersection of cognitive linguistics, translation theory, and artificial intelligence. It highlights the growing importance of accurate sacred text translation in a global context and suggests that while AI may broaden access to religious knowledge, its effectiveness depends on deeper conceptual integration and interpretive grounding.
Literature Review
Metaphorical analysis of the Qur’an has received considerable scholarly attention, particularly regarding the symbolism of light and darkness. Scholars such as Mohamed (2014) and Christiansen (2015) argue that light functions as a metaphor for guidance, knowledge, and divine presence, while darkness represents misguidance, ignorance, and the absence of spiritual value. These metaphors frequently appear as binary oppositions that reinforce moral and theological contrasts.
Studies of specific surahs, including Al-Kahf, demonstrate the extensive deployment of conceptual metaphors throughout the Qur’an (Marlion et al., 2021). Banaeian Esfahani (2025) emphasizes that mappings such as guidance as a bright path and misguidance as darkness constitute central elements of Qur’anic conceptual structure. Dehghan and Vahabian (2022) further show that orientational, structural, and ontological metaphors are systematically employed, especially in conceptualizations of guidance as clarity or elevation and misguidance as falling or darkness.
The translation of Qur’anic metaphors has also been widely examined. Nurbayan (2019) and Shareef (2023) observe that literal translation often fails to preserve the conceptual and spiritual depth of Qur’anic metaphors, resulting in semantic reduction. These findings underscore the necessity of culturally informed translation strategies. Banaian Esfahani (2025) similarly highlights the cognitive grounding of light–darkness metaphors and the challenges they pose in cross linguistic transfer.
In the field of artificial intelligence, metaphor detection and translation have become subjects of increasing research interest. Studies by Chandra et al. (2024) and Ichien, Stamenković, and Holyoak (2023) investigate the capacity of large language models to identify metaphorical expressions in religious texts. However, research indicates that these systems still encounter difficulties in preserving semantic precision in sacred discourse (Fadhel, 2025).
The theoretical foundation of this study is rooted in Lakoff and Johnson’s conceptual mapping model, complemented by Kövecses’s work on binary oppositions and Gibbs’s applications of cognitive metaphor theory. Newmark’s translation framework offers practical procedures for rendering metaphors, generally favoring preservation of imagery unless cultural incompatibility necessitates adjustment. Applications of these strategies to Qur’anic translation, such as those discussed by Rumman and Salem (2023), emphasize the importance of supplementary explanations in bridging interpretive gaps.
Despite significant scholarship, limited research has systematically examined AI translation of Qur’anic metaphors through a combined cognitive and translation theoretical framework. This study addresses that gap by evaluating AI performance within a structured analytical model.
Research Method
This study adopts a qualitative, descriptive analytical approach grounded in conceptual metaphor analysis and comparative translation evaluation. First, metaphors related to light and darkness were identified in selected Qur’anic verses using Lakoff and Johnson’s framework. These metaphors were categorized according to dominant conceptual mappings, including guidance, knowledge, and faith as light; misguidance, ignorance, and disbelief as darkness; insight as sight; ignorance as blindness; faith as life; and disbelief as death.
Verses were selected through keyword searches, such as nur, zulumat, layl, nahar, light, darkness, sight, and blindness, and were cross referenced with existing scholarly analyses. Purposeful sampling ensured representation of all major conceptual categories.
The selected verses were translated into Persian using Grok, Gemini, and ChatGPT. To isolate metaphorical interpretation, only individual verses were provided to the models without surrounding contextual passages. The resulting translations were analyzed according to Newmark’s seven metaphor translation strategies. Each translation was evaluated based on fidelity to Qur’anic imagery, cultural compatibility, semantic depth, and clarity for Persian readers.
To enhance validity, AI translations were compared with interpretations from recognized exegetical sources, including Al-Mizan by Allameh Tabataba’i, ensuring that metaphorical meanings were assessed against established theological understandings.
Conclusion
The findings demonstrate that the AI models primarily rely on literal reproduction of Qur’anic metaphors. While this strategy preserves formal imagery and textual fidelity, it frequently fails to convey the deeper theological and cultural dimensions embedded in the metaphors of light and darkness.
Common limitations include the absence of explanatory additions for metaphorical layers, insufficient attention to conceptual mappings, and inadequate handling of grammatical nuances such as the plural form of darknesses versus the singular light. Model specific tendencies were observed: Grok generally preserves rhetorical tone but lacks interpretive support; Gemini occasionally provides limited clarification yet risks semantic dilution; ChatGPT maintains literal precision but may introduce subtle interpretive inaccuracies.
Overall, AI demonstrates potential in translating sacred texts, yet its effectiveness depends on integration of cognitive metaphor theory, authoritative exegetical sources, and supplementary strategies such as explanatory additions. A hybrid model combining artificial intelligence with human interpretive expertise appears to offer the most promising path forward, balancing accessibility with conceptual and theological integrity.
کلیدواژهها [English]
1. مقدمه
استعارههای مفهومی بهعنوان یکی از سازوکارهای شناختی بنیادین در زبان، نقش مهمی در انتقال مفاهیم انتزاعی از طریق مفاهیم ملموس ایفا میکنند. لیکاف و جانسون (1980) در نظریة «استعارهی مفهومی» نشان دادهاند که بسیاری از مفاهیم انتزاعی بشر از طریق نگاشت مفاهیم عینیتر درک و پردازش میشوند. بر این اساس، استعارهها صرفاً ابزارهای زبانی نیستند، بلکه بازتاب ساختارهای ذهنی و فرهنگی انساناند. در متون دینی بهویژه قرآن کریم، استعارهها نقشی اساسی در انتقال مفاهیم الهیاتی، اخلاقی و عرفانی ایفا میکنند. یکی از پرکاربردترین حوزههای استعاری در قرآن، مفاهیم مربوط به روشنایی و تاریکی است که در قالب تقابلهایی همچون نور و ظلمت، شب و روز، و مرگ و زندگی ظاهر میشود. این تقابلها نه تنها از نظر بلاغی غنیاند، بلکه بار مفهومی عمیقی را نیز به همراه دارند؛ بهگونهای که «نور» اغلب نمایانگر هدایت، ایمان و زندگی معنوی، و «تاریکی» نشانگر گمراهی، کفر و مرگ روحانی است.
با پیشرفت فناوری در حوزة زبان، ترجمهی متون مقدس توسط مدلهای هوش مصنوعی به حوزهای نوین در مطالعات ترجمه و معناشناسی تبدیل شده است.
در این راستا، پژوهش حاضر به بررسی ترجمهی استعارههای حوزهی روشنایی و تاریکی در آیات منتخب قرآن کریم توسط سه مدل هوش مصنوعی (گراک، جمینای، و چتجیپیتی) میپردازد. چارچوب نظری پژوهش، ترکیبی از نظریهی استعارهی مفهومی لیکاف[1] و جانسون[2] (1980) و راهبردهای ترجمهی استعارهی نیومارک[3] (1988) است. هدف اصلی این جستار، ارزیابی میزان درک معنای استعاری و انتزاعی توسط مدلهای هوش مصنوعی و شناسایی راهبردهای بهکاررفته در ترجمهی این استعارهها و ارائه پیشنهاداتی جهت تقویت کیفیت ترجمة هر عبارت است.
با توجه به توضیحات فوق، پرسش بنیادین این پژوهش آن است که آیا مدلهای هوش مصنوعی قادرند استعارههای مفهومی قرآن را -- که عمیقاً ریشه در فرهنگ و باورهای دینی دارند -- بهدرستی درک و به زبان مقصد (فارسی) منتقل کنند؟ به عبارت دیگر، آیا مدلهای هوش مصنوعی در ترجمة استعارههای مفهومی مورد بررسی صرفاً به ترجمه لفظی بسنده کردهاند یا توانستهاند لایههای عمیقتر معنایی را نیز منتقل کنند؟
تحلیل استعارهها در قرآن نقش مهمی در انتقال مفاهیم معنوی و اخلاقی دارد؛ بهویژه مفاهیمی چون نور و ظلمت و تصاویر نمادین آنها، که همچون پلی مفهومی میان جهان مادی و معنوی عمل میکنند. یافتههای پژوهشهای محمد[4] (2014) وکریتسنیسن[5] (2015، صص 185-233) نشان میدهد که نور نماد هدایت، دانش و حضور الهی است، در حالی که تاریکی نمایانگر گمراهی، جهل و غیبت مفاهیم مثبت معنوی است. این استعارهها که عمیقاً در گفتمان قرآنی ریشه دارند، اغلب به عنوان مفاهیمی متقابل برای تأکید بر دوگانگیهای اخلاقی به کار میروند (کریتسنیسن 2015، صص 185-23) .تحلیل استعارههای مفهومی در سورههایی مانند کهف، استفاده گسترده از این استعارهها را در قرآن کریم آشکار میسازد (مارلیون و همکاران[6]، 2021، صص 33-44). بنائیان اصفهانی و میرصفایی ریزی[7] (2025، صص 689-709) نشان میدهند که استعارههایی که هدایت را به مسیری روشن و گمراهی را به تاریکی پیوند میدهند، از تقابلهای غالب در مفاهیم نور و تاریکی هستند. دهقان و وهابیان (1401، صص 183–206) نیز در تحلیل استعارههای مفهومی در سورههای صافات و کهف، به این نتیجه رسیدهاند که استعارههای جهتی، ساختاری و هستیشناختی در قرآن کاربرد گستردهای دارد. به ویژه استعارههای مرتبط با هدایت به مثابه راه روشن و گمراهی به مثابه سقوط یا تاریکی، در تقابل نور و ظلمت بسیار پرکاربردند.
چالشهای ترجمة استعارههای قرآنی نیز به طور گسترده مورد بررسی قرار گرفته است. برای نمونه یافته های پژوهش نوربایان[8] (2019، صص 710-715) و شریف و صهیون[9] (2023، صص 397-415) نشان میدهد که ترجمة تحتاللفظی اغلب در انتقال معانی ظریف استعاری ناکام مانده و منجر به از دست رفتن جوهرة انتزاعی آن میشود. این مسئله، ضرورت اتخاذ رویکردهای آگاهانه فرهنگی را برای حفظ جنبة بلاغی و معنوی استعارههای قرآنی برجسته میسازد. بنائیان اصفهانی و میرصفائی (2025، صص 689-709) با تحلیل استعارههای مفهومی نور و تاریکی و با اشاره به چالشهای انتقال بینزبانی در فهم اینگونه استعارهها، بر نقش معناشناسی شناختی در تبیین و درک آنها تأکید کردهاند.
همچنین در حوزة هوش مصنوعی، شناسایی پژوهشهای مرتبط به ترجمة استعاره قابل توجه است. برای مثال چاندرا (2024، صص 884452- 884469) و ایچن (2023، 296-309) پتانسیل مدلهای بزرگ زبان[10] را در تشخیص استعارهها در متون دینی بررسی کرده و به این نتیجه رسیدهاند که این مدلها اغلب در حفظ دقت معنایی در متون مقدس با چالشهایی روبهرو هستند (فاضل[11]، 2025، صص 946-955).
مبانی نظری این پژوهش بر نظریه استعاره مفهومیِ لیکاف و جانسون استوار است؛ نظریهای که بر مبنای آن مفاهیم انتزاعی، همچون هدایت، از طریق تجربیات عینی چون نور – که امکان دیدن را فراهم میکند – درک میشوند (لالر[12] 1982، صص 201-207) .گیبز (2017) نظریة استعارة مفهومی را در مطالعات استعاره به کار برده و بر اهمیت آن در زبان و اندیشه روزمره تأکید میکند .کووِچش[13] (2010) مفاهیم متقابل در استعارهها از جمله دوگانگیهای نور و تاریکی را معرفی میکند .نیومارک (1988) نیز با پیشنهاد راهبردهایی به عنوان ابزارهای عملی برای ترجمه استعاره، حفظ تصویر اصلی برای انتقال مفهوم استعارهها را در اولویت قرار میدهد (رومن و سالم، [14] 2023، صص 646-655). رومن (همان) این راهبردها را در زمینه قرآن به کار برده و پیشنهاد میدهد که برای پر کردن شکافهای فرهنگی، توضیحات بیشتری ارائه شود.
همچنین هنَپی[15] (2013، 40-55) و نجار[16] (2012) ترجمه برخی از استعارههای قرآنی را بررسی کرده و راهحلهایی را برای توضیح آنها ارائه میدهند.
در مجموع با وجود پیشرفتهای چشمگیر در حوزه هوش مصنوعی، همچنان چالشهایی در ترجمه و تفسیر دقیق مفاهیم و ظرائف زبانی قرآن، بهویژه استعارههای نور و تاریکی، وجود دارد؛ لذا پژوهش حاضر فرصتی برای بهبود ترجمههای ماشینی قرآن از طریق مدلهای ترکیبیِ هوش مصنوعی و تفسیر انسانی فراهم میسازد.
این پژوهش بهمنظور تحلیل ترجمة استعارههای مفهومی نور و تاریکی در قرآن کریم توسط مدلهای هوش مصنوعی، از رویکردی کیفی و توصیفی-تحلیلی بهره میگیرد؛ و بر پایهی روش تحلیل مفهومی استعاره و تحلیل تطبیقی ترجمهها انجام شده است.
1-4. روش تحلیل استعاره
در گام نخست، با الهام از رویکرد استعارة مفهومی مطرحشده در نظریهی لیکاف و جانسون (1980)، استعارههای مرتبط با حوزة نور و تاریکی در آیات منتخب قرآن شناسایی شدند. این استعارهها با توجه به نگاشتهای مفهومی رایج نظیر «هدایت، علم، ... = نور» و «گمراهی، جهل، .... = تاریکی»، «بصیرت، ایمان و ...= بینایی»، « نادانی، بی ایمانی و ... = کوری»، «ایمان، هدایت، و ... = زندگی»، «بیایمانی، گمراهی و .. = مرگ) دستهبندی گردید. این نگاشتهای استعاری بر اساس دستهبندی برادا[17] (2006، صص 64-45) از دوگانههای متضاد مرتبط با مفاهیم نور و تاریکی اقتباس شده است.
پایة مفهومی این تحلیل با بهرهگیری از مقالاتی مانند برادا (2006، صص 64-45)، حجازی (2016، صص 111-83) شکل گرفته است که در آن، استعارههای نور و ظلمت در قرآن نه صرفاً بهعنوان آرایههای بلاغی، بلکه بهمثابهی ابزارهای شناختی برای بیان مفاهیم الهی و عرفانی تحلیل میشوند.
2-4. جامعة آماری و روش نمونهگیری
در این پژوهش، جامعة آماری آیات قرآن کریم است که مفاهیم استعاری نور و تاریکی را شامل میشود. این مفاهیم در قرآن در چهار سطح مختلف به کار رفتهاند: 1. نور بهعنوان هدایت، ایمان و معرفت؛ 2. ظلمت بهعنوان گمراهی، کفر و جهل؛ 3. بینایی/نابینایی بهعنوان استعاره بصیرت/نادانی؛ و 4. زندگی/مرگ بهعنوان استعاره ایمان/کفر.
با توجه به ماهیت مفهومی آیات و هدف این پژوهش در تحلیل استعاری مفاهیم نور و تاریکی، برای انتخاب آیات روش «نمونهگیری هدفمند» مورد استفاده قرار گرفت. در این روش، آیات بر اساس محتوای مفهومی و مضمونی خود انتخاب شدهاند. این انتخاب بهطور گزینشی و هدفمند صورت گرفت تا آیاتی که این مفاهیم را در سطوح گوناگون مطرح میسازند بهطور جامع مورد پوشش قرار گیرند.
نمونههایی از آیات قرآن که شامل استعارههای مفهومی حوزه نور و ظلمت هستند، با جستوجو بر پایه کلیدواژههایی مانند نور، ظلمت، شب، روز، تاریکی، روشنی، کوری و بینایی، و با بهرهگیری از مقالات متعددی که به معرفی و تحلیل استعارههای نور و ظلمت پرداختهاند (از جمله آثار برادا 2006، صص 64-45 و حجازی 2016، صص 83-111) شناسایی شدند. سپس، این آیات با استفاده از سه مدل هوش مصنوعیِ رایج و قدرتمند در حوزه پردازش زبان طبیعی، یعنی گراک، جمینای و چتجیپیتی، به زبان فارسی ترجمه شدند.
3-4. چارچوب تحلیلی ترجمهها
برای تحلیل ترجمههای انجامشده توسط مدلهای هوش مصنوعی، از راهبردهای هفتگانة ترجمة استعارة نیومارک (1988) بهره گرفته شد. این راهبردها شامل حفظ استعاره، تبدیل استعاره به استعاره معادل، تبیین مستقیم معنا، تبدیل استعاره به تشبیه، حذف استعاره و افزودن توضیحات تکمیلی میشود. ترجمههای مدلهای هوش مصنوعی مذکور بر اساس این راهبردها طبقهبندی و تحلیل شدند.
4-4. روش تحلیل تطبیقی
پس از استخراج ترجمهها و تعیین راهبردهای بهکاررفته به تحلیل تطبیقی ترجمههای سه مدل پرداخته شد. هدف از این تحلیل ارزیابی میزان درک استعاری هر مدل، توانایی در بازنمایی معناهای انتزاعی و نحوهی بازتولید تصاویر استعاری در زبان مقصد (فارسی) بود.
در این تحلیل، معیارهایی چون: 1) وفاداری به استعاره مفهومی قرآن، 2)سازگاری فرهنگی در زبان مقصد، 3) وضوح معنایی برای مخاطب فارسیزبان در نظر گرفته شد.
5-4. اعتبارسنجی و تفسیر نتایج
بهمنظور ارتقای اعتبار کیفی یافتههای پژوهش، ترجمههای ماشینی با تفسیرهای استعاری واژگان و اصلاحات پیشنهادی ترجمهها مقایسه شد. این مقایسه با اتکا بر تفسیرهای استعاری واژهها و اصطلاحات، مبتنی بر منابع معتبر تفسیری قرآن کریم و با توجه به نقش معرفتشناختی استعارهها صورت گرفت.
نظریة استعارة مفهومی[18] لیکاف و جانسون (1980) و روشهای ترجمة استعارههای نیومارک (1988)، ابزارهای مکملی برای تحلیل و ترجمه استعارههای نور و تاریکی در قرآن ارائه میدهند. نظریة استعارة مفهومی، به طور خلاصه بیان میکند که استعارهها صرفاً ابزارهای زبانی نیستند، بلکه اساسی برای شناخت انسانیاند و نحوه درک مفاهیم انتزاعی را از طریق تجربیات ملموس شکل میدهند (Lakoff, 1980). برای مثال، استعارههایی مانند «نور بهعنوان هدایت» و «تاریکی بهعنوان گمراهی» در قرآن، نگاشتهای شناختی جهانی را منعکس میکنند که ریشه در تجربیات جسمانی دارند (Johnson, 2002). همچنین، مطالعه روشن و نعمتی (1403) نشان میدهد که قرآن برای انتقال مفاهیم انتزاعی از عناصر ملموس بدنی مانند قلب، دست، چشم و صورت استفاده میکند. این عناصر بهصورت استعاری حامل معانی اخلاقی و معنوی هستند، که با نگاشتهایی نظیر «قلب = مرکز ایمان»، «نور = هدایت»، و «چشم = بصیرت» مطابقت دارند.
رویههای هفتگانه ترجمة استعارههای پیتر نیومارک راهکارهای عملی برای حفظ معنا و ارزشها و باورهای فرهنگی استعارهها در ترجمه ارائه میدهد (Newmark, 1988). این روشها شامل موارد زیر هستند:
نیومارک تأکید میکند که هیچ روش ثابتی برای ترجمة همة استعارهها وجود ندارد، اما اولویت با حفظ استعارة اصلی است؛ مشروط بر اینکه در زبان مقصد قابلفهم و تأثیرگذار باشد و تضاد فرهنگی ایجاد نکند (Newmark, 1988).
با ادغام نظریة استعارة مفهومی و روشهای نیومارک، این مطالعه به بررسی توانایی مدلهای هوش مصنوعی در تفسیر و ترجمة استعارههای قرآنی میپردازد. هدف این است که مشخص شود آیا این مدلها میتوانند معانی عمیق و استعاری واژگان قرآنی، مانند «نور» بهعنوان «هدایت»، را درک کنند. برای مثال، بازتولید «نور» بهعنوان «هدایت» با طرحوارههای شناختی جهانی همخوانی دارد، در حالی که افزودن توضیحات تکمیلی میتواند فهم آن را تسهیل کند. این رویکرد ترکیبی میتواند ترجمههای ایجاد شده توسط انواع مدلهای هوش مصنوعی را در تحلیل و ترجمة استعارههای قرآنی مورد ارزیابی قرار دهد.
مطابق با چارچوب نظری (نظریة استعارة مفهومی لیکاف و جانسون، 1980) و راهبردهای ترجمه نیومارک (1988)، این بخش به تحلیل دادههای استخراجشده از آیات منتخب قرآن کریم در حوزة مفاهیم «نور» و «ظلمت» میپردازد. هدف، ارزیابی میزان درک و بازتولید استعارههای قرآنی توسط سه مدل هوش مصنوعی (گراک، جمینای و چتجیپیتی) است.
1-6. نور بهعنوان هدایت و حضور الهی
1-1-6. نمونه 1: نور آیة ۳۵
﴿ اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ... نُورٌ علی نُورٍ یَهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشَاءُ... ﴾
تحلیل مفهومی: نور در این آیه، استعارهای از هدایت، علم و حضور الهی است.
1-1-1-6. تحلیل مفهومی بر اساس چارچوب نظری
در این آیه، واژة «نور» فراتر از معنای فیزیکی خود، به مثابه استعارهای مفهومی عمل میکند. بر اساس نظریة استعارة مفهومی لیکاف و جانسون (1980)، «نور» در اینجا نمایانگر نگاشتی شناختی از «هدایت الهی»، «علم و معرفت»، «حضور و فیض الهی» و «روشنگری» است. این استعاره ریشه در تجربیات جسمانی بشر دارد؛ همانطور که نور فیزیکی به انسان در دیدن و حرکت در تاریکی کمک میکند، نور الهی نیز مسیر زندگی معنوی و اخلاقی را برای مؤمنان روشن میسازد.
«نور» در این آیه ، به معنای هدایت الهی، ایمان و معرفت است که بهطور خاص به مؤمنین با ایمان کامل اختصاص دارد. این نور از خداوند سرچشمه میگیرد و در قلب مؤمنین میتابد، همانند نوری که از مشکوة (چراغدان) و مصباح (چراغ) در زجاجة (شیشه) میدرخشد. عبارت «نورٌ علی نورٍ» بر شدت و کمال این نور تأکید دارد، نه تعدد آن، و نشاندهنده درخشش مضاعف نور ایمان و معرفت است (طباطبایی، 1374، جلد 15، ص 166-174). این استعاره با طرحوارههای شناختی جهانی (نظریة لیکاف و جانسون) همخوانی دارد، زیرا نور بهعنوان روشنکننده مسیر در تجربه بشری نماد هدایت و آگاهی است.
2-1-1-6. بررسی ترجمههای مدلهای هوش مصنوعی
در ادامه، به بررسی رویکرد سه مدل هوش مصنوعی (گراک، جمینای، و چتجیپیتی) در ترجمة آیه میپردازیم. شایان ذکر است که در ترجمه آیات، تنها خود آیه بدون در نظر گرفتن بافت زبانی (مانند آیات مجاور یا کل سوره) به مدلهای هوش مصنوعی برای ترجمه ارائه شد. این روش تفکیکشده بر تحلیل چالشهای مفهومی بدون تأثیر بافت و زمینه تاکید دارد.
ترجمهها:
مشاهده میشود که هر سه مدل، استعاره «نور» را به صورت مستقیم و بدون تغییر در ترجمه خود بازتولید کردهاند (راهبرد «حفظ همان استعاره» از نیومارک). این رویکرد، در نگاه اول، مطابق با اولویت نیومارک برای حفظ استعاره اصلی است، مشروط بر اینکه در زبان مقصد قابلفهم و تأثیرگذار باشد. با این حال، با توجه به عمق مفهومی «نور» در این آیه، تنها حفظ واژه ممکن است تمام ابعاد معنایی آن را به مخاطب منتقل نکند . «نور» در این آیه صرفاً نور فیزیکی نیست، بلکه نوری خاص است که به مؤمنین اختصاص دارد و از خداوند سرچشمه میگیرد.
3-1-1-6. ارزیابی ترجمهها بر اساس روشهای نیومارک و ارائه راهکارهای بسط
بررسی ترجمهها با توجه به روشهای هفتگانه ترجمه استعارههای پیتر نیومارک (1988) نکات مهمی را آشکار میسازد:
برای رفع این کاستی و انتقال دقیقتر معنای استعاری، پیشنهاد میشود که مدلهای هوش مصنوعی در ترجمههای خود از راهبردهای تکمیلی نیومارک استفاده کنند. به عنوان مثال:
مثال: «خداوند روشناییبخش و هدایتگر آسمانها و زمین است...» (هرچند این ترجمة ممکن است از بار استعاری آیه بکاهد).
2-1-6. نمونه 2: شوری آیة 52
﴿وَکَذَلِکَ أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ رُوحًا مِّنْ أَمْرِنَا مَا کُنتَ تَدْرِی مَا الْکِتَابُ وَلَا الْإِیمَانُ وَلَکِن جَعَلْنَاهُ نُورًا نَّهْدِی بِهِ مَن نَّشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا وَإِنَّکَ لَتَهْدِی إِلی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ﴾
1-2-1-6. تحلیل مفهومی بر اساس چارچوب نظری
در این آیه، «نور» بهعنوان استعارهای برای وحی و هدایت الهی به کار رفته است. بر اساس نظریة استعارة مفهومی لیکاف و جانسون (1980)، «نور» در اینجا نماد هدایت، معرفت، و ایمان است که از طریق وحی (روح) به پیامبر (ص) اعطا شده است. عبارت «روحًا من أمرنا» به وحی الهی اشاره دارد که بهعنوان نوری توصیف میشود که خداوند با آن بندگانش را هدایت میکند. این استعاره با تجربه حسی روشنایی مرتبط است، زیرا نور فیزیکی امکان دیدن مسیر را فراهم میکند و نور وحی نیز مسیر صراط مستقیم را برای انسان روشن میسازد.
تفسیر المیزان تأکید میکند که «نور» در این آیه به معنای قرآن و هدایت الهی است که پیامبر (ص) را از نادانی (عدم آگاهی از کتاب و ایمان) به معرفت و هدایت رهنمون کرده است (طباطبایی، 1374، جلد 18، ص 115-110). این استعاره جهانی است و در فرهنگهای مختلف، نور بهعنوان نماد آگاهی و هدایت شناخته میشود.
2-2-1-6. بررسی ترجمههای مدلهای هوش مصنوعی
گراک: «و اینگونه روحی از امر خود به تو وحی کردیم. تو پیش از این نمیدانستی کتاب چیست و ایمان چیست، ولی ما آن را نوری قرار دادیم که بهوسیله آن هر که از بندگانمان بخواهیم هدایت میکنیم، و بهراستی تو به سوی راه راست هدایت میکنی».
جمینای: «و این گونه، روحی [قرآن] را به فرمان خود به تو وحی کردیم؛ تو پیش از این نمیدانستی کتاب چیست و نه ایمان [کامل کدام است]؛ ولی ما آن را نوری قرار دادیم که هر کس از بندگانمان را بخواهیم، به وسیله آن هدایت میکنیم؛ و بی تردید تو به راهی راست هدایت میکنی». این آیه از سورة شوری (آیه 52) به پیامبر اسلام (ص) اشاره دارد و بیان میکند که خداوند چگونه قرآن را به عنوان یک هدایتگر و نور برای بشریت نازل کرده است. این آیه همچنین تأکید میکند که قبل از نزول قرآن، پیامبر (ص) به طور کامل از محتوای کتاب و جزئیات ایمان آگاه نبود، اما خداوند این نور را به او عطا کرد تا مردم را به راه راست هدایت کند.
چتجیپیتی: «و بدینگونه روحی از سوی فرمان خود به تو وحی کردیم. تو نمیدانستی کتاب چیست و ایمان چیست، ولی ما آن را نوری قرار دادیم که به وسیله آن هر که را از بندگان خود بخواهیم، هدایت میکنیم؛ و بیتردید تو خود هدایتگر به راهی راست هستی».
3-2-1-6. تحلیل ترجمهها بر اساس روشهای نیومارک
هر سه مدل، مشابه نمونة اول (آیة نور)، از راهبرد بازتولید تحتاللفظی واژه «نور» استفاده کردهاند. این رویکرد، همانطور که نیومارک (1988) توصیه میکند، در صورتی مناسب است که استعاره در زبان مقصد قابلفهم و تأثیرگذار باشد. با این حال، مشابه نمونه اول، بازتولید صرف واژه «نور» ممکن است برای مخاطبانی که با زمینه فرهنگی و تفسیری قرآن آشنا نیستند، معنای کامل استعاره (هدایت الهی، معرفت، و وحی) را منتقل نکند. «نور» در این آیه به معنای نور فیزیکی نیست، بلکه به وحی الهی و قرآن اشاره دارد که مسیر صراط مستقیم را روشن میکند. واژهی «روح» نیز در این متن با «نور» پیوند مفهومی دارد و تأکید میکند که وحی، عامل تبدیل ناآگاهی به معرفت و ایمان است.
4-2-1-6. بسط و پیشنهاد برای بهبود ترجمه
برای بهبود ترجمههای ماشینی و انتقال دقیقتر معنای استعاری «نور» در این آیه، پیشنهادهای زیر بر اساس روشهای نیومارک ارائه میشود:
حفظ استعاره با افزودن توضیح یا پاورقی :برای حفظ اصالت و زیبایی استعاره و در عین حال شفافسازی معنای آن، میتوان توضیح مختصری در پرانتز یا پاورقی اضافه کرد. این روش به مخاطب کمک میکند تا لایههای عمیقتر معنایی را درک کند.
2-6. ظلمت به عنوان گمراهی
1-2-6. نمونه1: بقره آیة 257
﴿ اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ الی النُّورِ... ﴾
1-1-2-6. تحلیل مفهومی بر اساس چارچوب نظری
«ظلمات» به معنای جهل، گمراهی، کفر و فقدان معنوی است که با معصیت همراه است، و «نور» به معنای ایمان، معرفت و هدایت الهی است که با اطاعت از خداوند مرتبط است. این مفاهیم در باطن اعمال انسانها حضور دارند و تقابل آنها نشاندهنده انتقال مؤمنین از گمراهی به هدایت توسط خداوند است. جمع آمدن «ظلمات» و مفرد بودن «نور» بر پراکندگی باطل و وحدت حقیقت دلالت دارد؛ به عبارت دیگر، از منظر مفهومی، باطل (گمراهی و جهل) به دلیل ماهیتش متعدد و پراکنده است. هر نوع گمراهی میتواند به شکل متفاوتی بروز کند (مثلاً شرک، الحاد، تعصب، یا پیروی از امیال نفسانی). این پراکندگی نشاندهنده عدم انسجام و پایداری باطل است، زیرا باطل ذاتاً ناپایدار و متشتت است (طباطبایی، 1374، جلد 2، ص 527-530). باید توجه داشت که این نکته باید در ترجمه هم لحاظ شود؛ به عبارت دیگر، مترجم باید به این تفاوت زبانی (جمع بودن ظلمات و مفرد بودن نور) توجه کند تا معنای عمیق آن حفظ شود. اگر در ترجمه، «ظلمات» به صورت مفرد (تاریکی) یا «نور» به صورت جمع (نورها) ترجمه شود، این مفهوم کلیدی از دست میرود.
2-1-2-6 .بررسی ترجمههای مدلهای هوش مصنوعی
ترجمههای ارائهشده توسط مدلهای هوش مصنوعی عبارتاند از:
هر سه مدل از راهبرد «بازتولید همان استعاره» نیومارک استفاده کردهاند، اما جمینای با استفاده از «روشنایی» بهجای «نور»، نوعی معادلسازی فرهنگی انجام داده است که ممکن است بار معنایی الهی «نور» را تضعیف کند. هیچکدام از مدلها توضیحی درباره معنای حقیقی «ظلمات» (جهل و گمراهی) و «نور» (ایمان و معرفت) ارائه نکردهاند، که این امر باعث کاهش وضوح معنایی برای مخاطب ناآشنا با زمینة قرآنی میشود. در زمینة ترجمة مفرد و جمع بودن ترجمه؛ مدلهای هوش مصنوعی با حفظ مفرد بودن «نور » یا «روشنایی» و ترجمة جمع «ظلمات»، به متن اصلی وفادارتر بودهاند، اما توضیحاتی درباره تقابل جمع و مفرد و اهمیت معنایی آن، توسط هیچ کدام از سه مدل ارائه نشده است.
3-1-2-6 .ارزیابی ترجمهها بر اساس روشهای نیومارک و ارائه راهکارهای بسط
با توجه به روشهای هفتگانه نیومارک (1988)، ارزیابی و پیشنهادهای بهبود به شرح زیر است: هر سه مدل در حفظ استعاره «ظلمات» (بهصورت «تاریکیها») موفق بودهاند، که با فرهنگ فارسیزبان سازگار است. گراک و چتجیپیتی «نور» را حفظ کردهاند، اما جمینای با استفاده از «روشنایی» بخشی از عمق معنایی «نور» را از دست داده است، زیرا «نور» در قرآن به منبع و ذات الهی اشاره دارد. نیومارک (1988) در بحث ترجمه استعارهها تأکید میکند که انتخاب واژههای معادل در متون مذهبی باید بار معنایی و فرهنگی متن اصلی را حفظ کند (نیومارک، 1988 صفحه 86) . استفاده جمینای از «روشنایی» ممکن است به دلیل معادلسازی فرهنگی، معنای الهیاتی «نور» را که به وحدت حقیقت اشاره دارد، تضعیف کند.
بسط و پیشنهادهایی برای بهبود ترجمه:
2-2-6. نمونه 2: سوره نور، آیة 40
﴿ أَوْ کَظُلُمَاتٍ فِی بَحْرٍ لُّجِّیٍّ یَغْشَاهُ مَوْجٌ مِّن فَوْقِهِ مَوْجٌ مِّن فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِذَا أَخْرَجَ یَدَهُ لَمْ یَکَدْ یَرَاهَا وَمَن لَّمْ یَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِن نُّورٍ ﴾
بر اساس تفاسیر قرآنی، «ظلمات» در این آیه، تصویری زنده و چندلایه از گمراهی، جهل و کفر ارائه میدهد. برخلاف آیه 257 سوره بقره که ظلمات را بهصورت کلی بهعنوان گمراهی معرفی میکند، این آیه با تشبیه چندلایه (دریای عمیق، امواج روی هم، و ابرهای تیره) حالتی از گمراهی عمیق و مرکب را به تصویر میکشد. این تشبیه، گمراهی را نهتنها بهعنوان فقدان جهت، بلکه بهعنوان وضعیتی طاقتفرسا و خفقانآور نشان میدهد که انسان در آن حتی توان دیدن دست خود را ندارد. این شدت تاریکی، به تعبیر طباطبایی (1374) نشاندهنده انباشت لایههای کفر و جهل و گناه است که انسان را در محاصره کامل قرار میدهد(جلد 15، ص 166-174).
بخشی از آیه، «وَمَن لَّمْ یَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِن نُّورٍ» تأکید دارد که بدون هدایت الهی، هیچ راه نجاتی از این تاریکی وجود ندارد. جمع بودن «ظلمات» و مفرد بودن «نور» بار دیگر بر پراکندگی باطل و وحدت حقیقت دلالت دارد، اما این آیه با تأکید بر شدت و پیچیدگی ظلمات، تجربه عمیقتری از گمراهی را منتقل میکند. چندلایه بودن ظلمات و تفاسیر معنایی آن شامل نوعی گمراهی محصور که فرد گمراه یا کافر از ورطه آن راه رهایی ندارد، باید در ترجمه نیز لحاظ شده و معنای دقیق آن منتقل گردد.
1-2-2-6. بررسی ترجمههای مدلهای هوش مصنوعی
ترجمههای ارائهشده توسط مدلهای هوش مصنوعی عبارتاند از:
2-2-2-6. ارزیابی ترجمهها بر اساس روشهای نیومارک و ارائه راهکارهای بسط
هر سه مدل هوش مصنوعی (گراک، جمینای، چتجیپیتی) ساختار تشبیه چندلایه آیة 40 سوره نور (دریای ژرف، امواج، ابرها) و جمع بودن «ظلمات» را حفظ کردهاند، که با روش «بازتولید همان استعاره» نیومارک (1988) همخوان است و به چندلایگی گمراهی (جهل، گناه، کفر) اشاره دارد. گراک با عبارت «تاریکیهایی که برخی بر برخی دیگر قرار دارند» و توضیح مختصر خود، چتجیپیتی با «انباشته بر یکدیگر»، و جمینای با «بعضی روی بعضی قرار گرفتهاند» این چندلایگی را بهخوبی منتقل کردهاند. بااینحال، هیچیک معنای حقیقی ظلمات (جهل، گناه، کفر) را صراحتاً تبیین نکردهاند، که برای مخاطب ناآشنا باعث کاهش وضوح معنایی میشود. جمینای با افزودن «اعمالشان» تفسیری غیرضروری وارد کرده که ممکن است تمرکز بر گمراهی را منحرف کند. گراک توضیحی مختصر ارائه کرده، اما عمق چندلایگی (لایههای انباشته جهل و گناه) را کامل منتقل نمیکند. چتجیپیتی با «انباشته بر یکدیگر» به انباشت لایهها اشاره دارد، اما عدم توضیح معنای حقیقی، درک کامل را محدود میکند پیشنهادهای برای بهبود ترجمه:
ترکیب تشبیه و توضیح:
باید توجه داشت که این روش با آنکه متن ترجمه اندکی طولانی است، معنای حقیقی را توضیح میدهد و برای مخاطب فارسیزبان بسیار شفاف است.
3-6- بینایی به مثابه بصیرت و روشنایی دل و نابینایی به مثابه نادانی و کوردلی
1-3-6. نمونه 1: رعد آیه 16
﴿ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمی وَالْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ... ﴾
۱. تحلیل مفهومی بر اساس چارچوب نظری
بر اساس نظریه استعاره مفهومی و تفاسیر قرآنی، «نابینا» (اعمی) و «بینا» (بصیر) به ترتیب به کوری عقل و بیبصیرتی معنوی (مشخصه مشرکان) و بصیرت و ایمان (مشخصه مؤمنان) اشاره دارند. به طور مشابه، «ظلمات» به معنای کفر، گمراهی و تاریکی روان، و «نور» به معنای ایمان، هدایت و روشنی روح است. این مفاهیم حقیقیاند و سؤالهای بلاغی آیه بر تفاوت ماهوی بین ایمان و کفر تأکید میکنند. درک حقیقت نیازمند «چشم بصیر» (بصیرت الهی) و «نور وحی» است. مشرکان فاقد هر دو (کوری عقل و ظلمت کفر) و در گمراهی سرگرداناند، در حالی که مؤمنان با بصیرت و نور وحی هدایت میشوند (برگرفته از تفسیر المیزان، جلد 11، ص 414-420) .
1-1-3-6. بررسی ترجمههای مدلهای هوش مصنوعی
ترجمههای ارائهشده توسط مدلهای هوش مصنوعی عبارتاند از:
گراک: «آیا نابینا و بینا برابرند؟ یا آیا تاریکیها و نور یکسانند؟»
جمینای: «آیا نابینا و بینا یکسانند؟! یا مگر تاریکیها و نور برابرند؟...»
چتجیپیتی: «آیا نابینا و بینا یکساناند؟ یا آیا تاریکیها و نور برابرند؟..»
هر سه مدل از راهبرد «بازتولید همان استعاره» نیومارک استفاده کردهاند؛ بدین معنا که هر سه مدل در حفظ تصویر زبانی استعارهها موفق بودهاند. آنها «نابینا» و «بینا» را بهعنوان معادلهای مستقیم «أَعْمَى» و «بَصِیر» و «ظلمات» را به «تاریکیها» (بهصورت جمع) و «نور» را به «نور» یا «روشنایی» (بهصورت مفرد) ترجمه کردهاند. این انتخابها با ساختار زبانی قرآن همخوانی دارد.
نکته دیگر آن که جمینای با استفاده از لحن پرسشی قویتر («یکسانند؟!») تا حدی به معنای بلاغی آیه نزدیک شده است؛ به عبارت دیگر، هدف بخشی از آیه یا ذکر (﴿هَلْ یَسْتَوِی...﴾) (آیا برابرند؟)، بر تفاوت ماهوی بین ایمان و کفر، بصیرت و نادانی، و هدایت و گمراهی است. این نوع سؤالها که به آنها استفهام انکاری نیز میگویند، در قرآن بهگونهای طراحی شدهاند که پاسخ آنها بدیهی است (خیر، برابر نیستند!) و مخاطب را به تأمل در این تفاوت دعوت میکنند. لحن پرسشی قویتر جمینای («یکسانند؟!») با افزودن علامت تعجب، این جنبه بلاغی را تا حدی تقویت میکند، زیرا حس تعجب و تأکید را به مخاطب منتقل میکند و به هدف آیه (تأکید بر غیرقابل مقایسه بودن ایمان و کفر) نزدیکتر میشود. گراک و چتجیپیتی با لحن سادهتر («برابرند؟») این جنبه را کمتر برجسته کردهاند، هرچند معنای اصلی را منتقل کردهاند.
با این حال، هیچکدام توضیحی درباره معنای حقیقی «نابینا» (کوری عقل)، «بینا» (بصیرت)، «ظلمات» (کفر) و «نور» (هدایت) ارائه نکردهاند، که ممکن است درک کامل مفاهیم را برای مخاطب محدود کند.
2-1-3-6. ارزیابی ترجمهها بر اساس روشهای نیومارک و ارائه راهکارهای بسط
هر سه مدل در حفظ استعارههای «نابینا/بینا» و «ظلمات/نور» موفق بودهاند، که با فرهنگ فارسیزبان سازگار است. جمینای با لحن پرسشی قویتر، تا حدی معنای بلاغی آیه را تقویت کرده است اما فاقد توضیح برای شفافسازی معنای حقیقی «نابینا» (کوری عقل و بیبصیرتی)، «بینا» (بصیرت و ایمان)، «ظلمات» (کفر و گمراهی) و «نور» (هدایت و ایمان) هستند. نیومارک تأکید دارد که در متون با بار فرهنگی و مذهبی عمیق، افزودن توضیح ضروری است.
پیشنهادهای برای بهبود ترجمه:
ترکیب بازتولید استعاره با افزودن توضیح:
ترجمة پیشنهادی:
«آیا نابینا (جاهل و بیبصیرت) و بینا (آگاه و باایمان) برابرند؟ یا آیا تاریکیها (کفر و گمراهی) و نور (هدایت و ایمان) یکسانند؟[32]»
«آیا گمراه و هدایتشده برابرند؟ یا آیا تاریکی جهل و نور دانش یکساناند؟..»
توضیح: در صورتی که مخاطب هدف با فرهنگ یا زبانی متفاوت باشد که استعارههای «نابینا/بینا» یا «ظلمات/نور» در آن کمتر آشنا یا قابلفهم باشند، میتوان از استعارههای معادل فرهنگی استفاده کرد. برای مثال، در برخی فرهنگها، «نابینا» میتواند با «گمراه» و «بینا» با «هدایتشده» جایگزین شود تا معنای استعاری حفظ شود. این ترجمه، ضمن حفظ ساختار استعاری، مفاهیم را به شکلی سادهتر و قابلفهمتر برای مخاطبان غیرآشنا با فرهنگ قرآنی ارائه میکند.
توضیح :این ترجمه معنای حقیقی را صریحتر میکند، اما ممکن است بخشی از زیبایی استعاری آیه را کاهش دهد.
توضیح :این روش با حذف استعارهها و تمرکز بر معنا، برای مخاطب غیرمتخصص واضحتر است، اما زیبایی بلاغی و ادبی آیه را کاهش میدهد و ممکن است معنای عرفانی «نور» (بهعنوان تجلی الهی) را منتقل نکند.
2-3-6. نمونه 2: زمر، آیة 22
﴿ أَفَمَن شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلی نُورٍ مِّن رَّبِّهِ فَوَیْلٌ لِّلْقَاسِیَةِ قُلُوبُهُم مِّن ذِکْرِ اللَّهِ أُولَئک فِی ضَلَالٍ مُّبِینٍ ﴾
1-2-3-6. تحلیل مفهومی بر اساس چارچوب نظری
بر اساس نظریة استعارة مفهومی، «نور» در این آیه نماد بصیرت، هدایت الهی و روشنی قلب است که از پذیرش اسلام و گشایش سینه ناشی میشود. در مقابل، «قساوت قلب» استعارهای از نابینایی معنوی و نادانی است که به گمراهی آشکار (ضلال مبین) منجر میشود، و این گمراهی با ظلمت جهل و کفر مرتبط است. برخلاف آیه رعد که بر تقابل مستقیم بینایی/نابینایی تأکید داشت، این آیه بر تضاد بین قلب گشوده (روشنشده با نور ایمان) و قلب سخت (گرفتار تاریکی گمراهی) تمرکز دارد. آیا کسی که خداوند سینه او را برای اسلام گشاده کرده و او بر نور پروردگارش است، مانند کسی است که قلبش سخت شده و از یاد خدا غافل است؟ این نوع پرسش که بدان استفهام اقراری میگویند، به قصد گرفتن اقرار و اعتراف از مخاطب مطرح میشود. به عبارت دیگر، در این نوع استفهام، خداوند سؤالی را مطرح میکند تا انسانها را به اعتراف و تأیید چیزی که خود بدان واقفند، وادارد. کسانی که قلبشان از یاد خدا غافل است، در گمراهی آشکار هستند (طباطبایی، جلد 17، ص 358-365)؛ از این رو، این آیه نیز مانند آیه 16 سوره رعد دو گروه افراد (بیداردل/ نابینای معرفتی، معنوی) را در تقابل با یکدیگر قرار میدهد. به عبارت دیگر، قلب در اینجا دریچه بینایی دل است که اگر گشوده باشد، با نور ایمان روشن میشود اما چنانچه از کثرت گناه و کفر، دریچه نور را بر خویش ببندد، دچار کوردلی و قساوت خواهد شد. «شرح صدر» در اینجا گشودگی دریچه قلب برای پذیرش نور و معرفت الهی است؛ از این رو، این استعارههای عاطفی و پویا، آیه را از نظر بلاغی و احساسی متمایز میکند. ین آیه برای مترجمان از منظر تکنیکهای ترجمه اهمیت ویژهای دارد، زیرا استعارههای «نور» و «قساوت قلب» یا «شرح صدر» بار فرهنگی و عرفانی عمیقی دارند. لحن سؤال بلاغی باید طوری منتقل شود که حس تأکید و دعوت به تأمل را حفظ کند، که این امر مهارت در انتقال جنبههای بلاغی متن را میطلبد.
2-2-3-6. بررسی ترجمههای مدلهای هوش مصنوعی
ترجمههای ارائهشده توسط مدلهای هوش مصنوعی عبارتاند از:
3-2-3-6. ارزیابی ترجمهها بر اساس روشهای نیومارک و ارائه راهکارهای بسط
هر سه مدل گراک، جمینای و چتجیپیتی از راهبرد «بازتولید همان استعاره» نیومارک استفاده کردهاند. هر سه «نور» را مستقیماً به «نور» ترجمه کردهاند که با معنای قرآنی هدایت و بصیرت همخوانی دارد و برای فارسیزبانان قابل فهم است. برای «شرح صدر»، معادلهای «گشوده» (گراک و چتجیپیتی) و «گشاده» (جمینای) مناسب هستند و حس گشودگی و انعطاف قلب را به خوبی منتقل میکنند. در مورد «قساوت قلب»، گراک با عبارت «قلبهایشان... سخت و قاسی شده» دقیقتر و به معنای قرآنی نزدیکتر عمل کرده، در حالی که جمینای و چتجیپیتی با استفاده از «دل» به جای «قلب»، بار عرفانی را کمی کاهش دادهاند. هر سه مدل برای «ضلال مبین» از معادل «گمراهی آشکار» یا «گمراهی آشکاری» استفاده کردهاند که به خوبی مفهوم گمراهی ناشی از نابینایی معنوی را منتقل میکند.
از نظر لحن بلاغی، گراک با افزودن عبارت «[مانند کسی است که قلبش قاسی است]»، تقابل میان بصیرت و نادانی را به صراحت منتقل کرده و لحن سؤال بلاغی را حفظ کرده است؛ همچنین عبارت «وای بر» حس هشدار را به خوبی منتقل میکند. در مقابل، جمینای با عبارت «[مانند کسی است که اینگونه نیست؟]» و چتجیپیتی با عبارت «(با کسی که چنین نیست، برابر است؟)» کلیتر عمل کردهاند که تأثیر بلاغی را کاهش میدهد. هرچند لحن «وای بر» در جمینای مناسب است، استفاده از «دل» بار عرفانی را کم کرده و چتجیپیتی نیز با عبارت طولانی «در برابر یاد خدا» کمی از روانی و تأثیر بلاغی کاسته است. نکته مهم این است که هیچکدام از مدلها توضیحی درباره معنای حقیقی «نور» (بصیرت و هدایت)، «شرح صدر» (گشودگی برای ایمان) و «قساوت قلب» (نابینایی معنوی و نادانی) ارائه نکردهاند که میتواند درک عمیق آیه را برای مخاطب غیرمتخصص محدود کند.
پیشنهاداتی برای بهبود ترجمه:
مزیت این روش آن است که ضمن حفظ زیبایی ادبی، درک عمیقتری از مفاهیم عرفانی را به مخاطب فارسیزبان منتقل میکند.
در این روش، استعارههایی مانند «قلب سخت» به «قلب سنگشده» و «نور» به «روشنی هدایت» تبدیل شدهاند که در فرهنگ فارسی نیز رواج دارند و معنا را روشنتر میکنند.
4-6- مرگ و زندگی بهعنوان استعاره ایمان و کفر
1-4-6. نمونه 1 : آیه 122 سوره انعام
﴿أَوَمَن کَانَ مَیْتًا فَأَحْیَیْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا یَمْشِی بِهِ فِی النَّاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمَاتِ لَیْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا کَذَلِکَ زُیِّنَ لِلْکَافِرِینَ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ﴾
1-1-4-6. تحلیل مفهومی بر اساس چارچوب نظری
در این آیه، استعارههای کلیدی عبارتاند از:
بر اساس نظریة استعارة مفهومی لیکاف و جانسون (1980) و تفاسیر دینی و قرآنی، در بخشی از این آیه «أَوَمَن کَانَ مَیْتًا فَأَحْیَیْنَاهُ» (آیا کسی که مرده بود و ما او را زنده کردیم)، «میت» (مرده) به کسی اشاره دارد که در جهل و گمراهی غرق است و از حیات معنوی بیبهره است. «احیا» (زنده کردن) به معنای اعطای ایمان و هدایت الهی از طریق پیامبران و کتابهای آسمانی است (برگرفته از تفسیر المیزان، جلد 7، ص 463- 470)؛ از این رو، منظور از «مرگ» و «حیات» در این آیه مرگ و زندگی معنوی است و باید در بحث ترجمه برای شفافسازی منظور این آیه از مرگ و حیات معنوی در برابر مرگ و حیات فیزیکی مورد توجه قرار گیرد. در بخش دیگری از آیه «وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا یَمْشِی بِهِ فِی النَّاسِ» (و برایش نوری قرار دادیم که با آن در میان مردم راه میرود)، دو نگاشت استعاری هدایت = نور و معرفت = بینایی به وضوح ازآن استدلال میشود. منظور از نور، قرآن و هدایت الهی است که به مومنین بصیرت بخشیده و آنها را در زندگی اجتماعی و معنوی هدایت میکند؛ به عبارت دیگر، «یمشی به فی الناس» کاربرد عملی هدایت در زندگی روزمره را نشان میدهد از این رو، این مورد هم باید در ترجمه لحاظ شود که منظور از «میان مردم راه رفتن» زندگی روزمره فرد و جنبههای اجتماعی و معنوی آن است.
استعارة «نور» به تجربه حسی بینایی مرتبط است، که در فرهنگهای مختلف به معنای فهم و معرفت به کار میرود. این نور، مؤمن را از نابینایی گمراهی و سردرگمی نجات میدهد و او را در مسیر روشنبینی و بصیرت و بینایی آگاهی، هدایت میکند؛ به عبارت دیگر، فرد نابینا، از نور حقیقت فاصله گرفته و در نابینایی گمراهی و ظلمت چنان محبوس میشود که دیگر راهی برای رهایی از آن ندارد «لیس بخارج منها». این استعاره، تجربه نابینایی در تاریکی را برای توصیف فقدان بصیرت معنوی به کار میبرد. کافر مانند فردی است که در تاریکی مطلق گرفتار شده و راه نجات را نمییابد.
به علاوه، این آیه با ایجاد تقابل بین نور و ظلمات، تضاد بین دو وضعیت وجودی (ایمان و کفر) را برجسته میکند. این تقابل در چارچوب لیکاف و جانسون نشاندهنده استفاده از تضادهای دوگانه[34] برای فهم مفاهیم انتزاعی است (کووچش، 2010). بینایی (هدایت) و نابینایی (گمراهی) بهعنوان دو سر یک طیف مفهومی، تفاوت ماهوی بین مؤمن و کافر را نشان میدهند. این تضاد را میتوان به روز و شب، یا روشنایی و تاریکی در طبیعت تشبیه کرد. همانطور که روز امکان دیدن و فعالیت را فراهم میکند، ایمان نیز امکان زندگی معنوی و هدفمند را به فرد میدهد.
جملة «کَذَلِکَ زُیِّنَ لِلْکَافِرِینَ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ» (اینگونه برای کافران آنچه انجام میدادند آراسته شده است)، نیز نشاندهنده فریب کافران توسط اعمال زشتشان به دلیل فقدان نور هدایت است. استعاره «زین» (آراستن) نشان میدهد که اعمال نادرست و گمراهکننده کافران به دلیل فقدان نور هدایت، برایشان جذاب و زیبا جلوه میکند و استعاره «گمراهی» به نوعی «فریبندگی» تعبیر میشود؛ به عبارت دیگر، «زین» یا آراستگی و زینت معنای فریبندگی دارد و بار معنایی آن نه مثبت (در ترجمه به آراستگی یا زینت نسبتاً مثبت است)، بلکه کاملاً منفی است که در ترجمه آن باید حتما مورد توجه قرار گیرد.
2-1-4-6. بررسی ترجمههای مدلهای هوش مصنوعی
ترجمههای ارائهشده توسط مدلهای هوش مصنوعی عبارتاند از:
هر سه مدل از راهبرد «بازتولید همان استعاره» استفاده کردهاند. جمینای با افزودن توضیح «(گمراه)» معنای استعاری «مرده» را تا حدی شفاف کرده و با افزودن «(و زشتی کارشان را نمیبینند)» معنای منفی «زین» را بهتر منتقل کرده است. چتجیپیتی نیز با افزودن «(و زشت نمیبینند آنچه انجام میدهند)» تلاش کرده معنای منفی «زین» را روشن کند، اما استفاده از «آراسته» ممکن است همچنان برداشت مثبت ایجاد کند. گراک بدون توضیح اضافی، معنای «زین» را با «زینت داده شده» منتقل کرده که میتواند برداشت مثبت ناخواستهای ایجاد کند.
3-1-4-6. ارزیابی ترجمهها بر اساس روشهای نیومارک و ارائه راهکارهای بسط
هر سه مدل در حفظ استعارههای «میت»، «احیا» و «نور» موفق بودهاند و با فرهنگ فارسیزبان سازگار هستند. جمینای و چتجیپیتی با افزودن توضیحات در پرانتز (مانند «گمراه» و «و زشتی کارشان را نمیبینند») معنای استعاری را شفافتر کردهاند. با این حال، گراک با استفاده از «زینت داده شده» بدون توضیح، ممکن است معنای مثبت ناخواستهای منتقل کند.
گراک توضیحات کافی برای «میت» (جهل و کفر)، «احیا» (ایمان و هدایت)، «نور» (بصیرت و هدایت) و «ظلمات» (جهل و کفر) ارائه نکرده است. جمینای و چتجیپیتی با افزودن توضیحات در پرانتز تا حدی این نقص را جبران کردهاند، اما همچنان نیاز به پاورقی برای توضیح جامع معانی استعاری و زمینه فرهنگی آیه وجود دارد.
بسط و پیشنهادهایی برای بهبود ترجمه:
ترکیب بازتولید استعاره با افزودن توضیح:
ترکیب تشبیه و توضیح:
تبدیل به معنا:
این پژوهش به تحلیل تطبیقی ترجمه استعارههای مفهومی «نور» و «ظلمت» در آیات منتخب قرآن کریم توسط سه مدل هوش مصنوعی (گراک، جمینای، و چتجیپیتی) بر اساس نظریه استعاره مفهومی لیکاف و جانسون (1980) و راهبردهای ترجمه نیومارک (1988) پرداخت. 2آیات منتخب در چهار محور اصلی شامل نور به عنوان هدایت، ایمان و معرفت، ظلمت به عنوان گمراهی، کفر و جهل، بینایی/نابینایی به عنوان استعاره بصیرت و روشندلی/نادانی و کوردلی و زندگی/مرگ به عنوان استعاره ایمان/کفر دستهبندی شدند. فهم این استعارهها در قرآن نیازمند داشتن دانش و آگاهی دینی و فرهنگی بسیاری است. هدف از این مطالعه بررسی این است که آیا این مدلها میتوانند معانی عمیقتر معنوی و فرهنگی این استعارهها را به زبان فارسی منتقل کنند یا خیر.
در ادامه، عملکرد مدل های هوش مصنوعی را در ترجمه استعاره ها بررسی می کنیم:
1-7. بازتولید استعاره و محدودیتهای آن
هر سه مدل هوش مصنوعی عمدتاً از راهبرد «بازتولید همان استعاره» نیومارک (1988, ص 86) استفاده کردهاند. این رویکرد، اگرچه در حفظ اصالت ظاهری متن موفق است اما برای انتقال عمق مفهومی استعارههای قرآنی، بهویژه برای مخاطبان ناآشنا با زمینههای فرهنگی و تفسیری، کافی به نظر نمیرسد. برای مثال، در آیه 35 سوره نور ﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ...﴾، بازتولید «نور» بدون توضیح معنای آن بهعنوان ذات الهی و هدایت، فهم کامل را محدود کرده است. بهطور مشابه، در آیه 40 سوره نور (﴿أَوْ کَظُلُمَاتٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ...﴾)، مدلها تشبیه چندلایه «ظلمات» را حفظ کردند، اما معنای آن بهعنوان لایههای انباشته کفر، جهل و گناه را تبیین نکردند.
2-7. نقص در تبیین و بسط معنا
مدلها در افزودن توضیحات یا یادداشتهای تکمیلی برای شفافسازی معانی انتزاعی استعارهها ضعف قابل توجهی نشان دادند. نیومارک (1988, ص 86) تأکید میکند که در متون با بار فرهنگی و مذهبی، افزودن توضیح یا تبدیل استعاره به معنا میتواند وضوح را افزایش دهد. فقدان این توضیحات، درک لایههای عمیق معنایی، مانند «نور» بهعنوان ذات الهی یا «ظلمات» بهعنوان چندلایگی کفر و جهل در آیه 40 سوره نور، را برای مخاطبان دشوار میسازد. برای مثال، جمینای در برخی موارد توضیحات مختصری در کروشه افزوده است (مانند «روح» در شوری 52)، اما این توضیحات کافی نیستند.
3-7. دقت در حفظ جنبههای دستوری (مفرد و جمع)
مدلها در حفظ تفاوت میان جمع بودن «ظلمات» و مفرد بودن «نور» (مانند بقره 257) وفاداری نسبی به متن اصلی نشان دادهاند. این تمایز از نظر مفهومی مهم است، زیرا بر پراکندگی باطل (ظلمات) در برابر وحدت حقیقت (نور) دلالت دارد. با این حال، هیچیک از مدلها توضیحی درباره اهمیت معنایی این تقابل ارائه نکردند، که این امر فهم عمیق متن را محدود میکند.
7-4. رویکردهای متفاوت هوش مصنوعی
گراک واژههای اصلی استعاره (مانند «نور»، «ظلمات»، یا «قلب») را بهصورت تحتاللفظی حفظ کرده و در برخی موارد لحن بلاغی و عاطفی آیات را بهتر منتقل میکند. این مدل به ایجاز و وفاداری به ساختار زبانی متن اصلی پایبند است.
نمونهها:
- نور 35 (نور بهعنوان ذات الهی و هدایت): گراک «نور» را بهعنوان «نور» ترجمه کرده و از معادلهای فرهنگی مانند «روشنایی» اجتناب نموده است. با این حال، توضیحی درباره معنای «نور» بهعنوان ذات الهی یا معرفت ارائه نداده است.
- انعام 122 (مرگ بهعنوان کفر، زندگی و نور بهعنوان ایمان): گراک برای «زین» (آراستگی اعمال کافران) از واژه «فریبنده» استفاده کرده که به معنای منفی آن نزدیکتر است (بر اساس تفسیر المیزان)، اما توضیحی درباره معنای استعاری «مرده» (کفر) یا «نور» (هدایت) ارائه نکرده است.
نقد و ارزیابی: گراک در حفظ ظاهر و لحن استعارهها قویتر است، اما فقدان توضیحات تکمیلی (مانند پاورقی یا کروشه) باعث میشود معانی عمیقتر برای مخاطبان ناآشنا مبهم بماند. نیومارک (1988, ص 86) پیشنهاد میدهد که افزودن توضیح میتواند وضوح را افزایش دهد، اما گراک به این راهبرد توجه کافی نداشته است.
جمینای در برخی موارد از معادلسازی فرهنگی استفاده میکند و گاهی توضیحات مختصری در کروشه برای شفافسازی معنا اضافه میکند. این مدل در انتقال لحن بلاغی (مانند پرسشهای بلاغی) قویتر عمل میکند، اما معادلسازیهایش گاهی بار معنایی الهی را تضعیف میکند.
- نمونهها:
- بقره 257 (ظلمات بهعنوان گمراهی، نور بهعنوان هدایت): جمینای «نور» را به «روشنایی» ترجمه کرده است که بار الهی و معنوی «نور» را کاهش میدهد، زیرا «روشنایی» بیشتر به مفهوم فیزیکی اشاره دارد تا الهی (برخلاف تفسیر المیزان که «نور» را ایمان میداند). همچنین، توضیحی درباره تفاوت جمع «ظلمات» (پراکندگی باطل) و مفرد «نور» (وحدت حقیقت) ارائه نمیدهد.
- شوری 52 (نور بهعنوان وحی): جمینای با افزودن توضیح در کروشه (مانند «نور [وحی الهی]») تلاش کرده معنای استعاری را شفاف کند، اما این توضیحات ناکافی هستند زیرا ارتباط کامل «نور» با وحی را منتقل نمیکنند.
- رعد 16 (نابینایی بهعنوان نادانی، بینایی بهعنوان بصیرت): جمینای با استفاده از لحن پرسشی قویتر («یکسانند؟!») به جنبه بلاغی آیه نزدیکتر شده است، اما معنای حقیقی «نابینا» (جاهل) و «بینا» (بصیر) را توضیح نمیدهد.
- نور 40 (ظلمات بهعنوان چندلایگی کفر و جهل): جمینای با افزودن «اعمالشان» به تشبیه چندلایه «ظلمات»، تفسیری غیرضروری ارائه نموده است که تمرکز بر گمراهی را منحرف میسازد.
نقد و ارزیابی: تلاش جمینای برای افزودن توضیحات در کروشه گامی مثبت ارزیابی میشود، اما این توضیحات اغلب ناکافی و گاه نادرست هستند. معادلسازی فرهنگی (مانند «روشنایی») میتواند معنا را تضعیف کند، بهویژه در متون قرآنی که «نور» کارکردی معرفتی و الهی دارد. نیومارک (1988, ص 86) استفاده از توضیحات تکمیلی را توصیه میکند، اما جمینای این راهبرد را بهصورت ناقص اجرا کرده است.
- ویژگیها: چتجیپیتی مانند گراک به بازتولید تحتاللفظی تمایل دارد، اما در برخی موارد تفسیرهای نادرستی ارائه میدهد که معانی مثبت ناخواستهای به استعارهها نسبت میدهد. این مدل کمتر از جمینای توضیحات تکمیلی اضافه میکند و در حفظ لحن بلاغی ضعیفتر عمل میکند.
- نمونهها:
- انعام 122 (مرگ بهعنوان کفر، زندگی و نور بهعنوان ایمان): چتجیپیتی برای «زین» (آراستگی اعمال کافران) از واژه «آراسته» استفاده کرد که معنای مثبت ناخواستهای القا میکند، برخلاف تفاسیر قرآنی (مانند المیزان) که «زین» را به معنای فریبندگی منفی میدانند. این مدل توضیح مختصری برای «مرده» (بهعنوان «گمراه») افزود، اما ناکافی است.
- نور 35 (نور بهعنوان ذات الهی): چتجیپیتی «نور» را تحتاللفظی بازتولید کرد، اما هیچ توضیحی درباره معنای آن بهعنوان ذات الهی یا معرفت ارائه نداد.
- زمر 22 (نور بهعنوان بصیرت معنوی): چتجیپیتی در توضیح «گشایش سینه» و «قساوت قلب» ضعیف عمل کرد و لحن عاطفی آیه را منتقل نکرد.
- نور 40 (ظلمات بهعنوان چندلایگی کفر و جهل): چتجیپیتی با عبارت «انباشته بر یکدیگر» به چندلایگی «ظلمات» اشاره کرده، اما معنای حقیقی آن (جهل، کفر، گناه) را توضیح نمیدهد.
نقد و ارزیابی: چتجیپیتی در بازتولید تحتاللفظی مشابه گراک عمل میکند، اما تفسیرهای نادرست (مانند «آراستگی» در انعام 122) و فقدان توضیحات تکمیلی، فهم معانی عمیقتر را برای مخاطبان دشوار میسازد.
5-7- مقایسه و تحلیل کلی
- گراک: در حفظ واژههای اصلی و لحن بلاغی (مانند انعام 122) قویتر است، اما عدم استفاده از توضیحات تکمیلی، فهم معانی عمیقتر را محدود میکند.
- جمینای: با افزودن توضیحات در کروشه (مانند شوری 52) و تأکید بر لحن بلاغی (مانند رعد 16) تلاش بیشتری برای شفافسازی نشان میدهد، اما معادلسازیهای نادرست (مانند «روشنایی» در بقره 257) و توضیحات ناکافی، کارایی آن را کاهش میدهد.
- چتجیپیتی: در بازتولید تحتاللفظی موفق است، اما تفسیرهای نادرست (مانند «آراستگی» در انعام 122) و کمبود توضیحات، آن را در مقایسه با گراک و جمینای ضعیفتر میسازد.
این پژوهش با هدف ارزیابی توانایی مدلهای هوش مصنوعی در ترجمه استعارههای مفهومی نور و تاریکی در قرآن کریم، به بررسی چالشها و راهکارهای بهبود این فرآیند پرداخت. یافتهها نشان میدهد که مدلهای هوش مصنوعی موجود (گراک، جمینای، چتجیپیتی) قادرند استعارهها را به صورت تحتاللفظی بازتولید کنند، که این امر نشاندهنده توانایی آنها در حفظ ظاهر استعاری متن است. با این حال، محدودیت اصلی این مدلها در درک عمیق معنای انتزاعی و فرهنگی نهفته در این استعارهها و ناتوانی در بسط و تبیین این معانی برای مخاطب عام فارسیزبان ارزیابی میشود.
با توجه به پیشرفتهای روزافزون در حوزه هوش مصنوعی و پردازش زبان طبیعی، ظرفیت بالایی برای بهبود ترجمه ماشینی متون مقدس وجود دارد. ادغام نظریههای معناشناسی شناختی لیکاف و جانسون (1980) با الگوریتمهای پیشرفته ترجمه ماشینی میتواند به مدلها کمک کند تا تعامل پیچیده بین زبان، تفکر و معنویت را بهتر درک کنند. این رویکرد شامل موارد زیر است:
آموزش مدلها برای تشخیص زمینههای فرهنگی و الهیاتی (مانند تفاوت واژگان مفرد/جمع در مفهوم «نور» و «ظلمات») و ارائه توضیحات مرتبط برای مخاطبان فارسیزبان. لازم به ذکر است که پیشنهادهای ارائهشده در این پژوهش (مانند افزودن توضیحات تفسیری یا پاورقی بر اساس راهبردهای نیومارک و تفسیر المیزان) صرفاً به عنوان راهکارهای نظری و عملی برای بهبود ترجمههای آینده هوش مصنوعی مطرح شدهاند و به مدلها عرضه نشده است. این امر به دلیل عدم دسترسی به ابزارهای بهبود مدلها خارج از دامنة این پژوهش میباشد.
تعارض منافع
تعارض منافع وجود ندارد.
[1] J. Lackoff
[2] M. Johnson
[3] P. Newmark
[4] Mohamed, M.
[5] Christiansen, J.
[6] Marlion, F., et al.
[7] Banaeian Esfahani, A.
[8] Nurbayan, Y.
[9] Shareef, O. A., & Sahyoun, M.
[10] Large Language Models (LLM)
[11] Fadhel, S. A. A.
[12] Lawler, J. M.
[13] Kövecses, Z
[14] Rumman, R., & Salem
[15] Hanapi, M.
[16] Najjar, S. A.
[17] Berrada, K.
[18] Conceptual Metaphor Theory (CMT)
[19] Reproducing the same metaphor
[20] Replacing with a similar metaphor
[21] Converting to sense
[22] Omitting the metaphor
[23] Adding an explanation
[24] Using a simile
[25] Combining simile and explanation
[26]. Adding an explanation
[27]. Adding a note
[28]. Conversion to sense
[29]. در این آیه، «ظلمات» به معنای کفر، معصیت و گمراهی، و «نور» به معنای ایمان، اطاعت و هدایت الهی است (مجمعالبیان، جلد 3، ص 117). جمع آمدن «ظلمات» و مفرد بودن «نور» نشاندهنده پراکندگی باطل و وحدت حقیقت است (طباطبایی، 1374، جلد 2، ص 527-530).
[30]. «ظلمات» بهطور حقیقی نمایانگر جهل و گمراهی است، در حالی که «نور» به معنای ایمان الهی است که خداوند آن را به بندگان مؤمن عطا میکند (مکارم شیرازی، 1387، ج 2، ص 334).
.[31] «ظلمات» به لایههای جهل، گناه و کفر اشاره دارد که انسان را محاصره میکند، و «نور» به هدایت الهی که تنها راه رهایی است (مکارم شیرازی، 1387، ج14، ص 524).
[32]. در این آیات، «نابینایی» به معنای کوری عقل و بیبصیرتی معنوی، و «بینایی» به معنای بصیرت و ایمان است. «ظلمات» نماد کفر و گمراهی، و «نور» نماد هدایت و روشنی روح است. درک حقیقت نیازمند بصیرت و نور وحی است؛ کسیکه حقّ را دید و آن را نپذیرفت، چشم دلش کور وفضاى اطرافش ظلمات است. (قرائتی، 1383، ج 4، ص 332)
[33] . در این آیه، «شرح صدر» استعارهای برای گشودگی قلب جهت دریافت ایمان و معرفت است، و «نور» به معنای هدایت، بصیرت و روشنایی درونی از سوی خداست. در مقابل، «قساوت قلب» به معنای بسته شدن قلب در برابر حقیقت و فقدان درک معنوی است که به گمراهی آشکار منجر میشود (طباطبایی، 1374، جلد 17، ص 358).
[34] Binary oppositions
[35]. در این آیه، خداونـد «کفر» را تشـبیه به «مرگ» و «ایمـان» را تشـبیه به «حیـات» کرده است (طبرسی، 1367، ج 8: 256). «تزیین اعمال» به فریب کافران توسط اعمال نادرستشان اشاره دارد (طباطبایی، 1374، جلد 7، ص 463-470).
)