نوع مقاله : مقاله پژوهشی
عنوان مقاله English
نویسندگان English
Abstract
Ellipsis, as a literary and cohesive device, refers to the omission or reduction of words in a text without altering or impairing its meaning. This technique aims to achieve brevity, avoid redundancy, and maintain textual cohesion. Using a descriptive-analytical approach, this study examines ellipsis mechanisms across three categories—nominal, verbal, and clausal—in the Arabic novel al-ʿAtr al-Faransi by Amir Taj al-Sir and its Persian translation by Mohammad Hezbaeizadeh. The corpus consists of 142 instances of ellipsis, analyzed through structural sentence analysis and categorized according to Halliday and Hasan’s (1976) framework alongside Anvari and Givi’s (1997) Persian Grammar. The results indicate that employing ellipsis enhances fluency, conciseness, reduction of redundancy, and comprehensibility in the translated text. The findings reveal that nominal ellipsis is the most frequently used strategy, whereas verbal ellipsis occurs with the lowest frequency. In handling ellipsis mechanisms, the translator occasionally strikes a relative balance between fidelity to the source text and fluency in the target language across certain components. By relying on contextual cues and omitting repetitive elements, the translator enhances the fluidity of the translation; however, in some instances, refraining from omitting redundant contextual cues results in verbosity.
Introduction
Ellipsis, as a grammatical cohesive device in functional linguistics, refers to the omission of one or more structural elements without impairing sentence comprehension. This technique is primarily employed to achieve conciseness, avoid redundancy, and enhance textual fluency. In narrative texts, ellipsis plays a crucial role in creating natural dialogue and maintaining textual cohesion.
Despite numerous studies on ellipsis across different languages, there is a lack of comparative research examining ellipsis mechanisms in literary translation from Arabic into Persian, particularly regarding the contemporary Sudanese novel al-ʿAtr al-Faransi by Amir Taj al-Sir. Therefore, the present study aims to identify and analyze the three types of ellipsis—nominal, verbal, and clausal—in both the source text and its Persian translation by Mohammad Hezbaeizadeh (Hirmand Publications, 3rd ed., 2022), as well as to evaluate the translator's performance in handling these mechanisms.
2. Research Questions
This study addresses two main research questions:
Which type of ellipsis (nominal, verbal, or clausal) exhibits the highest and lowest frequencies in the Persian translation of al-ʿAtr al-Faransi?
How can the translator's performance in dealing with various ellipsis mechanisms be evaluated?
3. Literature Review
Vahedikia and Pirnajmoddin (2011) examined structural explicitation and ellipsis in English-Persian translations. Nazari and Ansari (2013) investigated ellipsis as a cohesive element in Nahj al-Balaghah. Azadeh Namini (2013) studied ellipsis in spoken Persian and English, concluding that most instances occur at the clausal level. Amiri Khorasani and Alinejad (2015) analyzed cohesive elements in Nafthat al-Masdur based on Halliday and Hasan's theory. However, no independent study has systematically addressed ellipsis mechanisms in the translation of al-ʿAtr al-Faransi. This study aims to fill this empirical gap.
4. Methodology
This research adopts a descriptive-analytical method. The corpus comprises 142 instances of ellipsis extracted from the Arabic novel al-ʿAtr al-Faransi and its Persian translation. Data were categorized based on Halliday and Hasan's (1976) cohesion framework for nominal, verbal, and clausal ellipsis, supplemented by Anvari and Givi's (1997) Persian Grammar for language-specific subcategories. Where necessary, alternative translation choices are proposed and evaluated.
5. Theoretical Framework
Halliday and Hasan (1976, p. 142) define ellipsis as substitution by "zero"—an element present in the deep structure is omitted in the surface structure. They divide ellipsis into three categories:
· Nominal ellipsis: Omission within the nominal group (head noun or modifiers).
· Verbal ellipsis: Omission within the verbal group (lexical or auxiliary verbs).
· Clausal ellipsis: Omission of an entire clause or part of it (predominantly in question-answer structures).
Anvari and Givi (1997) provide additional language-specific subcategories for Persian, including ellipsis guided by lexical context, possessive construction ellipsis, and adjective/modifier ellipsis.
6. Findings and Comparative Analysis
6.1. Nominal Ellipsis
Nominal ellipsis ranks first with 65 instances (45%). Within this category, "lexical context clues" (23 instances, 35%) and "noun + post-noun pronoun/possessive" (18 instances, 27%) are the most common.
Example (Lexical context clue – unsuccessful omission):
o Arabic: لا باب ینفتح بلا صریر. و البابُ الّذی ینفتح هادئاً... لا یحترمُه أحداً
o Translation: «هیچ دری بدون قیژقیژ باز نمی‌شد. دری هم که بدون سروصدا باز می‌شد، در به حساب نمی‌آمد»
o Analysis: The second instance of "در" (door) could have been omitted or replaced with a pronominal reference to avoid unnecessary repetition.
6.2. Verbal Ellipsis
Verbal ellipsis is the least frequent category, accounting for 33 instances (24%). Omission of lexical verbs predominates (23 instances, 69%), whereas auxiliary verb ellipsis accounts for 9 instances (27%).
Example (Lexical verb – successful omission):
o Arabic: أخبرنی یا علی. أخبرنی من فضلک
o Translation: «به من خبر بده علی، باشد لطفاً»
o Analysis: The second occurrence of "أخبرنی" (tell me) is appropriately omitted in the translation due to repetition.
6.3. Clausal Ellipsis
Clausal ellipsis ranks second with 44 instances (31%). Interrogative structures (question-answer formats) exhibit the highest frequency within this group (27 instances, 65%).
Example (Interrogative – unsuccessful omission):
o Arabic: کیف أترک کلَّ هذا و أذهب؟ کیف أترکه؟
o Translation: «چطور می‌تونم همة اینا رو ول کنم و برم؟ چطور ول کنم؟»
o Analysis: Retaining only the interrogative adverb «چطور» in the second clause would have yielded a more natural sentence structure. The translator failed to perform sufficient omission.
7. Evaluation of the Translator's Performance
Table 1. Overall Frequency of Ellipsis Types
Ellipsis Type
Frequency
Percentage
Nominal
65
45%
Clausal
44
31%
Verbal
33
24%
Total
142
100%
Strengths of the Translator:
o Successful omission of repetitive lexical verbs.
o Appropriate use of minimal responses in short dialogue structures (e.g., using single-word affirmations like «بله»).
o Occasional fluent handling of omissions based on lexical context.
Weaknesses of the Translator:
o Low tendency to omit auxiliary verbs, resulting in overly full verb phrases.
o Failure to omit redundant elements in possessive structures.
o Insufficient clause reduction in rhetorical interrogatives.
o Occasional verbosity caused by avoiding standard ellipsis opportunities.
8. Conclusion
The results confirm that nominal ellipsis is the most frequent (45%) and verbal ellipsis the least frequent (24%) mechanism in the Persian translation of al-ʿAtr al-Faransi. The translator displays a dual approach: on one hand, relying on contextual clues and omitting redundant elements enhances translation fluency and conciseness; on the other hand, strict adherence to the source text's surface structure or a lack of sensitivity to ellipsis opportunities leads to occasional verbosity. These findings highlight that a translator's awareness of textual cohesion systems and rhetorical functions of ellipsis in the target language significantly influences translation quality. Translator training programs should place greater emphasis on ellipsis as an effective strategy for achieving cohesion and conciseness.
کلیدواژه‌ها English
مقدمه
انسجام، دربارة کاربردشناسی و بررسی پیوند میان واژه‌ها و جمله‌ها و نیز برقراری پیوند میان مفاهیم موجود در عناصر یک متن، کاربرد دارد.
از دیدگاه هلیدی و حسن، متن، عبارت است از یک واحد یکپارچه که پیوندهای کارکردی و نقش‌گرا بر آن حاکم است و از راه ابزارهای انسجام، وحدت ترکیبی و واژگانی به متن میبخشد و به همین سبب واژة متن در زبان‌شناسی برای اشاره به عبارتی به کار می‌رود که طول آن هر اندازه باشد، کل منسجم و یکپارچه‌ای بسازد (هلیدی، 1976: 1). «حذف» به عنوان یکی از شاخه‌های انسجام، نادیده‌گرفتن بخشی از اعضای جمله است؛ به شرط آنکه در مفهوم جمله اشکالی وارد نکند. گاهی آوردن همة اجزای جمله لازم نیست؛ زیرا شنونده یا خواننده، خود برخی از اجزای جمله را از روی قرینه می‌فهمد و گاهی به سبب اختصار و جلوگیری از حشو نیاز است برخی از جمله‌ها، حروف و یا واژگان از جمله حذف گردد. اطناب و تکرار بیش از حد در متن، سبب ایجاد خستگی در مخاطب می‌شود؛ به همین روی با روش حذف (انسجامی) میتوان از تکرار بی‌جا و طولانی‌شدن جمله‌ها جلوگیری کرد.
پژوهندگان دستور زبان، تعریف‌ها و دسته‌بندی‌های گوناگونی از نظر گونه و جایگاه حذف ارائه داده‌اند. همان‌گونه که واژگان، دستور و درون‌مایه هر متنی در سطح دشواری آن تأثیرگذار است، حذف نیز بر آن اثر دارد. به گفته برخی، حذف در سبک رسمی، کمتر از سبک غیررسمی صورت می‌پذیرد و در سبک غیررسمی، همه حذف‌ها را چه در نتیجه هم‌پایگی و چه به قرینه و بدون قرینه میتوان بسیار یافت. بسیاری از نظریه‌پردازان، حذف را به سه دسته تقسیم کرده‌اند: حذف اسمی، فعلی و بندی (جمله‌واره). برخی یافته‌ها نشان می‌دهد که موارد حذف در هر پایه، در پایه حذف اسمی است و برخی یافته‌های دیگر، حذف فعلی و جمله را نشان می‌دهد.
پژوهش حاضر بر روی متن، یعنی حذف برخی از صیغه‌های ترکیبی متن از نظر نحوی در برخی از بافت‌های زبانی تمرکز دارد. از این روی هدف، بررسی حذف، گونه‌ها و تأثیر آن در پیوستگی متن است و در پی آن است تا سازوکارهای این صنعت را بر پایة نظریة انسجام دستوری هلیدی و حسن در گروه اسمی، فعلی و بندی و دستور زبان فارسی انوری و گیوی (1376) در رمان «العطر الفرنسی» نوشته امیر تاج السر نویسنده سودانی و ترجمة آن بررسی کند. و به دنبال این هدف است که الگویی نشان دهد که در کدام قسمتها میتوان به حذف دست زد و این امر در زبان فارسی در چه مواردی بیشتر و در کدام یک کمتر است.
رمان العطر الفرنسی، داستان مردی عرب به نام علی جرجار است که زمانی که خبر آمدن زنی فرانسوی به محله قدیمی آنها داده می‌شود، در خیالات خود دلباخته او می‌شود و در توهمات خود، آن زن را توصیف می‌کند و سرانجام در منزلی که خودش برای زن اجاره کرده است، او را به قتل می‌رساند و... این رمان در سال 1396 توسط محمد حزبایی‌زاده ترجمه شده است.
1-1. پرسش‌های پژوهش
1. کدام یک از انواع حذف (اسمی، فعلی و بندی) در رمان العطر الفرنسی از بسامد بیشتر و کدام، کمتر برخوردار است؟
2. عملکرد مترجم در برخورد با گونه‌های حذف چگونه است؟
2-1. پیشینة پژوهش
تاکنون پژوهش‌های بسیاری به بررسی عوامل حذف پرداخته‌اند و تقریباً همه کسانی که درباره نحو عربی و بلاغت نوشته‌اند، در زمینه موضوع حذف در زبان عربی اشاره داشته‌اند؛ ولی تاکنون پژوهش مستقلی به موضوع راهکارهای حذف در ترجمة رمان «العطر الفرنسی» نپرداخته است. برخی از این پژوهش‌ها عبارتند از:
واحدی‌کیا و پیرنجم‌الدین (1390) در مقاله «تصریح در ترجمه ادبی، حذف ساختاری اختیاری در ترجمه گونه‌های ادبی فارسی» در مجله پژوهش ادبیات معاصر جهان، بر مبنای عرف‌های حذفی مدل دیکسون به بررسی تصریح ساختاری و حذف زبان انگلیسی در ترجمه‌های انگلیسی- فارسی سه گونه ادبی پرداختند و به این نتیجه رسیدند که تغییرگریزی متون ادبی و ایجاز کلام به ویژه در شعر از جمله عوامل مؤثر در محذوف نگاه‌داشتن چنین ساختارهایی در برخی گونه‌ها شده است.
نظری و انصاری (1433-2013) در مقاله «الحذف کعنصر اتساقی فی نهج‌البلاغة (دراسة فی 30 خطبة طویلة)»، مجله العلوم الإنسانیة الدولیة، حذف را به عنوان عنصر زبانی معرفی میکنند و نتیجه می‌گیرند که این خطبه‌ها سرشار از انواع حذف حرفی، اسمی، فعلی و جمله‌ای است.
حسین وثوقی در مقاله «مترجم توانا و آگاهی نسبت به تغییرات، هنجارهای متدوال و راهبرد‌های ترجمه» (1382)، مجله مطالعات ترجمه، به بیان راهکارها و تغییرات مورد نیاز در ترجمه‌ی بین دو زبان فارسی و انگلیسی پرداخته است.
آزاده نمینی (1392) در پایان‌نامه «بررسی مقابله‌ای انواع حذف در زبان فارسی گفتاری و انگلیسی و طبقه‌بندی آنها: مطالعه موردی یک فیلم سینمایی انگلیسی و یک فیلم سینمایی فارسی» به بررسی انواع حذف در گروه اسمی، فعلی و بندی به صورت مقابله‌ای در هر دو زبان گفتاری می‌پردازد و به این نتیجه می‌رسد که در زبان فارسی گفتاری، بیشترین حذف در بند رخ می‌دهد.
امیری خراسانی و علی‌نژاد (1394) در مقاله «بررسی عناصر انسجام متن در نفثة المصدور بر اساس نظریه هالیدی و حسن»، مجله متن پژوهی ادبی، عناصر و شگردهای ایجاد انسجام را در این کتاب واکاوی کردند و به این نتیجه رسیدند که متن کتاب بسیار منسجم و یکپارچه است.
صفرعلی پایدار اردکانی (1379) در پایان‌نامه «بررسی حذف به قرینه در قرآن مجید، پژوهشی در جهت مقایسه با ترجمه فارسی»، دانشگاه شیراز، ایجاز حذف را در 3 جزء قرآن مورد تحلیل قرار داده و با ترجمه فارسی آن مقایسه کرده است و بر پایه این پژوهش، قواعد موجود در کتابهای صرف و نحو عربی را مبنی بر قاعده‌مند بودن برخی از محذوفات، تأیید می‌کند.
نیلوفر حسامی (1391) در پایان‌نامه «بررسی زبان‌شناختی گونه‌های حذف در گزارش‌های فوتبال سیما»، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، پانزده دقیقه پایانی از دوازده گزارش مربوط به چهار گزارشگر مطرح سیما را بررسی می‌کند و به تحلیل داده‌ها و موارد حذف واحدهای زبانی می‌پردازد و به این نتیجه می‌رسد که حذف واحد زبانی منجر به کاهش معنا در کدام موارد شده است.
3-1. روش پژوهش
روش پژوهش، توصیفی -تحلیلی است؛ پس از توضیح مختصری درباره چارچوب کار و بررسی دقیق جمله‌ها، موارد حذف با تکیه بر نظریۀ انسجام هلیدی و حسن (۱۹۷۶) در گروه اسمی، فعلی و بندی و نیز دستور زبان فارسی انوری و گیوی (1376) در رمان برگزیده مشخص میگردد و با ترجمة مترجم مقایسه شده و در صورت امکان، ترجمة بهتر پیشنهاد می‌شود. در پایان نیز برای نمایش دقیق پراکنش انواع حذف در متن اصلی، جدول آماری ارائه میگردد.
2. بحث و بررسی
1-2. انسجام (Cohesion)
گفتمان عبارت است از زبان، به‌‌هنگام کاربرد با هدف برقراری پیوند و تحلیل گفتمان عبارت است از جست‌و‌‌جو برای یافتن آنچه به گفتمان، انسجام میبخشد (آقاگلزاده، 1385: 8). زبان‌شناسان در تحلیل گفتمان، هفت ویژگی بنیادین را برای «متن» برمی‌شمارند: 1- انسجام 2-پیوستگی معنایی 3-توانایی پذیرش 4-قصدمندی 5-ویژگی اطلاعاتی 6-ویژگی موقعیتی 7-ویژگی درون‌متنی (آقاگلزاده و افخمی، 1383: 91). از این ویژگی‌ها، دو ویژگی »انسجام» و «پیوستگی»، ویژگی‌های متن‌محور و متأثر از نظریات هلیدی و حسن هستند.
مایکل هلیدی و رقیه حسن از زبان‌شناسان ساخت‌گرایی هستند که در پژوهش‌های خود به روابط میان‌جمله‌ای متن با نام انسجام متنی پرداخته‌اند. آن دو در کتاب مشترک خود با نام «انسجام در زبان انگلیسی» حذف به قرینه را بررسی کرده‌اند. انسجام به مناسبت‌هایی اشاره می‌کند که میان عناصر یک متن وجود دارد و به واسطه‌ی آنها تعبیر برخی از عناصر متن امکان‌پذیر می‌شود. یک مفهوم انسجام همان معنایی است که به روابط معنایی موجود در متن اشاره دارد و آن را به منزله‌ی متن، از غیرمتن جدا می‌کند (هلیدی و حسن، ۱۹۷۶: ۴). هلیدی و حسن انسجام را به دو گروه انسجام ساختاری (دستوری) و غیرساختاری (غیردستوری) تقسیم کرده‌اند. انسجام دستوری عبارت است از: ارجاع، جایگزینی و حذف.
أ. ارجاع
ارجاع، پیوندی معنایی است که یک مقوله‌ی زبانی را به محیط وصل می‌کند و عبارت‌های ارجاعی در اصل بدون مرجع هستند. به بیانی دیگر ارجاع، عنصری است که با اشاره به عنصر دیگر تفسیرشدنی است و معنای آن از طریق کشف مرجع آن مشخص می‌شود. ارجاع دارای دو بخش درون‌متنی و برون‌متنی است. از نظر هلیدی و حسن یکی از عناصری که تحت تأثیر عناصر دیگر هستند، ضمایر هستند (همان: ۳۰۳).
ب. جایگزینی
یکی از روابط انسجامی، جایگزینی است که در آن مقوله‌ای با مقوله‌ی دیگر در متن تعویض میگردد. جایگزینی، بخشی از فرآیندهای متن و پیوند میان مقولات زبانی، مانند واژه‌ها و گروه‌ها و متعلق به سطح واژی دستوری است و مانند نقش ساختاری، نقش مقوله‌ای که به جای آن به کار رفته است را بازی می‌کند (همان: ۸۸).
ت. حذف
واژة حذف در لغت به این معانی آمده است: بریدن (ابن درید، 1987: 508)، انداختن و چیدن (ابن منظور، 1999: 3/93). و تعریف اصطلاحی آن بر پایة اصطلاح علم عروض و صرف‌و‌نحو بر انداختن معنا میگردد. حذف یکی از عوامل انسجام است. «تشکیل جمله‌های ناقص، یکی از ضروریات کلام سلیس است. هنگامی که ذکر اجزایی از جمله به سبب وجود قرینه لزومی نداشته باشد، مسلم است که کاربرد آن عضو به روانی کلام خدشه وارد می‌کند» (شفایی، 1363: 189-190).
یکی از راه‌های ایجاز، حذف است (الزمخشری، 1407، ج 1: 102). حذف یک نوع جانشینی است، ولی «جانشینی با هیچ» (هلیدی و حسن، ۱۹۷۶: 142). در واقع حذف، جایگزینی با هیچ است؛ یعنی چیزی که در زیرساخت وجود دارد و در روساخت، محذوف است. حذف میان عناصر، پیوند معنایی برقرار نمی‌کند، بلکه رابطه‌ی واژگانی دستوری برقرار می‌کند که در آن عنصری حذف میگردد. اغلب زمانی واژه‌ای را حذف میکنند که در جمله پیش، نامی از آن برده باشند و در جملهی بعد برای تکرار نکردن و زیبایی سخن، آن را حذف کنند؛ ولی اگر با حذف واژه احتمال سوءتفاهمی برود، نباید آن را حذف کرد (مدنی، 261:1363). احتمال دارد بند، قسمتی از بند یا قسمتی از یک گروه فعلی یا اسمی در جای بعدی در متن به وسیله‌ی یک جای خالی (-) پیش انگاشته شود؛ به دیگر سخن، مطالبی در مورد آن ذکر نمی‌شود و نیاز است که چیزی مفهوم آن را کامل کند (هلیدی، 1985: 288).
2-2. تطبیق الگوی حذف در رمان «العطر الفرنسی» و ترجمة آن
پژوهندگان دستور زبان، تعریف‌ها و دسته‌بندی‌های گوناگونی از دیدگاه نوع و جایگاه حذف ارائه داده‌اند. در این میان هلیدی و حسن، حذف را به سه گروه اسمی، فعلی و بندی تقسیم‌بندی کرده‌اند:
2-2-1. حذف اسمی (nominal ellipsis)
در زبان فارسی هر گروه اسمی از یک هسته و تعدادی وابسته که در دو طرف هسته قرار می‌گیرند، ساخته شده است. وابسته‌هایی که قبل از هسته قرار می‌گیرند را «وابسته‌های پیشین»[1]و دسته‌ای دیگر که بعد از هسته قرار می‌گیرند «وابسته‌های پسین»[2]می‌نامند (صادقی و ارژنگ، 89:1356). برخی از این وابسته‌ها:
صفت‌های مبهم
صفت‌های مبهم به آن دسته از وابسته‌های پیشین اسم گفته می‌شود که خصوصیت غیرمعینی را به اسم بیفزایند یا آن را غیرمعین و نکره می‌گردانند و یا تعداد آن را به گونة غیردقیق نشان دهند (همان: 104). این صفتها عبارتند از: هر، هیچ، همه، فلان، خیلی، برخی و...
مثال: چند کتاب از این نویسنده را خواندی؟ هیچی نخواندم. صورت غیر محذوف آن به این شکل است: هیچ کتابی از این نویسنده را نخواندم.
1. یا علی و لا أحد امامی و لا أحد خلفی (تاج السر، 1430: ۲۵). علی .. کسی روبه رویم نبود .. کسی پشت سرم نبود (همان، 1401: 25). مترجم صفت مبهم را در ترجمه تکرار کرده است، صفت مبهم دوم (لاأحد: هیچ‌کس و در نقش لای نفی جنس) را بهتر است برای جلوگیری از تکرار و حشو حذف کنیم. ترجمة پیشنهادی: علی، هیچ‌کس جلو و پشت من نیست.
2. و لا عثرتُ علی صدیقی الحکومی مبروک فی کل غرفة من غرف المبنی. (تاج السر، 1430: 45). به همة اتاق های ساختمان سرک کشیدم. دنبال دوست دولتی‌ام مبروک می‌گشتم (همان، 1401: 46). واژة «کل» به سبب اینکه با حرف منفی «لا» آمده است، معنای «هیچ» می‌دهد و واژة غرفه (اسم جزء) بنا بر تکرار غرف (اسم کل) در ترجمه حذف میگردد و به جای گفتن «هیچ اتاقی از اتاقهای ساختمان» بهتر است بگوییم: هیچ یک از اتاقهای آن ساختمان. مترجم، جملة منفی را مثبت را ترجمه کرده است و نتوانسته معنای منفی «هیچ» را برساند. ترجمة پیشنهادی: – مبروک، دوست دولتمرد خود را درهیچ یک از اتاقهای آن ساختمان نیافتم.
3. لم أعطها کفی لا فی ذلک الیوم و لا فی أی یومٍ آخر (تاج السر، 1430: 84). کف دستم را ندادم، نه آن روز و نه هیچ روز دیگری (همان، 1401: 90). صفت مبهم «أی» (هیچ) به سبب تکرار واژة «یوم» (روز) بهتر است حذف گردد که مترجم این صفت را ترجمه کرده است. ترجمة پیشنهادی: - دستم را به او ندادم، نه آن روز و نه روز دیگر.
4. هل هذا کلُّ شیء؟ - نعم. هذا کل شیء (تاج السر، 1430 :107). همه‌ش همین بود؟ بله.. همه‌ش همین (همان، 1401: 113). صفت مبهم «کل» به معنای «همه» به سبب تکرار در پاسخ حذف میگردد که مترجم واژة «همه» را آورده است. ترجمة پیشنهادی: آیا همه‌اش همین است؟ - بله، همین.
ریزطبقة ممیز
اسمی که بعد از عدد قرار می‌گیرد، معدود نام دارد و معمولاً مفرد است. واژه‌هایی که پیش از معدود قرار می‌گیرند «ممیز» نامیده می‌شوند (صادقی و ارژنگ، 1356: 110). گروه «اسم عدد (+ شمارگر) + اسم معدود» می‌تواند در جمله عیناً نقش اسم را برعهده بگیرد، هرگاه بافت متن (یا موقعیت خارجی) نشان دهد که موضوع درباره‌ی چیست، میتوان اسم معدود را حذف کرد. مثال: چند تا بچه داری؟ - یکی دارم (بچه حذف شده است) (لازار، 1963: 210).
1. کم یوماً مضت علی شهر عسل؟ -خمسة أیّام (تاج السر، 1430: 109). پنج شب از ماه عسلم گذشت (همان، 1401: 15). جملة نخست، پرسشی و جملة دوم، پاسخ است که مترجم هر دو جمله را ادغام کرده و به شکل خبری ترجمه کرده است؛ افزون بر اینکه واژة «أیام» را شب برگردانده است. با توجه به قرینة لفظی «روز» می‌توانیم ممیز عدد (روز) را حذف کنیم. ترجمة پیشنهادی: چند روز از ماه عسل گذشت؟ -پنج.
2. جعل کاتیا کادویلی الفرنسیة فتاة فی العشرین من عمرها، ثمّ استغرب کیف یجعل فتاة فی العشرین تأتی لتقیم فی تلک الفوضی (تاج السر، 1430: 10). کاتیا کادویلی فرانسوی را دختری بیست ساله تصور کرد، ناگهان تکانی خورد، چطور ممکن بود دختری در این سن و سال بخواهد ساکن محله‌ای بی در و پیکر شود (همان، 1401: 12). مترجم برای پرهیز از تکرار عدد «بیست ساله»، به جای به‌کاربردن «چنین دختر بیست‌ساله‌ای»، عدد دوم را نیاورده و « در این سن و سال» ترجمه کرده است.
ریزطبقه صفات
صفات عالی، صفاتی هستند که نشانه «ترین» در آخر آنها آمده است. این نوع صفت، موصوفی را در صفت مشترک با همه‌ی موصوف‌ها هم‌جنس می‌سنجد و آن را بر همگان برتری می‌دهد (انوری و احمدی گیوی، ۱۳۷۶: ۱۵۴). صفات عالی نیز می‌توانند نقش هسته‌ی گروه اسمی را پذیرا شوند و در فرایند حذف جانشین هسته‌ی گروه اسمی دارای حذف شوند. مثال: -بهترین دانش‌آموز کدام است؟ علی بهترین است.
1. تقف أمامک أجمل نساء الأرض و لاتراها؟ -أجمل نساء؟ (تاج السر، 1430: 121). زیباترین زن دنیا جلوی چشمت واستاده و تو نمی‌بینیش؟ (همان، 1401: 127). مترجم از ترجمة جمله دوم، روی برتافته است. «أجمل» (زیباترین)، صفت عالی است و میتوان اسم بعد از آن، یعنی (زنان) را حذف کرد. ترجمة پیشنهادی: زیباترین زنان کره زمین در برابرت ایستاده‌اند وچشمت آنها را نمی‌بیند؟ -زیباترین؟
ریزطبقه اعداد وصفی
این ریزطبقه، طبقه‌ی باز است. مانند اولین، نخستین، دومین، .... و آخرین (باطنی، 144:1348). اعداد وصفی نیز به جای هسته‌ی محذوف در گروه صفت شمارش کسری (اعداد شمارش کسری) در این طبقه قرار دارند و معمولاً می‌توانند به جای هسته محذوف در گروه اسمی به کار روند. مثال: این اولین داستانی است که می‌نویسید؟ خیر چهارمین است. صورت غیرمحذوف: چهارمین داستان. در این رمان صفت «الأولی» سه بار تکرار شده است:
1. کانت المرّة الأولی لی فی طرق الباب، ذلک حقیقة، المرّة الأولی (تاج السر، 1430: 22). اولین باری بود که در آن خانه را زدم، واقعاً، اولین بار بود (همان، 1401: 23) الأولی، صفت المرة است و به سبب تکرار می‌تواند حذف گردد؛ گرچه در زبان فارسی، صفت «اولین» به تنهایی کاربرد ندارد. ترجمة پیشنهادی:... این حقیقت است، اولین.
اسم و ضمیر پس از اسم (مضاف و مضافٌ الیه)
اسم و ضمیری که پس از اسم می‌آید، نقش اضافه دارد؛ مانند: کشور ایران. جهت جلوگیری از تکرار و اختصار اسمی که پس از هسته‌ی گروه اسمی می‌آید و بیان‌گر جنس یا کیفیت هسته‌ی گروه اسمی است، این نوع حذف را ارائه می‌دهیم. مثال: حین تحدث، کان صوته صوت أنثی. زمانی که لب باز کرد، صدایش زنانه بود. صورت غیرمحذوف: صدایش مانند صدای زنانه بود. در اینجا اسم أنثی مضاف‌الیه برای صوت است و در ترجمه (صدا)ی دوم حذف میگردد:
1. و ظلت الجملیة جداً، جمیلة جداً فی نظری و نظر الجمیع (تاج السر،1430 :21). و زیبارو، همچنان در چشم من و خیلی‌های دیگر زیبا ماند (همان، 1401: 22). صورت غیرمحذوف آن این گونه است: «در چشم من و چشم دیگران». واژه دیگران مضاف الیه برای «چشم» است و به سبب قرینة لفظی می‌تواند حذف گردد که مترجم واژة «نظر» دوم را حذف کرده است.
2. لأتها لم تأکل فی حیاتها لحماً غیر لحم البط (تاج السر، 1430: 46). چون در همة عمرش لب به هیچ گوشتی جز گوشت مرغابی نزده است (همان، 1401: 47). واژه «مرغابی» مضاف الیه گوشت و تکرار است. مترجم هر دو واژة «لحم» (گوشت) را در ترجمه آورده است. ترجمة پیشنهادی: در زندگی خود، گوشتی جز مرغابی نخورده بود.
3. بعضُهم جاء ضیفاً علی أحد یعرفه، بعضهم اختفاء من جرمٍ ارتکب فی مکان بعید، بعضُهم طمعاً فی أرض یمتلکها بوضع الید (تاج السر، 1430: 8). یکی مهمان آشنایی شده، دیگری در جایی پرت، مرتکب خبطی شده، کسی هم قطعه زمینی چشمش را گرفته و روی آن دست گذاشته (همان، 1401: 10). صورت غیرمحذوف این گونه بوده است: برخی از آنها مهمان... برخی از آنها به سبب ارتکاب .. . ضمیر «هم» (آنها) در «البعض» (برخی) نقش مضاف‌الیه دارد؛ برای پرهیز از اطناب کلام میتوان آن را از جمله حذف کرد؛ همان‌گونه که مترجم نیز آن را تغییر داده است؛ ترجمة پیشنهادی: برخی از آنها مهمان خویشاوند خود شدند، برخی به سبب ارتکاب جرم در مکانی دوردست، پنهان و برخی به ملک خویش طمع پیدا کردند.
4. حاولت السلطة مراراً أن تُسمّیه حی نور، أو حی زهر الروضة أو حتی حی حاضر. (تاج السر، 1430: 8). تلاش‌های پی‌در‌پی دولت برای تغییر نامش به کوی نور یا گل های گلستان یا حتی به کوی حاضر ناکام ماند (همان، 1401: 10). اسم‌های حاضر و زهر‌الروضة، مضاف‌الیه برای اسم حی (محله) هستند و برای اختصار بهتر است هر دو را حذف کنیم و تنها اسم اول را بیاوریم. مترجم در ترجمه، محله دوم را حذف و سوم را آورده است؛ افزون بر اینکه نام محلة دوم را نیز اشتباه برگردانده است. ترجمة پیشنهادی: حکومت چندین بار تلاش کرد که آن را محله نور، یا زهر الروضة یا حتی حاضر بنامد.
صفت
|
(باطنی، 1348: ۱۲۷) |
از طبقه‌ی صفت، بیش از یکی میتوان برگزید. تکرار صفتها یا از راه اضافه انجام می‌گیرد یا با میانجی عامل پیوند «و». مثال:
|
کتاب بزرگ قشنگ قرمز |
جوان مؤدب ومهربان |
|
هسته صفت صفت هسته |
هسته صفت صفت |
در زبان فارسی، هنگام حذف هسته‌ی گروه اسمی، صفتها می‌توانند جایگاه هسته‌ی محذوف را اشغال نمایند و نقش هسته را در گروه اسمی پذیرا شوند. این حالت را معمولاً صفت جانشین موصوف می‌گویند. مثال: خودکار آبی می‌خواهی یا قرمز؟ قرمز لطفاً.
1. کنیسة العذرا التی شارکتُ فی طلاء جدرانها بالأبیض.. حبّی الاول... حبّی الاخیر (تاج السر، 1430: 35). کلیسای عذرا که کمک کردم دیواراش سفیدکاری بشه... عشق اولم ... عشق آخرم... (همان، 1401: 36). دو واژه «اول و آخر» صفت برای عشق هستند که مترجم هر دو واژة عشق را ترجمه کرده است. ما می‌توانیم واژة «عشق» دوم را نیاوریم. ترجمة پیشنهادی: کلیسای عذرا، عشق اول و آخر من است.
2. دخلتُ فی أناقتی الزرقاء علی مهل. بنطلون أزرق غامق، قمیص قطنی أزرق فاتح (تاج السر، 1430: 76). آرام‌آرام سُر خوردم توی تیپ آبی رنگم. شلوار آبی تیره و پیراهن آبی آسمانی (همان، 1401: 80). مترجم سه بار از رنگ آبی استفاده کرده است. در جملة دوم «آبی»، صفت شلوار و پیراهن است؛ ولی به سبب اینکه در جمله پیشین رنگ آبی را آورده است، در جمله دوم از تکرار دو بار این رنگ دوری می‌کنیم. ترجمة پیشنهادی: آرام با تیپ شیک آبی‌ام وارد شدم. شلوار تیره و پیراهن روشن.
3. أخذتُ تلک الصورة و صورتین اخریین (تاج السر، 1430: 96). این عکس را با دو عکس دیگر کنار گذاشتم (همان، 1401: 102). مترجم هر دو واژة «صورة» را ترجمه کرده است. واژة أخریین (آن دو دیگری) صفت صورتین (عکس) است که حذف می‌کنیم. ترجمة پیشنهادی: آن عکس و دو تای دیگر را برداشتم.
یکی از موارد حذف که در مکالمه‌های عامیانه، کتابها، رمان و نمایشنامه‌ها رخ می‌دهد، حذف به قرینه است. به گونه‌ای که اگر یکی از موارد تکراری را که به صورت قرینه آمده حذف کنیم، در معنا هیچ اشکالی وارد نشود. بسیاری از زبان‌شناسان تأکید داشته‌اند که حذف بر قرینه صورت می‌گیرد.
1. لم یکن خبراً عادیاً. و بالرغم من أنّ الخبر فی حد ذاته کان مقتضباً و غامضاً... (تاج السر،1430: 7). خیلی هم خبرعادی نبود، هرچند اصل خبر مبهم و بی‌شاخ‌و‌برگ بود (همان، 1401: 9). به سبب اینکه واژة «خبر» در جمله اول آمده است؛ تکرار آن در جملة دوم لازم نیست. ترجمة پیشنهادی: یک خبرعادی نبود، با وجود اینکه به خودی خود نامفهوم و مبهم بود.
2. لا باب ینفتح بلا صریر. و البابُ الّذی ینفتح هادئاً و سلساً لا یحترمُه أحداً (تاج السر، 1430: 12). هیچ دری بدون قیژقیژ باز نمی شد. دری هم که بدون سروصدا باز می‌شد، در به حساب نمی‌آمد (همان، 1401: 15). به سبب تکرار و قرینة لفظی «باب» (در)، واژة دوم را به صورت «آن» برمی‌گردانیم. ترجمة پیشنهادی: هیچ دری بدون صدا باز نمی‌گردد، و آن که آرام و روان باز می‌شود، کسی به آن احترام نمی‌کند.
3. و الان لاذکریات یعضُّ علیها بعد أن ضاعت الذکریات (تاج السر،1430: 37). و حالا حتی بدون خاطراتی که به آنها چنگ بزند. همه دود هوا شده و رفته بود (همان، 1401: 38). مترجم ترجمة واژة ذکریات دوم (خاطرات) را به سبب وجود قرینه لفظی پسین در جمله حذف کرده است. ترجمة پیشنهادی: اکنون پس از از میان رفتن آن خاطرات، دیگر چیزی نمانده که بر آن دندان بفشارد.
4. حین جاءت الی طاولتنا و حین بکت بحرقة و حین أغمی علیها و حین سقیناها قلیلاً من ماء السکر و... (تاج السر، 1430: 50). آمد و های‌های گریه کرد. گریه‌ای سوزناک تا مرز بیهوشی. کمی آب قند به خوردش دادیم (همان، 1401: 51). مترجم ترجمه درستی از جمله‌ها ارائه نکرده است. در همه این جمله‌ها برای روان و کوتاه شدن جمله‌ها، ظرف «حین» (هنگامی) را به سبب وجود قرینه پیشین حذف می‌کنیم. ترجمة پیشنهادی: آن هنگام که سر میز ما آمد و گریه سوزناکی کرد و بیهوش شد و مقداری آب قند به او دادیم...
5. مددتُ یدی لأقرا سورة الفاتحة و سحبتُها قبل أن تبدأ السورة (تاج السر، 1430: 66). دستم را جلو بردم تا فاتحه‌ای بدهم و قبل از اینکه سوره را شروع کنم پس کشیدم (همان، 1401: 68). مترجم واژة «سورة» اول را حذف کرده است. یا می‌توانیم واژة سوره را در جملة دوم به سبب وجود قرینه پیشین حذف کنیم. ترجمة پیشنهادی: دستم را به سوی سنگ قبر دراز کردم تا حمد و سوره بخوانم، ولی پیش از خواندن آن پس کشیدم.
2-2-2. حذف فعلی (verbal ellipsis)
گروه فعلی به واژه یا واژگانی گفته می‌شود که هسته‌ی آنها یک فعل است و اجزای دیگر وابسته‌ی آن هستند. در گروه فعلی معمولاً بیش از یک فعل صرف شده وجود ندارد و بقیه‌ی واژه‌هایی که همراه آنها هستند وابسته‌ی این فعل صرف‌شده به شمار می‌روند و تنها این جزء صرف شده، فعل نامیده می‌شود (صادقی و ارژنگ، 29:1356).
منظور از حذف فعلی، حذف درون گروه فعلی است. این حذف به دو دسته حذف فعلی واژگانی و فعلی کمکی تقسیم می‌شود.
در حذف فعلی، گروه فعلی دارای حذف یک یا چند واژه را از گروه فعلی دیگر پیش‌انگاری می‌کند؛ یعنی هیچ‌یک از ویژگی‌های معنایی فعل مانند: مثبت و منفی، معلوم و مجهول و... در ساختار فعل نمود نمی‌یابد، بلکه این داده‌ها را باید از راه پیش‌انگاری در گروه فعلی غیرمحذوف که در متن آمده، به دست آورد (هلیدی و حسن، 1976: 167).
أ. حذف واژگانی
در این نوع حذف، فعل واژگانی همیشه حذف می‌شود، امّا حذف سایر عناصر گروه فعلی، اختیاری است. در زبان فارسی معمولاً حذف فعل واژگانی کم رخ می‌دهد و در افعال مرکب بیشتر است. مثال:
سایر بچه‌ها نه از او خوششان می‌آمد و نه بدشان (فعل واژگانی «می‌آمد» از آخر گروه فعلی «بدشان می‌آمد» حذف شده است).
حذف فعل ساده
اگر چند جمله پشت‌سر هم بیاید و به یک فعل تمام شده برسد، میتوان فعل را در یک جمله آورد و از بقیه حذف کرد. مثال: راستی راه نجات است و دروغ موجب گمراهی (است) (مشکور، 268:1345).
هنگام حذف فعل، در بیشتر اوقات، فعل دوم که قرینه آن در جمله قبلی آمده، حذف می‌شود و جمله را مختصر و گاهی روان‌تر می‌کند. برای مثال: همه دانش‌آموزان جریمه شدند، حتی علی هم (حذف فعل جریمه شد).
1. أشیاء تخُصُّنی و أشیاء تخُصُّها (تاج السر، 1430: 19). بعضی کارها به او برمی‌گشت و بعضی هم به من (همان، 1401: 19). مترجم، فعل مضارع سادة اختصاص داشتن را به سبب قرینه حذف کرده است.
2. أخبرنی یا علی. أخبرنی من فضلک (تاج السر، 1430: 22). به من خبر بده علی، باشد لطفاً (همان، 1401: 22). فعل دوم «أخبرنی» (خبر بده) بسبب تکرار، در ترجمه حذف شده است.
3. متی کانت آخر مرةٍ رکبتُ فیها عربة للأجرة إلی حیّ غائب؟ بل متی کانت اول مرّة؟ (تاج السر، 1430: 66). آخرین باری که برای رفتن به محله غایب سوار تاکسی شدم کی بود؟ واقعاً اولین بار کی؟ صورت غیرمحذوف: واقعاً اولین بار کی بود؟ مترجم برای پرهیز از حشو، فعل دوم «کانت» (بود) را حذف کرده است.
4. بحجة کثافة الذکریات الّتی لایستطیع ترکها خلفه و لایستطیع حملها معه (تاج السر، 1430: 35). به این بهانه که انبوه خاطراتش چنان سنگین است که نه می تواند از آنها بگذرد و نه با خودش ببرد (همان، 1401: 36). فعل «لایستطیعُ» دوم (نمی‌تواند) به صورت عطف آمده و آوردن یک معنای آن کافی است؛ بنابراین مترجم دست به حذف آن زده است.
5. لعلهم سبقونی أو لعلّی سبقتهم (تاج السر، 1430: 39). ممکن بود زودتر از من آمده باشند یا من زودتر از آنها رسیده باشم (همان، 1401: 40). مترجم می‌توانست فعل دوم «سبق» (پیشی‌گرفتن) را برای دوری‌کردن از تکرار حذف کند. ترجمة پیشنهادی: شاید آنها از من پیشی گرفتند یا شاید من.
6. نترحم علی المیت و فی الواقع لانترحم علیه (تاج السر، 1430: 66). برای مرده طلب آمرزش می کردیم، ولی در واقع نمی کردیم (همان، 1401: 68). فعل «نترحم» به شکل مثبت و «لانترحم» منفی است، ولی هر دو معنای آمرزش‌خواستن می‌دهد و میتوان فعل دوم را به صورت منفی «نه» ترجمه کرد. مترجم دست به حذف آن زده است، ولی بهتر بود این‌گونه ترجمه می‌کرد: برای میت آمرزش می‌خواهیم، ولی در حقیقت نه.
ب. حذف فعل کمکی (حذف به قرینه لفظی)
در این نوع حذف، فعل واژگانی همیشه حضور دارد و یک یا چند واژه که به عنوان فعل کمکی استفاده می‌شوند از ساختمان گروه فعلی حذف می‌شوند. افعال معین فارسی عبارتند از: بودن، داشتن، شدن، خواستن و... در ساختن بعضی از صیغه‌ها بیش از یک فعل معین به کار می‌رود. مانند: او کشته شده است (صادقی و ارژنگ، 75:1356).
فعل معین «بودن» در ماضی نقلی
این فعل در ماضی نقلی افعال به عنوان فعل معین به کار می‌رود: رفته‌ام، رفته‌ای، رفته است و... فعل معین «بودن» را میتوان در انتها از گروه فعلی حذف کرد. معمولاً هنگامی که دو یا چند فعل ماضی نقلی پشت سرهم تکرار شود، در این حالت میتوان فعل معین را به قرینه‌ی لفظی از فرآیند ماضی نقلی حذف کرد (انوری و احمدی گیوی، 1376: 49).
1. هل جهّز شاکر نفسه للزواج؟ -جهّز منذ مدة (تاج السر، 1430: 75). شاکر خودش را برای ازدواج آماده کرده؟ -خیلی وقته آماده‌ست (همان، 401 : 79). فعل ماضی «جهّز» (آماده کردن) در زمان ماضی نقلی آمده است و به سبب قرینة لفظی حذف میگردد. ترجمة پیشنهادی: ..... بله از مدتها پیش.
2. لقد وصلت صاحبتُک. -وصلت حقاً؟ (تاج السر، 1430: 76). دوستت رسید. -واقعاً رسید؟ (همان، 1401: 80) مترجم فعل ماضی نقلی «وصلت» (رسیده است) را به شکل ماضی ساده ترجمه کرده و فعل دوم را نیز ترجمه کرده است. ترجمة پیشنهادی: دوستت رسیده است. -واقعا؟
3. أحسستُ بأن ذهنی قد تعب، قدمای تعبتا و جسدی کلّه فریسة للتعب (تاج السر، 1430: 83). احساس کردم ذهنم از پای در آمده و پایم نای راه رفتن ندارد. تمامی پیکرم اسیر چنگال خستگی شده بود (همان، 1401: 89). مترجم فعل آخر را به صورت ماضی بعید ترجمه کرده است. تکرار افعال ماضی نقلی در اینجا سبب طولانی‌شدن جمله می‌شود؛ به این سبب فعل «است» در «خسته» را حذف می‌کنیم. ترجمة پیشنهادی: احساس کردم که ذهنم خسته، پاهایم خسته و همه تنم طعمه خستگی است.
فعل «بودن» در ساخت ماضی بعید
فعل «بودن» در ساخت ماضی بعید نیز به عنوان فعل کمکی به کار می‌رود. مانند: ساخته بودم، کاشته بودم، رفته بودم، خوانده بودی. در این مورد هنگامی که چند فعل ماضی بعید پشت سر هم بیایند، میتوان فعل معین «بودن» را از آخر یکی از آنها حذف نمود. مثال: او به تخت جمشید رفته و آنجا را دیده بود (ارژنگ، 1374: 171). در این مثال فعل کمکی «بود» از گروه فعلی «رفته بود» حذف شده، چون قرینه‌ی آن در گروه فعلی «دیده بود» آمده است.
1. کان علی جرجار طویلاً و ولد و نشط فی الحی نفسه (تاج السر، 1430: 9). علی جرجار قدی بلند داشت و در همین کوی به دنیا آمده و بزرگ شده بود (همان، 1401: 12). فعل کمکی بود از گروه فعلی زاده شده بود، در ترجمه حذف شده است.
2. مات أبوه فی حرب الجنوب قبل أن یولد و ماتت أمّه و هی تلده (تاج السر، 1430: 32). پدرش قبل از تولد او در جنگ جنوب کشته شده و مادرش سر زا رفته بود (همان، 1401: 32). مترجم در هر دو جمله واژة «مات» را با دو معنای گوناگون ترجمه کرده که درست است. یکی از دو فعل «از دنیا رفتن» بنا بر قرینه و تکرار حذف میگردد. ترجمة پیشنهادی: پدرش در جنگ جنوب از دنیا رفته بود و مادرش سر زایمان او.
3. کان وجهها عظماً یابساً، شعرُها مصبوغاً بحناءٍ لم تعده أسود (تاج السر، 1430: 68). صورتش تکه استخوانی خشک بود. حنا هم حریف موهای سفیدش نشده بود (همان، 1401: 71). مترجم با ترجمه مفهومی، معنای جمله را رسانده است، ولی باید برای پرهیز از تکرار، فعل اول «بود» را حذف می‌کرد. ترجمة پیشنهادی: صورتش استخوانی و تکیده بود و موهایش با حنایی رنگ شده که رنگ سیاهی به خود نگرفته بود.
فعل معین «بودن» به صورت «باشیدن»
این فعل در ساخت مضارع التزامی به کار می‌رود: خوانده باشم، رفته باشد. هرگاه دو یا چند فعل ماضی التزامی به دنبال هم بیاید، معمولاً فعل معین را فقط در آخرین ماضی می‌آورند و از بقیه حذف میکنند. مثال: شاید تاکنون شاگردان به کلاس رفته و درس را شروع کرده باشند (انوری و احمدی گیوی، 1376: 56).
1. بشرط أن یکون أثاثها معقولاً وملائاتها و وسائدها جدیدة لم تستعمل (تاج السر، 1430: 69). البته مشروط بر اینکه اثاثش معقول باشد و زیرانداز و پشتی‌هایش نوی نو (همان، 1401: 73). مترجم معنای فعل «باشد» را در جمله آخر به درستی به کار نبرده است ترجمة پیشنهادی: مشروط بر اینکه اسباب و اثاثیه‌اش، معقول و ملافه‌ها و پشتی‌هایش نو و کارنکرده باشد.
2. یبدو تکون مغرمة بالحکماء الأفارقة أو هم یکونون مغرمون بها (تاج السر، 1430: 79). به نظر می‌رسد که عاشق حکیمان آفریقایی شده، شایدم اونا عاشقش شدن (همان، 1401: 83). مترجم معنای فعل «باشد» را رعایت نکرده است. برای کوتاه‌شدن سخن، یکی از دو فعل «تکون و یکونون» (باشد یا باشند) را که مشابه هم هستند، حذف می‌کنیم. ترجمة پیشنهادی: به نظر می‌رسد که او عاشق حکیمان آفریقایی شده، یا آنها عاشق او شده باشند.
3-2-2. حذف بندی (جمله‌واره) (clausal ellipsis)
«بند» در انگلیسی به نقش‌های مختلف گفتاری مانند بیان پرسش، پاسخ و مانند آنها که شامل ساخت دو قسمتی «عنصر کمکی» و «عنصر گذاره‌ای» است، گفته می‌شود. در این مورد نویسنده/ گوینده به سبب اختصار و نیز خودداری از بیان اطلاعات کهنه و تکراری، همه جمله و یا بخشی از جمله را از متن حذف می‌کند (هلیدی و حسن، ۱۹۷۶: ۱۹۶). جمله‌ها از نظر مفهوم و چگونگی ارائه پیام به چهاردسته تقسیم می‌شوند (انوری و احمدی گیوی، ۱۳۷۶: ۳۰۷):
الف- جملهی خبری ب- جملهی پرسشی ج- جملهی عاطفی د- جملهی امری
جملة خبری
جمله‌هایی که پس از جمله‌های خبری می‌آیند، معمولاً به دو صورت هستند: یا پرسشی یا خبری. در صورتی که خبری باشند یا جمله قبل را تأیید میکنند و یا در آن بیان می‌شوند و جملاتی که در پاسخ به جملات خبری می‌آیند، به هر شکلی که باشند اطلاعات موجود در جملهی اول را تکرار نمی‌کنند و آن را حذف میکنند. مثال: احتمالاً علی به تهران رفته باشد.
أ- احتمال دارد. ب- فکر نکنم. ت- چطور؟
احتمال دارد. جمله غیر محذوف (احتمال دارد علی به تهران رفته باشد).
1. لا یُفارق تفکیره و لا یدری لماذا لا یفارق تفکیره (تاج السر، 1430: 15). سر در نمی‌آورد چرا خبر این زن که از دور می‌آمد دست از سرش بر نمی‌داشت (همان، 1401: 18). مترجم با اینکه جمله اول را در ترجمه نیاورده است، ولی به سبب اطناب معنای جمله را قدری تغییر داده است. به سبب قرینة لفظی پیشین، ترجمة جملة خبری «لا یُفارق تفکیره» حذف میگردد. ترجمة پیشنهادی: از فکرش بیرون نمی‌آمد و نمی‌دانست چرا.
2. کنتُ فی حاجة لتلک القراءة (قراءة المصیر) بشدة و لا أدری لماذا أنا بحاجة الیها (تاج السر، 1430: 19). نمی دانم چرا به شدت نیاز داشتم کسی کتاب سرنوشتم را ورق بزند (همان، 1401: 23). مترجم هر دو جمله را در هم، ادغام و حذف فعل «بحاجة» (نیاز داشتن) را به اشتباه در یک جمله خلاصه نموده است. ترجمة پیشنهادی: به شدت به آن فال‌بینی نیاز داشتم و نمی‌‌دانستم چرا..
3. وجدتُ نفسی أرنُّ لأعضاء اللجنة الباقین بلارصید ... و یرنّون بلارصید (تاج السر، 1430: 40). شروع کردم به تماس گرفتن با اعضای جلسه بدون شارژ و با تک زنگ، آنها هم همین کار را کردند (همان، 1401: 41). «أرنّ و یرنّون» هر دو به معنای زنگ زدن و تفاوت، فقط در صیغة آن دو است. بنابراین مانند عمل مترجم، میتوان یا فعل اول و یا فعل دوم را حذف کرد.
4. رمت بثقلها علی الباب تغلقه و رمیتُ بثقلی (تاج السر، 1430: 68). تمام هیکلش را گذاشت پشت در تا آن را ببندد. من هم تنم را گذاشتم لای در (همان، 1401: 71) مترجم از قاعدة حذف استفاده نکرده است. در دو جملة فعلیة خبری و مشابه، جملة دوم را حذف می‌کنیم وواژة «همینطور» را به جای آن قرار دهیم. ترجمة پیشنهادی: سنگینی هیکلش را روی در انداخت تا آن را ببندد؛ من نیز همینطور.
5. لا أقرأ کفوف النصاری. لا أقرأها ابداً (تاج السر، 1430: 71). کف نصرانی را نمی بینم. ابداً نمی‌خونم (همان، 1401: 74). در ترجمه، حذف صورت نگرفته است. با آمدن دو فعل خبری و مشابه «لاأقرأ» (نمی‌خوانم)، فعل دوم، حذف میگردد. ترجمة پیشنهادی: برای نصرانی‌ها کف‌بینی نمی‌کنم. هرگز.
6. لم یَعُد بإمکانهِ أن یذهب إلی برج توبة، لم یعد بإمکانه أن یشُمّ َالنسیمَ فی عید شمّ النسیم... (تاج السر، 1430: 87). دیگر نمی‌توانست برود جلوی برج توبه در عید شمّ‌‌النسیم، روحی تازه کند (همان، 1401: 92). مترجم، معنای دو جمله را در هم ادغام کرده است. در دو جملة خبری با دو فعل مشابه که بدون واو آمده است، به منظور آنکه ریتم جمله حفظ شود، بهتر است فعل دوم «دیگر نمی‌توانست» را حذف کنیم. ترجمة پیشنهادی: دیگر نمی‌توانست به برج توبه برود، در عید شمّ النسیم، رایحه نسیم را ببوید...
جملهی پرسشی ( ساختارهای پرسش و پاسخ)
جواب مثبت در پاسخ پرسش‌هایی که به صورت منفی به کار می‌روند «چرا» است. مثال: نمی روی؟ نه/ بلی = چرا؟ (باطنی، ۱۳۴۸: ۸۴). حذف اجزای جمله پس از واژگانی که در مقام پاسخ و جواب گفته می‌شود بسیار است. خواه در موقع اثبات و تصدیق باشد و خواه در مورد نفی و انکار (قریب و همکاران، ۱۳۶۵: ۱۱۴). به هرحال پاسخ‌های بلی/ خیر به هر صورت که بیان شوند باعث حذف کل بند در قسمت پاسخ می‌شوند. مثال: هیچ می‌دانی می‌آید؟ بله یعنی: بله می‌دانم می‌آید.
گاهی در جمله‌هایی که به سؤالی جواب داده می‌شود، همه اجزای جمله به جز یکی حذف میگردد.
مثال: جلسه‌ی هیأت‌مدیره را چه کسی اداره کرد؟ مدیرعامل (عماد افشار، 1372: 23). در جمله‌های پاسخی، اغلب جزء مورد پرسش ذکر و بقیه‌ی ارکان و اجزای جمله حذف میگردد (انوری و گیوی، 1376: 323).
1. کیف أترک کلَّ هذا و أذهب؟ کیف أترکه؟ (تاج السر، 1430: 35). چطور می‌تونم همة اینا رو ول کنم و برم؟ چطور ول کنم؟ (همان، 1401: 36). در این جملة پرسشی که پاسخ بدون بله و خیر آمده است، تنها بخشی از جمله یعنی قید پرسش «کیف» (چگونه) می‌آید و فعل و فاعل و مفعول حذف میگردد. مترجم فعل دوم را حذف نکرده است. ترجمة پیشنهادی: چگونه همه‌ی این‌ها را رها کنم و بروم؟ چگونه؟
2. کیف عرفتَ؟ -عرفتُ من التکنولوجیا... (تاج السر،1430: 62). تو از کجا فهمیدی؟ -از تکنولوژی... (همان، 1401: 65). مترجم در پاسخ به جملة پرسشی با توجه به تکرار و واضح بودن فعل «عرفت» (فهمیدن) از آوردن آن خودداری کرده است.
3. حدثت تطورات یا أخی؟ تطورات؟ -نعم... تطورات کثیرة (تاج السر، 1430: 36). تغییراتی حاصل شده برادر؟ تغییرات؟ -بله خیلی چیزا عوض شده (همان، 1401: 37). مترجم واژة «تطورات» را در هر سه عبارت ترجمه کرده است. به سبب اینکه این واژه، دو بار به صورت پرسشی آمده است، برای رهایی از اطناب کلام، بهتر است در پاسخ حذف گردد. ترجمة پیشنهادی: پیشرفتهایی رخ داده، برادر؟ پیشرفتهایی؟ بله، بسیار زیاد.
4. صدیقه قبل أم بعد؟ -و ما الفرق؟ -الفرق کبیر جداً (تاج السر،1430: 92). دوست قبل یا بعد؟ -چه فرقی دارد؟ خیلی فرق داره (همان، 1401: 98). مترجم، اقدام به حذف نکرده است. در این جملة پرسشی، بخشی از جملة پاسخ حذف میگردد؛ یعنی واژة «الفرق» (فرق) به سبب قرینة لفظی پیشین در ترجمه نمی‌آید. ترجمة پیشنهادی: -فرقش چیه؟ -خیلی زیاد.
5. هل أحضرتَها؟ -نعم أحضرتُها (تاج السر، 1430: 28). آماده‌اش کردی؟ -بله (همان، 1401: 29). در این جملة پرسشی که با بله پاسخ داده شده است، مترجم به درستی کل بند «فعل، فاعل و مفعول» (آماده‌اش کردم) را حذف کرده است.
6. لماذا لا تذهب إلی عائلتک هناک؟ -لا أستطیع الذهاب یا أخی (تاج السر، 1430: 37). چرا دنبال خانواده‌ات نمی‌روی؟ -نمی‌توانم، برادر (همان، 1401: 38). در این جملة پرسشی، مترجم واژة «الذهاب» را به منظور جلوگیری از اطناب حذف کرده است.
جملة عاطفی
جمله‌ای است که یکی از عواطف انسانی مانند غم و شادی، تحسین و تعجب را می‌رساند. گاهی در این جملات به دلیل رعایت اختصار و عامیانه بودن این عبارات، در جمله حذف رخ می‌دهد.
أ. تعجب: - درسم را خواندم. - چه عجب. (یعنی چه عجب که درس‌ات را خواندی).
ب. غم و اندوه: - خانه‌ات آتش گرفت. - وای بر من. (یعنی وای به حال من که خانه‌ام آتش گرفت).
ت. تحسین، دعا، نفرین، قسم، ناسزا و... (انوری و احمدی گیوی، 1376: 212) -همه کارهایم را انجام دادم.
-آفرین (و اصل آن: آفرین بر تو که همه کارهایت را انجام دادی).
1. ما أسعدنی یا علی! -وما أسعدنی یا کاتیا! (تاج السر، 1430: 123). – چه احساس خوبی دارم علی. منم توی ابرام کاتیا (همان، 1401: 129). فعل تعجب و دارای معنای تحسین «ماأسعدنی» (چقدر خوشبخت هستم) بنا بر قرینة لفظی به درستی حذف گردیده است.
جملة امری
پاسخ‌هایی که در جواب جمله‌های امری می‌آیند، نیز یا به صورت خبری هستند و یا به صورت پرسشی، در صورتی که به شکل خبری باشند یا فرمان و امر مورد نظر را تصدیق میکنند و یا آن را رد میکنند.
مثال: برو بیرون!
أ. امکان نداره. ب. باشه. ت. چرا؟
در این مثال پاسخ «أ» که در جواب جملهی امری آمده است، فرمان مورد نظر را رد می‌کند. پاسخ «ب» آن را تأیید می‌کند و پاسخ «ت» به صورت پرسشی مطرح شده، ولی از بیان مجدد اطلاعاتی که در جملهی امری آمده است، خودداری می‌کند؛ در نتیجه پاسخ‌ها به صورت کامل بیان نشده‌اند و بخشی از آنها حذف شده است. بنابراین غیرمحذوف آنها به صورت زیر است:
أ. امکان نداره بروم بیرون. ب. باشه می‌روم بیرون. ت. چرا بروم بیرون.
1. افتحی النافذة. افتحیها بسرعة (تاج السر، 1430: 38). پنجره رو باز کن.. زود باش بازش کن (همان، 1401: 39). مترجم هر دو فعل را ترجمه کرده است. در این جملة امری، به سبب تشابه دو فعل «افتحی» (باز کن)، فعل دوم را حذف می‌کنیم و تنها به آوردن قید حال «سریع» بسنده می‌کنیم. ترجمة پیشنهادی: پنجره را باز کن. زود.
بحث و نتیجه‌گیری
در پاسخ به پرسش اول: در رمان «العطر الفرنسی»، حذف اسم، بیشترین بسامد و حذف فعل کمترین بسامد را به خود اختصاص داده است، دفعات کاربرد در جدول‌های زیر این‌گونه نشان می‌دهد:
|
ردیف |
انواع حذف |
دفعات کاربرد |
درصد |
|
1 |
اسم |
65 |
%45 |
|
2 |
فعل |
33 |
%24 |
|
3 |
بند |
44 |
%31 |
جدول شماره 2. حذف اسم
|
ردیف |
تقسیم‌بندی اسم |
دفعات کاربرد |
درصد |
|
1 |
صفت‌های مبهم |
4 |
12 % |
|
2 |
ریزطبقه ممیز |
2 |
3 % |
|
3 |
ریزطبقه صفات عالی |
1 |
2 % |
|
4 |
ریزطبقه اعداد وصفی |
3 |
4 % |
|
5 |
قرینه لفظی |
23 |
35 % |
|
6 |
اسم و ضمیر پس از اسم |
18 |
27 % |
|
7 |
صفت |
7 |
10 % |
در این تقسیم‌بندی، قرینة لفظی و اسم و ضمیر پس از اسم، از بیشترین بسامد و ریزطبقه صفات عالی از کمترین بسامد برخوردار است.
جدول شماره 3. حذف فعل
|
ردیف |
تقسیم‌بندی فعل |
دفعات کاربرد |
درصد |
|
1 |
فعل ساده (واژگانی) |
23 |
%69 |
|
2 |
فعل معین بودن |
3 |
%9 |
|
3 |
فعل معین بودن در ساخت ماضی بعید |
4 |
%12 |
|
4 |
فعل معین بودن به مفهوم باشیدن |
2 |
%6 |
جدول شماره 4. حذف بند
|
ردیف |
تقسیم‌بندی بند |
دفعات کاربرد |
درصد |
|
1 |
جمله خبری |
12 |
%28 |
|
2 |
جمله پرسشی |
27 |
%65 |
|
3 |
جمله عاطفی |
1 |
%3 |
|
4 |
جمله امری |
1 |
%3 |
و در پاسخ به پرسش دوم: بر اساس تحلیل داده‌های ارائه‌شده در ترجمة رمان میتوان گفت:
- مترجم در رویارویی با سازوکارهای حذف، در برخی از مؤلفه‌ها تعادل نسبی میان وفاداری به متن مبدأ و روانی زبان مقصد ایجاد کرده است و در برخی از مؤلفه‌ها خیر؛
- در حذف اسمی، به ویژه در گفت‌وگوها، گاهی با تکیه بر قرینه‌های لفظی و حذف بخش‌های تکراری، ترجمة متن را روان کرده و گاهی از حذف قرینه‌های لفظی سرباز زده و متن را دچار اطناب کرده است.
- در حذف فعلی: در بخش واژگان، حذف‌های درستی انجام داده، ولی در بخش فعل کمکی، از حذف روی برتافته است.
- و در جمله‌های عاطفی و امری، گاهی با تغییر ساختار جمله، حذف را به‌گونه‌ای پیاده کرده است که برای مخاطب فهم‌پذیر باشد و گاهی با آوردن واژه‌های تکراری جمله‌ها را طولانی کرده است.
تعارض منافع
تعارض منافع وجود ندارد.
بیانیۀ نحوۀ استفاده از ابزار هوش مصنوعی
در ویرایش چکیدۀ انگلیسی از این ابزار استفاده شده است.
