نوع مقاله : مقاله پژوهشی
عنوان مقاله English
نویسندگان English
Abstract
Crossing cultural boundaries, the localization of literary texts can serve as a key strategy for facilitating readers’ understanding and acceptance of literary works within the target cultural context. The present study aims to identify and prioritize the functions and strategies of localization in Muhammad Timour’s short story collection Matrah al-‘Uyun. The significance of the study derives from the scarcity of qualitative–quantitative research on the localization of classical literary texts. Using qualitative–quantitative content analysis, the study examines eight selected stories from the collection and identifies four major functions of localization: creating a sense of closeness and empathy (87.5%), facilitating social and political critique (75%), enhancing realism and credibility (62.5%), and transmitting culture, history, and traditions (50%). It also examines key localization strategies, particularly linguistic localization and spatial localization. The findings indicate that Timour, by employing Egyptian names and vocabulary, using eloquent Arabic rather than Egyptian dialect, and providing detailed descriptions of local clothing, architecture, and social environments, achieved a balance between fidelity to Maupassant’s original narratives and responsiveness to the cultural needs of the target audience. The findings further highlight the role of the translator-author’s voice and the importance of minimizing cultural discontinuity in the process of literary localization.
Introduction
Culture comprises a complex set of elements, including language, customs, beliefs, social structures, and value systems, which together shape the identity of a society. In literary translation and adaptation, the transfer and recreation of such cultural elements constitute a major challenge because literary texts are produced within specific cultural contexts. Accordingly, the localization of literary works involves more than linguistic transfer; it requires the adaptation and recreation of cultural elements in ways that correspond to the expectations and experiences of the target audience.
An important example of this process is the influence of Guy de Maupassant’s short stories on Muhammad Timour, an Egyptian writer. Drawing on Maupassant’s stories, narrative techniques, and themes, Timour adapted and localized them within an Egyptian cultural and linguistic framework, producing the collection Matrah al-‘Uyun. Through this process, elements such as cultural references, terminology, settings, characters, and social practices were adapted so that the resulting narratives would be more closely connected to the cultural environment of Egyptian readers.
The need for the present study arises from the lack of independent research specifically examining the localization of Maupassant’s short stories in Matrah al-‘Uyun. Investigating the localized layers of the collection can contribute to a better understanding of the mechanisms of cultural transfer, linguistic adaptation, and the preservation and recreation of cultural identity in literary translation and adaptation. The study therefore seeks to identify the localized and indigenized elements of the target text and to examine the interaction between French and Egyptian cultures in the formation of Timour’s literary work.
Accordingly, the study addresses the following research questions:
What localization strategies did Muhammad Timour employ in Matrah al-‘Uyun to adapt Maupassant’s short stories to the Egyptian cultural context?
What considerations guided Timour’s selection and adaptation of cultural elements in transferring the collection from its French sources to the Egyptian context?
What functions does localization serve in Matrah al-‘Uyun in the adaptation of Maupassant’s short stories?
Literature Review
A review of previous studies indicates that no independent study has specifically examined the localization of Maupassant’s short stories in Matrah al-‘Uyun. Previous research on the collection has mainly focused on its paratextual and intertextual dimensions. Shams Abadi et al. (2023), for example, examined the interaction between paratextuality and the semiotics of the book cover and showed that elements such as color, the eye motif, lines, and typography reflect the title and internal content of the collection. Shams Abadi and Mirzadeh (2022) examined the paratextual function of the title and found that the title contributes to attracting readers and establishing semantic relationships with the content of the collection. Another study by Shams Abadi et al. (2023) investigated the collection through Gérard Genette’s five categories of transtextuality and identified strong intertextual and hypertextual relationships between Timour’s stories and the works of Maupassant and other writers.
Other studies have examined localization and domestication in different translation contexts. Panah (2024), in a study of Qur’an translation based on domestication and foreignization, examined various strategies for transferring cultural elements. Keshavarz et al. (2024) investigated the Arabic translation of The Longest Night on the basis of Itamar Even-Zohar’s theory of cultural repertoire and found that linguistic borrowing and cultural similarities led the translator to employ strategies of cultural analysis and hybridization. Despite these contributions, the localization of the first Arabic-Egyptian short story collection influenced by French literature has not been independently examined. The present study seeks to address this gap by focusing specifically on the localization strategies and functions evident in Matrah al-‘Uyun.
Methodology and Theoretical Framework
The study employs qualitative–quantitative content analysis to identify and analyze the layers of localization in eight selected short stories from Matrah al-‘Uyun. The analysis examines linguistic, cultural, geographical, character-related, and narrative elements in Timour’s stories and compares them with corresponding elements in Maupassant’s works.
The theoretical framework draws primarily on Lawrence Venuti’s concepts of domestication and foreignization. Within this framework, localization or domestication involves adapting the linguistic and cultural characteristics of the source text to the norms, expectations, and cultural environment of the target audience. By contrast, foreignization maintains salient features of the source culture and brings the target reader closer to the source text.
In the present study, localization is examined through several major strategies, including the use of language and local linguistic features, the detailed depiction of natural and geographical environments, the recreation of characters as representatives of Egyptian social types, and the incorporation of local narratives, traditions, and cultural practices. The study subsequently examines the functions served by these strategies and their frequency across the eight selected stories.
Findings
The analysis shows that Timour employed several localization strategies in adapting Maupassant’s stories to the Egyptian context. One important strategy is the use of eloquent Arabic rather than Egyptian dialect. Although Egyptian linguistic and cultural elements are incorporated into the narratives, Timour generally avoids writing in the Egyptian dialect, thereby allowing the stories to remain accessible to a broader Arabic-speaking readership rather than limiting them exclusively to Egyptian readers.
Another strategy is the detailed localization of geographical and natural settings. Timour transforms settings associated with Maupassant’s French narratives into recognizable Egyptian environments by introducing local places and urban spaces. Similarly, the characterization of individuals as representatives of Egyptian social types contributes to the localization of the narratives. Characters, religious figures, social groups, and other social types are reconstructed within an Egyptian cultural framework while retaining recognizable elements derived from Maupassant’s characterization.
The analysis also demonstrates that Timour sometimes adapts only particular elements of Maupassant’s stories, while in other cases he closely follows the original narrative structure, characterization, setting, and subject matter. In both cases, however, the elements borrowed from Maupassant are reconstructed within an Egyptian cultural environment. For example, characters resembling those in Bel-Ami are presented as Egyptian social types, while religious and social figures are adapted to correspond to Egyptian cultural and religious contexts.
The incorporation of local narratives and traditions constitutes another localization strategy. Timour occasionally incorporates Egyptian religious and cultural practices, including references to local Sufi traditions, thereby connecting the adapted narratives to the cultural experiences of Egyptian readers.
The analysis identifies four principal functions of localization in the eight stories. The most frequent function is creating a sense of closeness and empathy, which occurs in seven of the eight stories (87.5%). This function is achieved through the use of local names, settings, linguistic features, customs, and everyday practices, thereby strengthening the reader’s connection with the characters and narrative environment. The second function is social and political critique, which appears in six stories (75%) and is particularly associated with issues concerning women, family relations, and social power structures in Egyptian society.
The third function is enhancing realism and credibility, which occurs in five stories (62.5%). Detailed references to everyday Egyptian life, clothing, architecture, streets, and social behavior make the narratives more concrete and believable. The fourth function is transmitting culture, history, and traditions, which appears in four stories (50%). Although this function is less frequent than the others, it demonstrates the role of localization in preserving and recreating elements of Egyptian cultural heritage.
Conclusion
The findings demonstrate that Muhammad Timour employed localization strategies to recreate Maupassant’s narrative structures and themes within an Egyptian cultural and linguistic environment. The quantitative analysis of eight stories identified four major functions of localization: creating a sense of closeness and empathy (87.5%), facilitating social and political critique (75%), enhancing realism and credibility (62.5%), and transmitting culture, history, and traditions (50%).
From the perspective of localization strategies, Timour, functioning as a translator-author and adapter, reinforced his own narrative voice through techniques such as linguistic localization and spatial localization. The use of local vocabulary and expressions, together with detailed descriptions of Egyptian landscapes, architecture, social environments, and characters, enabled Maupassant’s narrative structures to be recreated in Egypt with minimal cultural discontinuity. At the same time, Timour appears to have maintained a degree of moderation in localization: while the stories were made culturally familiar to Egyptian readers, they were not localized to such an extent that they would become inaccessible to the wider Arabic-speaking readership.
Overall, the study suggests that literary localization involves not merely the linguistic transfer of a source text but also cultural recovery, reconstruction, and adaptation. Matrah al-‘Uyun demonstrates how Maupassant’s narrative elements could be recreated within a different linguistic and cultural environment while maintaining a recognizable relationship with the source narratives. Further research could examine the responses of Egyptian readers to these localized narratives and compare similar localization practices in other cultural contexts.
کلیدواژه‌ها English
1. مقدمه
فرهنگ هر جامعه دربرگیرندۀ مجموعه‌ای از شاخص‌های مختلف و عناصر سازندۀ آن است که با تلفیق یکدیگر، هویت یک گروه اجتماعی را می‌سازند. از جمله، شاخص‌ها و عناصر یک فرهنگ شامل: زبان، پوشش، آداب و رسوم، ابعاد اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و... است. ادوارد بارنت تایلور نیز فرهنگ را «کلّیّت درهم‌تافته‌ای از دانش، دین، هنر، قانون، اخلاقیات و هرگونه توانایی و عادتی که آدمی چون هموند جامعه می‌آموزد» می‌داند (آشوری، ۱۳۸۰: 75). تعاریف بسیاری حول فرهنگ آمده‌اند که حاکی از آن‌اند؛ مخاطب ترجمه با شکاف‌های فرهنگی ناشی از تفاوت‌های میان جوامع روبه‌روست و بازآفرینی این عناصر در متن مقصد از چالش‌های بنیادی ترجمه محسوب می‌شود.
مطالعات ترجمه از نخستین روزگار، انتقال و بومی‌سازی مقولات فرهنگی را محور توجه قرار داده‌اند؛ چرا که هر متن در بافت فرهنگی خاصی شکل می‌گیرد و در ترجمه، حفظ معنا و عملکرد فرهنگی آن مستلزم به‌کارگیری راهبردهای اندیشه‌ورزانه است. در این باره، هرمانز از مفهوم «صدای مترجم» سخن می‌گوید و تأکید می‌کند که یا مترجم با صدای خود در متن حضور دارد و یا در پس صدای راوی اصلی پنهان می‌ماند؛ این «صدای ثانویه» اگر آشکار باشد، هویت ترجمه را به نحوی مستقل آشکار می‌سازد و چنانچه پنهان بماند، گویی مؤلف اصلی به زبان دیگری سخن گفته است (حری، ۱۳۸۷: 37-38).
یکی از جنبه‌های بنیادین بومی‌سازی، توجه دقیق به تفاوت‌های فرهنگی و اجتماعی مخاطب محلی است. بومی‌سازی محتوا علاوه بر ترجمه دقیق زبان، مستلزم تطبیق نمادها، تصاویر، رنگ‌ها و هر عاملی‌ست که با بافت فرهنگی-اجتماعی مقصد همخوانی داشته باشد. چنین فرآیندی نه‌تنها تجربه کاربری را بهبود می‌بخشد، بلکه اعتماد، تعامل و وفاداری مخاطب را نیز به دنبال می‌آورد. بومی‌سازی شامل انطباق فنی نیز هست و گاه در قالب «فزون‌متنیت» یا «کاهش‌متنیت» صورت می‌پذیرد که در آن عناصر سازنده بومی در خلق اثری جدید به تأثیر از متن پیشین دخیل می‌شوند.
نمونه‌ای بارز از این فرآیند، تأثیر داستان‌های کوتاه گی‌دو موپاسان بر محمد تیمور، نویسنده معاصر مصری است. تیمور با اقتباس و بومی‌سازی موپاسان توانست نخستین مجموعه داستان کوتاه عربی-مصری با عنوان «ماتراه العیون» را پدید آورد. در این نمونه، عملیاتی چون تحلیل فرهنگی، اختلاط فرهنگی، اصطلاح‌گزینی فرهنگی و تطبیق فرهنگی به‌کار گرفته شد تا مخاطب مصری با اثری مواجه گردد که «متناسب با روحیه و متعلقات خودش» طراحی شده و نیازهایش را برآورده کند.
ضرورت پژوهش پیش‌رو از همین نقطه ناشی می‌شود: تاکنون هیچ تحقیق مستقلی اختصاص به چگونگی بومی‌سازی نخستین مجموعه داستان کوتاه عربی-مصری از منبع فرانسوی نداشته است. بررسی لایه‌های بومی‌سازی‌شده در «ماتراه العیون» به ما کمک می‌کند تا مکانیزم‌های انتقال فرهنگی، چالش‌های زبانی و شیوه‌های حفظ اصالت فرهنگی در ترجمه ادبی را در بستر یک نمونه عینی بشناسیم. هدف نهایی این مطالعه، استنباط و شناسایی دقیق لایه‌های محلی‌شده و بومی در متن مقصد است تا درکی عمیق از تعامل دو فرهنگ (فرانسه و مصر) در شکل‌گیری این اثر ادبی فراهم آید.
1-1. پرسشهای پژوهش
در راستای هدف و ضرورت پژوهش، برخی سؤالات به شرح ذیل، ذهن را به خود مشغول داشته که عبارتند از:
- راهبردهای بومی‌سازی محمد تیمور در «ماتراه العیون» برای برگرداندنِ داستان‌های کوتاه موپاسان به بومیِ مصر کدام‌اند؟
- چه مسائلی در انتخاب راهبردهای عناصر فرهنگی جهت برگرداندن مجموعه داستان کوتاه «ماتراه العیون» از اصل فرانسوی مدنظر تیمور بوده است؟
- بومی‌سازی در «ماتراه العیون» در برگردان داستان‌های کوتاه موپاسان چه کارکردهایی را به دنبال دارد؟
2-1. پیشینة پژوهش
در راستای مجموعه داستان کوتاه «ماتراه العیون» به تأثیر از موپاسان نگاه پژوهشگران دیگر جلب نشده است و تنها برخی آثار پژوهشی به تلاش نگارندگان حاضر در انواع پژوهش به شرح ذیل انجام شده است:
شمس‌آبادی و همکاران (1402) در مقاله‌ای با عنوان «کاربرد دوگانۀ پیرامتنیت و نشانه‌شناسی تصویر روی جلد کتاب (ماتراه العیون)» با تحلیل پنج‌گانه «ترامتنیت» در پیرامتن جلد کتاب «ماتراه العیون» دریافتند که کاربرد رنگ‌ها، چشم روی جلد، خطوط، حروف «م» و «الف» انعکاس‌دهنده عنوان و متن داخلی هستند.
شمس‌آبادی و میرزاده (1401) در مقاله‌ای دیگربا عنوان «مقاربة عتبة العنوان فی مجموعة من القصص القصیرة لمحمد تیمور ماتراه العیون أنموذجاً» با بررسی پیرامتنی عنوان کتاب «ماتراه العیون» دریافتند که عنوان کتاب با کارکرد اغرائی در جذب مخاطب مؤثر بوده و با ارتباط‌های مختلف، روابط معنایی تنگاتنگی با درون متن کتاب، استنباط بهتر مخاطب را فراهم آورده است.
شمس‌آبادی و همکاران (1402) در رسالۀ دکتری دانشجو، تحت عنوان «کاربست ترامتنیت در مجموعه داستان کوتاه ماتراه العیون اثر محمد تیمور» پرداختند. در این پژوهش با استفاده از پنج مقولۀ ترامتنی ژرار ژنت در «ماتراه العیون» لایه‌های ترامتنی کشف شد و نشان داده شد که این مجموعه داستان کوتاه، در قالب بینامتنیت، بیش‌متنیت، سرمتنیت و فرامتنیت، ارتباط قوی‌ای با آثار موپاسان، تولستوی و… دارد؛ همچنین مفهوم «کم‌متنیت» جهت استقلال موضوعی بررسی شد.
مطالعۀ پیشین نشان می‌دهد که تاکنون هیچ پژوهشی مستقل به بررسی بومی‌سازی اولین مجموعه داستان کوتاه عربی-مصری از داستان‌های کوتاه فرانسوی نپرداخته است؛ این خلا ضرورت پژوهش را دوچندان می‌کند. با این حال، برخی مطالعات مرتبط درباره بومی‌سازی با پژوهش حاضر قرابت دارند و جهت مواجهه با آن معرفی شده‌اند.
پنام (1403) در مقاله‌ای با عنوان «بررسی ترجمه قرآن براساس راهبرد بومی‌سازی و بیگانه‌سازی» پرداخت و بررسی ترجمه‌های قرآن با رویکرد بومی‌سازی نشان داد نمادهای بسط، تصریح، هنجارگریزی، ترادف، بیگانه‌سازی غالب‌اند و نوعی تعادل میان راهبردها.
کشاورز و همکاران (1403) در مقاله‌ای دیگر با عنوان «بررسی راهبرد «بومی‌سازی» در برگردان عربی عناصر فرهنگی رمان درازنای شب براساس نظریۀ «ذخایر فرهنگی ایون زوهر»»، با تکیه بر نظریه بومی‌سازی ایون زوهر، ترجمه عربی داستان «درازنای شب» جمال میرصادقی توسط یوسف شتا بررسی شد. پژوهشگران دریافتند مترجم به‌خاطر وام‌گیری زبانی و اشتراکات فرهنگی از روش‌های تحلیل و اختلاط فرهنگی بهره برده است. در این ترجمه ۸۲۹ عنصر فرهنگی شناسایی شد که انتقال عینی با ۴۵٪ و فرهنگ‌زدایی با ۳۷٪ بیشترین بسامد را داشت؛ این نشان‌دهنده کم‌توجهی به بومی‌سازی و گرایش به انتقال فرهنگ مبدأ است.
3-1. روش پژوهش و چارچوب نظری
بر این اساس، این پژوهش با توجه به ضرورت انجام و اهداف پیش‌رو، بر آن است تا لایه‌های بومی‌سازی عربی-مصری داستان‌های کوتاه موپاسان را در بطن داستان‌های کوتاه «ماتراه العیون» به روش تحلیل محتوا کشف و ضبط نماید.
بومی‌سازی، یکی از راهبردهای کلان ترجمه است که با هدف تولید سبکی روان و شفاف در متن مقصد است که متناسب با روحیات و شرایط بومی مخاطب متن مقصد شکل می‌گیرد. راهبرد بومی‌سازی با هدف انتقال سبکی و زبان‌شناختی زبان مبدأ به بستر متن مقصد با شرایط محیطی-فرهنگی متن مقصد انجام می‌شود. هدف بومی‌سازی، تولید ترجمه‌ای شفاف و انتقال معنای دقیق موردنظر نویسنده مبدأ است (پالامپو، 1392: 45؛ فرحزاد، 1394: 54). در حالی که بیگانه‌سازی، راهبردی در ترجمه است که با هدف برجسته‌سازی متن مبدأ در قالب متن مقصد انجام می‌گیرد. به عبارتی دیگر، تلاش برای اجتناب از روان‌بودن ترجمه سبب می‌گردد تا متن مقصد، ترجمه به حساب نیاید و این شیوه را درواقع می‌توان راهبردی برخلاف بومی‌سازی دانست (همان، 57؛ همان، 70). بیگانه‌سازی با نزدیک کردن خوانندۀ زبان مقصد به نویسندۀ زبان مبدأ و بومی‌سازی با نزدیک کردن نویسندۀ زبان مبدأ به خواننده زبان مقصد عمل می‌کنند (موندی، 1389: 70). بومی‌سازی نیز به عنوان یک راهبردِ ترجمه و برگردانی، دارای شاخصه‌هایی است که می‌توان به «انتخاب محتاطانۀ متونی که برای ترجمه شدن به این روش مناسب‌اند، اتّخاذ آگاهانۀ سبکی روان و طبیعی در زبان مقصد، تطبیق متن مقصد برای سازگارشدن با انواع متن مقصد، افزودن مطالب توضیحی، ازمیان برداشتن عناصر بومی زبان مبدأ و هماهنگ‌سازی کلی متن مقصد با پیش‌فرض‌ها و اولویت‌های زبان مقصد» اشاره کرد (Shuttleworth & Cowie, 1997: 44). بر این اساس، بومی‌سازی تلاشی برای انتخاب واژگان و تمام شاخص‌هایی است که مخاطب با آن آشنا است. حال، برخی نویسندگان نه تنها برای ترجمه بلکه برای خلق اثری نو مشابه متن نخست از یک فرهنگ زبانی-ملی دیگر الهام می‌گیرند و سعی دارند همان محتوا را در بافت زبانی-ملی جامعۀ خویش پیاده سازند. اینگونه که نویسندۀ متن دوم سعی دارد، از واژگان متعارف متن اول دوری کند و از هرگونه بیگانه‌سازی با متن خویش که منجر به غریبه‌گی با مخاطب می‌شود، اجتناب ورزد. بنابراین، چنین ترجمه‌ای که در شکل و ساختار بومی دیگری قرار گرفته، دیگر همان متن نخست نیست و با ساختار ترجمه اندکی متفاوت است ولی «قابل تشخیص، قابل فهم و آشنا است و بوی ترجمه نمی‌دهد و طبیعی به نظر می‌رسد و دسترسی آسان به اندیشه‌های حاضر در متن اصلی را برای خواننده فراهم می‌کند» (Venuti, 1995: 5).
در مقابل، نویسندۀ متن دوم که تلاش دارد تا متنی مشابه یا ترجمه‌ای از متن نخست را به زبان و فرهنگ ملی خود بیان کند؛ گاهی دیده می‌شود که با تأثیرپذیری عمیق از متن نخست، چنان با متن یکی شده که سعی ندارد، در متن نخست دخل و تصرف نماید بلکه همان شاخص‌های بومی متن نخست را در متن مقصد ارجاع می‌دهد که بیگانه‌سازی در متن مقصد محسوب می‌شود. بیگانه‌سازی برخلاف بومی‌سازی، هدف آن انتقال فرهنگ متن نخست به متن مقصد یا دوم است. امّا آنچه در پژوهش پیش‌رو مدّنظر است، بومی‌سازی داستان‌های کوتاه موپاسان در خلال مجموعه داستان کوتاه «ماتراه العیون» در بستر فرهنگ و زبان مصری-عربی است.
2. پردازش تحلیلی موضوع
1-2. شیوه‌های بومی‌سازی در «ماتراه العیون»
1-1-2. استفاده از زبان و لهجه محلی
کاربرد زبان و لهجه‌های محلی در داستان، فرصت ایجاد یک حس بومی واقعی را برای مخاطبان فراهم می‌سازد و حس تعلق داستان به مکان و فرهنگ ملی یک منطقه را تقویت می‌سازد. محمد تیمور از زبان عربی فصیح و رایج در نگارش و کتابت برای متن داستان‌های روایی خود جهت تمصیر یا مصری‌سازی داستان‌های کوتاه موپاسان بهره برده است تا ادبیات عربی با اولین مجموعه داستان کوتاه آشنا گردد و عدم کاربرد لهجۀ مصری نیز دالّی دیگر برای اثبات این استنباط خواهد بود. برای نمونه می‌توان به شواهد زیر اشاره کرد:
تیمور در داستان «صفارة عید» به طور واضح از سبک و نوع داستان‌نویسی موپاسان با مضمون کودکان یتیم از داستان «بابای سیمون»[1]؛ گرته‌برداری محتوایی داشته است و آن را با زبان عربی فصیح بومی‌سازی کرده است. به طوری که صحنه‌پردازی‌ها و شخصیت‌پردازی‌ها از فرانسوی به مصری تبدیل شده‌اند. برای مثال می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
«حیث یکثر الباعة، فسار الیتیم الهوینا إلى أن وصل للشجرة الکبیرة، وهناک وقف هنیهة کأنه یفکر ثم جلس فی ظل الشجرة وقد أسند ظهره إلى ساقها ونظر جهة الیمین وجهة الشمال، فوجد العطفة قفرة کقلبه، فوضع رأسه بین یدیه و بکى وهو یقول: أماه. أماه. أبتاه. بینما کانت الأطفال تغنی فی الشارع الکبیر» (تیمور، 2012: 32).
ترجمه: «جایی که دوره‌گردان بسیار بودند، یتیم آرام و بی‌شتاب گام برداشت تا به درختی بزرگ رسید. لحظه‌ای ایستاد، گویی در اندیشه‌ای عمیق فرو رفته باشد، سپس در سایه‌ی درخت نشست و پشتش را به تنه‌اش تکیه داد. چشم انداخت به راست و چپ و دید گذرگاهی خالی و ویران، چنان سرد و تنها چون قلب خودش. آنگاه سرش را میان دست‌هایش فرو برد و با گریه زمزمه کرد: «مادرم… مادرم… پدرم…»، در حالی که کودکان در خیابان بزرگ مشغول آواز بودند».
مشابه همین متندر داستان «بابای سیمون» به شرح زیر است:
«اما سیمون به درختی تکیه داده بود تا نیفتد؛ درمانده ایستاده بود مثل کسی که برایش فاجعه‌ای جبران‌نشدنی اتفاق افتاده باشد. سعی می‌کرد مسأله‌اش را توضیح بدهد اما هر چه می‌کرد چیزی نمی‌یافت که در جواب بچه‌ها بگوید و این نکتۀ منحوس را که پدر نداشت تکذیب کند. سرانجام، رنگ‌باخته دلی به دریا زد و به صدای بلند گفت: چرا، بابا دارم» (موپاسان، 1391: 19).
مثال بالا به عنوان بخشی از کل یافته‌ها در مجموعۀ «ماتراه العیون» است که تیمور از یک اصل کل و رایج جهت نگارش مجموعه داستان کوتاهش بهره برده تا نه مخاطب خاص مصری بلکه مخاطب عام‌تر و گسترده‌تری را داشته باشد. هرچه بومی‌سازی دقیق‌تر و ویژه‌تر باشد، مخاطب بسیار محدودتر می‌شود؛ مثالاً اگر تیمور با لهجۀ مصری می‌نوشت، تنها مصریان کاملاً می‌فهمیدند و دیگر عرب‌زبانان یا غیرعرب‌زبانان نیازمند شرحِ مفصل‌تری بودند.
2-1-2. توصیف دقیق محیط طبیعی
توصیف دقیق محیط طبیعی یک منطقه، ازجمله کوه‌ها، رودخانه‌ها، گیاهان و حیوانات می‌تواند به خواننده تصویر واضح‌تری از داستان ارائه دهد. برای نمونه می‌توان به مثال زیر از داستان کوتاه «عطفة إلی... منزل رقم 22» اشاره کرد که بینامتن‌های بسیاری با داستان کوتاه «بهار» اثر موپاسان دارد:
«سرت وراءها طویلاً إلى أن وصلنا تلک الحدیقة الصغیرة التی یعرفها کل من اعتاد التنزه فی شارع بولاق، وهناک اقتربت منها وقلت لها: لقد حق لک ولی أن نستریح فعلام الإسراع؟ فنظرت إلیَّ مرة ثانیة وابتسمت، ثم سارت على مهل، فسرت معا جنباً إلى جنب وقرأتها السلام، فقالت: علام تقتفی أثری؟...وتحادثنا طویلاً، ثم سألتها أن نذهب لمصر الجدیدة، فقبلت ببشاشة وسرور، ورجعنا أدراجنا إلى محطة المترو» (تیمور، 2012: 17-18).
ترجمه: «مدتی طولانی پشت سرش راه رفتم تا به آن باغ کوچک رسیدیم که هر کس اهل تفرج در خیابان بولاق باشد، می‌شناسدَش. آنجا نزدیکش شدم و گفتم: «تو و من سزاواریم اندکی استراحت کنیم؛ پس برای چه چنین می‌شتابیم؟» بار دیگر نگاهم کرد و لبخند زد، سپس آهسته به راه افتاد. من نیز کنارش قدم زدم و سلام عرض کردم. پاسخ داد: «چرا تعقیبم می‌کنی؟» … و ما مدتی در گفت‌وگو بودیم. آنگاه از او خواستم با هم به مصر جدید برویم؛ با رویی بشّاش و سرشار از شوق پذیرفت. سپس مسیر آمده را برگشته و به سوی ایستگاه مترو بازگشتیم».
متن بالا تمصیر یا مصری شدۀ موقعیت و بافت دقیق مکانی است که پیش‌تر در متن داستان «بهار[2]» از موپاسان در بافت فرانسوی می‌توان یافت:
«در تروکادرو زد و دختری با یک بسته سوار شد، آمد و روبه‌رویم نشست... نگاهش می‌کردم و او هم نگاهم می‌کرد، اما فقط گاه به گاهی، مثل این دختری که ما را نگاه می‌کرد. خلاصه، از بس به هم نظر انداختیم فکر کردم که دیگر همدیگر را به اندازۀ کافی می‌شناسیم و سر حرف را باز کردم. او هم جوابم داد... در سن‌کلو پیاده شد. من هم دنبالش رفتم. می‌رفت سفارشش را تحویل بدهد. وقتی برگشت قایق رفته بود. کنارش شروع به قدم زدن کردم و هوای خوش کاری می‌کرد که آه هر دومان درمی‌آمد. به او گفتم: توی جنگل باید هوا عالی باشد. گفت: بله! حتما! چطور است برویم و گشتی بزنیم؟ موافقید، دخترخانم؟ بعد از کمی دودلی قبول کرد» (موپاسان، 1390: 147-148).
3-1-2. تصویر شخصیت‌های محلی
شخصیت‌های محلی با آداب و رسوم، باورها و ارزش‌های خود، می‌توانند به داستان رنگ و بوی بومی بخشند و داستان «فی القطار» از این دست است. «کراچوفسکی، بروکلمان و هنری پیرس، داستان «فی القطار» را نخستین داستان کوتاه، به معنای فنّی آن در مصر می‌دانند. عباس خضر نیز در کتاب «القصّة القصیرة فی مصر» این مسئله را تأیید می‌کند» (الشارونی، 2001: 74). این داستان به موضوع کشاورز از زبان چند مسافر که در کوپۀ قطاری نشسته‌اند، می‌پردازد. بینامتن‌های آشکار مختلفی از این داستان را می‌توان در داستان «تُپُلی» اثر موپاسان یافت که چندین مسافر در یک دلیجان هم‌سفر هستند که دو داستان، بغض‌ها، دردها، ضعف‌های اعتقادی و فکری افراد یک جامعه را حکایت می‌کنند. به طوری که نویسندگان در دو داستان، شخصیت‌های مذهبی، بلندمرتبه، معمولی و یک فرد بی‌تربیت و لوده را در نظر داشته و توصیفاتی مشابه از ایشان در داستانشان یافت شده است.
«وجلس الأستاذ غیر بعید عنی، وخلع مرکوبه الأحمر قبل أن یتربع علی المقعد، ثم بصق علی الأرض ثلاثاً ماسحاً شفتیه بمندیل أحمر یصلح أن یکون غطاءً لطفل صغیر. ثم أخرج من جیبه مسبحة ذات مائة حبة وحبة وجعل یردد اسم الله والنّبی والصحابة والأولیاء والصالحین» (تیمور، 2012: 9).
ترجمه: «استاد نه چندان دور از من نشست و پیش از آن‌که بنشیند، مرکب سرخ‌رنگش را بیرون آورد. سپس سه‌بار به زمین تف انداخت و لبانش را با دستمال سرخی پاک کرد که گویی برای پوشاندن یک کودک خردسال مناسب بود. آنگاه از جیبش تسبیح صد و یک دانه بیرون آورد و نام خدا، پیامبر، صحابه و اولیاء و صالحان را زمزمه کرد».
پیش‌ترموپاسان در داستان «تپلی» با کاربرد محتوا و شخصیتپردازی مشابه داستان‌نویسی کرده است. به طوری که مشابه همان شیخ تسبیح‌گو در داستان محمد تیمور را با خواهران مسیحی تسبیح‌گو در دلیجان همراه با سایر مسافران می‌توان یافت:
«از قضا تمام زنان روی نیمکت نشسته بودند و در کنار کنتس، دو خواهر مقدس کلیسا نیز جا داشتند که تسبیح‌های درازی در دست می‌گرداندند و دعایی زیر لب زمزمه می‌کردند» (موپاسان، 1372: 17).
در داستان «تپلی» می‌توان توجه موپاسان به شخصیت‌های مختلف در جامعۀ فرانسه را یافت و نگاه او از شخصیت‌های ریاکارانۀ مذهبی نیز دور نمانده است. به طوری که محمد تیمور نیز با پیروی از وی، این عنصر داستانی؛ یعنی شخصیت‌پردازی‌های مختلف را نادیده نگرفته و به لایه‌های مختلف جامعۀ مصر با شخصیتپردازی توجه خاصی داشته است. شخصیت‌های داستان «تپلی»، از جمله فرد تاجر، فرد والامقام، زن هرزه، فرد تاجر لوده و خواهران مسیحی نیز در یک دلیجان، مصری-بومی می‌توان یافت که تیمور آنان را در داستان «فی‌القطار» ترسیم نموده است. به طوری که محمد تیمور با حد و مرزهای محدود شرقی-اسلامی و مصری آنان را برگزیده است، از جمله: دانش‌آموز، راوی کل یا نویسنده، افسر، شهردار، فرد پولدار، فرد پولدار دلقک‌مانند و لوده، شیخ تسبیح‌گو. بنابراین، عناصر گفت‌وگو و صحنه‌پردازی در کنار عنصر شخصیتپردازی در داستان تپلی نقش به‌سزایی در راستای کمک به محمد تیمور در داستان کوتاه «فی‌القطار» داشته‌اند.
گاهی دیده شد که محمد تیمور در راستای خلق داستان‌های کوتاهش، بخشی یا برخی عناصری محدود از داستان کوتاه‌های موپاسان را جهت خلق داستان‌های کوتاه مصری‌اش مورد توجه قرار داده است. امّا در برخی داستان‌هایش می‌توان آیینۀ تمام‌نما از یک اثر موپاسان را یافت که بیانگر اشراف کامل محمد تیمور به سبک و محتوای داستان‌های کوتاه موپاسان جهت مصری‌سازی بوده است. همچون، داستان کوتاه «ربی لمن خلقت هذا النعیم؟» که تیمور نیز در پیشگفتار داستانش به این موضوع اقرار کرده است: «اصل این داستان از نویسندۀ مشهور فرانسوی؛ موپاسان است که شخصیت‌ها، زمان و مکان و موضوع و هر آنچه در اصل داستان بوده به عربی برگردانده شده است. تنها روح نویسنده (=موپاسان) در داستان تیمور باقی مانده است. از سویی دیگر، موپاسان در این داستان به روش داستان کوتاه تولستوی –واقع‌گرایی- گراییده و داستانش را نقل کرده است» (تیمور، 2012: 32). داستان «شب مهتابی»، حکایت پدر مسیحی و معتقدی است که توصیف بومی-مصریِ شخصیت پدر با شخصیت «محمد بک عبدالقادر» فرد مسلمان در داستان «ربی لمن خلقت هذا النعیم؟» صورت گرفته است.
«محمد بک عبدالقادر رجل فی الخامسة والخمسین من عمره، أقنی الأنف أسود العینین مقرون الحاجبین، یقص شاربه ویعفو عن لحیته. إن مشی یسیر الهوینا، وإن جلس یتربع علی کرسیه بعد أن یخلع خفیه، یرتدی الردنجوت ولا یحب سواها من الملابس الإفرنجیة؛ لأنها أقربها شکلاً لمظاهر الصلاح والتقوی. مسلم فی کل أقواله وأفعاله، یذب عن الدین کلما تعرض له ملحد لا یتقی اللّه فی دینه و لا دنیاه، و یدافع عن حجاب المرأة فی کل مجلس یتناقش فیه أصحاب مذهب السفور مع المحافظین عی العوائد والتقالید القدیمة. وإن رأی شابّاً جالساً فی حان یتعاطی کأساً من الخمر، وقف فی مکانه کالمصعوق، ثم بصق علی الأرض و مشی فی سبیله وهو یرتل آیات القرآن» (تیمور، 2012: 32).
ترجمه: «محمد بگ عبدالقادر مردی پنجاه‌و‌پنج ساله است. بینی‌اش باریک و کشیده، چشمانش سیاه و ابروانش پیوندی‌اند. سبیلش را اصلاح می‌کند و از تراشیدن ریش خود در می‌گذرد. هرگاه راه می‌رود، با گام‌هایی آهسته و مطمئن گام برمی‌دارد و هرگاه می‌نشینند، پیش از آن‌که بر صندلی بنشیند، پاپوش‌هایش را در می‌آورد. او تنها ردنجوت[3] می‌پوشد و از هیچ‌یک دیگر از لباس‌های فرنگی خوشش نمی‌آید؛ زیرا شکل این جامه را بیشتر به مظاهر صلاح و تقوا نزدیک می‌بیند. در گفتار و کردار، مردی کاملاً مسلمان است و هر زمان کافری بی‌باک که در دین و دنیایش از خدا ترسی ندارد، به حریم دینداری تعرض کند، با تمام قوت از دین دفاع می‌کند. همچنین در هر مجلسی که طرفداران بی‌حجابی با محافظه‌کاران بر سر سنن و رسوم دیرین به بحث می‌نشینند، او با صراحت از حجاب زن حمایت می‌نماید. اگر جوانی را در میخانه‌ای بیابد که جام شراب به دست گرفته، گویا صائقه به او زده باشد؛ از جا می‌ایستد، بر زمین تف می‌اندازد و سپس به راه خود می‌رود و همان حال آیات قرآن را زیر لب زمزمه می‌کند».
موپاسان نیز در داستان کوتاه «مهتاب» با آغازی مشابه همین داستان خویش را شروع می‌کند، با این تفاوت که شخصیتپردازی و صحنه‌پردازی داستان موپاسان با فضا و جوِّ فرانسه و داستان تیمور با فضا و جوِّ مصر همخوانی دارد. از این رو می‌توان بینامتن بالا را در متن پیشین از داستان کوتاه «شب مهتابی» اثر موپاسان یافت.
ترجمه: «او به نام جنگی خود، آبوت ماریگنان عمل کرد. او کشیشی اعظم، لاغر و متعصبی بود که همیشه دارای وجدانی والا و در عین حال راستگو بود. تمام اعتقادات او ثابت بود. هرگز تزلزل و تردیدی نمی‌کرد... . با همۀ اوصاف، او از زن متنفر بود. ناخودآگاه از او متنفر بود و او را به طور غریزی تحقیر می‌کرد. او غالباً کلمات مسیح را تکرار می‌کرد: ای زن، تو چه چیزی با من مشترک داری؟» (Mauppassan, Clair de lune, 1889: 5-6).
در مثال یادشده، محمد تیمور از شخصیت مسلمان مصری ثروتمندی بهره می‌برد که با خانواده‌اش در قصر ساحل نیل زندگی می‌کند؛ او به‌شدت مذهبی است و گاهی به‌خاطر اعتقاداتش با همسر و دخترش رفتاری خشونت‌آمیز دارد. این شخصیت در دین به پدر مسیحی و معتقد داستان موپاسان شباهت دارد، با این تفاوت که پدر موپاسان زن و فرزند ندارد اما خواهرزاده‌ای دارد که می‌کوشد او را به کلیسا بکشاند.
«لم یزرق محمد بک عبدالقادر إلا بفتاة جمیلة الصورة حلوة الحدیث غضة العینین کأنها نرجسة جمیلة فی حدیقة الشعر لا یقف أمامها إلا کل شاعر کبیر الخیال بدیع التصویر، ولقد بلغت تلک الفتاة العشرین منذ عدة أیام، وفکر أبوها کثیراَ فی أمر زواجها وحادث زوجته فی هذا الشأن مراراً، وعدد لها أسماء کثیر من الشبان الأغنیاء المتعلمین الذین یتطلعون لهذا الزواج المبارک» (تیمور، 2012: 34).
ترجمه: «محمد بک عبدالقادر فقط یک دختر داشت؛ دختری خوش‌سیما، شیرین‌زبان و شوخ‌چشم؛ گویی نرگس زیبایی در باغی از شعر است که هیچ شاعر خیال‌پرداز و تصویرسازی نتواند در برابرش تاب مقاومت آورد. آن دختر چند روز پیش بیست‌سالگی را پشت سر نهاد و پدرش بارها دربارۀ ازدواجش اندیشید، با همسرش سخن گفت و نام بسیاری از جوانان ثروتمند و دانش‌آموخته را که مشتاق این وصلت مبارک‌اند، برشمرد».
مشابه همین متنرا می‌توان در داستان «شب مهتابی» اثر موپاسان نیز یافت:
ترجمه: «او خواهرزاده‌ای داشت که با مادرش در خانۀ کوچکی در همان نزدیکی زندگی می‌کرد. او مصمم بود که او را راهبۀ کلیسا کند. او زیبا و شوخ‌طبع بود. وقتی کشیش موعظه می‌کرد، او می‌خندید و هنگامی که نسبت به او عصبانی می‌شد، (دختر) او را به شدت می‌بوسید و او را به قلب خود فشار می‌داد. در حالی که او بی‌اختیار سعی می‌کرد، خود را از این آغوش رها کند که با این وجود،لذّت شرینی را در او می‌چشید و در اعماق وجودش آن احساس پدری را که در هر مردی خفته است، بیدار می‌کرد» (Maupassant, 1889: 9).
از دیگر بومی‌سازی شخصیتی در «ماتراه العیون»، تأثیرپذیری محمد تیمور از داستان معروف موپاسان به نام «بل آمی» است که تیمور برای شخصیتپردازی شخصیت اصلی داستان خود در داستان کوتاه «کان طفلاً فصار شاباً»، با نام «أحمد محجوب» بهره برده است. چراکه داستان موپاسان بیانگر زندگی سخت و مشقت‌آور جوانی خوش‌تیپ و خوش‌چهره به نام «ژرژ دوروا» است که قصد آن دارد تا به هر طریقی شده پولدار و نویسندۀ یک نشریه شود و به جاه و مقام والای یک کنت دست یابد. هر دوشخصیت داستان کوتاه فرانسوی و داستان کوتاه مصری، شخصیت جوانی را بیان می‌کنند که از زیبایی چهره و اندام بهره‌مند بوده که توجه دیگران را به خود جلب می‌کنند. شخصیّت دو جوان که درشرایط و جو نامناسب تربیت یافتند و با توجه به عقده‌های فردی و اجتماعی به فساد و نابه‌هنجاری می‌گرایند. با این وجود، نویسندۀ متن دوم (=عربی) با الهام‌گیری از شخصیت اصلی متن اول (=فرانسوی) اثر موپاسان توانسته، عنصر شخصیتپردازی داستانش را مطابق با جامعۀ خویش بازگو کند. به طوری که «أحمد محجوب» ویژگی‌های شخصیتی‌اش مشابه «ژرژ دوروا» در داستان «بل آمی» است و آغاز دو داستان و صحنه‌پردازی آنان بسیار به هم نزدیک است.
«أحمد محجوب یبلغ من العمر عشرین عاماً، أقنی الأنف أسود العینین، مقرون الحاجبین وضاح الطلعة، جمیل الصورة طویل القوام. إذا رأته النساء نظرت إلیه بطرف خفی، وإذا رأی النساء مشی مشیة التیه والدلال» (تیمور، 2012: 37).
ترجمه: «احمد محجوب بیست‌ساله است. بینی‌اش باریک و کشیده، چشمانش سیاه و ابروانش به هم پیوسته، سیمایش روشن و گشاده است. چهره‌ای زیبا و قامتی کشیده دارد. هرگاه زنان او را می‌دیدند، با نگاهی پنهان و سرشار از شور به او می‌نگریستند؛ و هر بار که او زنان را می‌دید، با گام‌هایی پریشان و دلفریب گام برمی‌داشت».
امّا شخصیتپردازی فرانسوی در داستان «بل آمی» با متون و شواهد زیر قابل بررسی و انطباق است که محمد تیمور از این نوع شگرد شخصیتپردازی در داستان‌های کوتاهش بهره برده است.
«از آنجا که پسر خوش‌قیافه‌ای بود، به عادات دوران خدمت در ارتش، سینه‌اش را جلو داد، شکمش را تو کشید، با حرکتی نظامی‌وار و خودمانی تابی به سبیلش داد و نگاهی سریع به دور تا دور رستوران و مشتری‌ها که هنوز شام‌شان را تمام نکرده بودند انداخت، از آن نگاه‌های زیبای پسرانه‌ای که مثل نگاه‌های تیز مرغ شکاری همه‌چیز و همه‌جا را در برمی‌گیرد. زن‌ها سرشان را بلند کردند و چشم به او دوختند....اگرچه کت و شلوارش شصت فرانک بیشتر نمی‌ارزند، با این همه به شکلی چشمگیر، واقعاً خوشپوش و برازنده بود. با قد بلند، اندام متناسب، موهای بلوطی روشن که به طرز مبهمی به حنایی می‌زد، سبیل سر بالا، چشم‌های آبی روشن، با مردمک‌هایی کوچک، موها که فر طبیعی داشت و با فرقی میان سر از هم جدا شده بود، او را شبیه قهرمان‌های محبوب رمان‌های عامیانه می‌کرد» (موپاسان، 1383: 9-10).
مشابه همین شخصیت را، در داستان کوتاه دیگری از تیمور با عنوان «الشباب الضائع» با شخصیت «حسن أمین» می‌توان یافت. به طوری که هدف تیمور در بهره‌گیری از شخصیت «بل‌آمی» از داستان موپاسان، این‌بار لحاظ به نوع شخصیت و ویژگی‌های رفتاری استوار بوده است. اینگونه که شخصیت «حسن امین» همچون «ژرژ دوروا» با هدف کسب مقام و شهرت نویسندگی در نشریۀ معتبر باری دیگر تبلور یافته است (ر.ک. تیمور، 2012: 47-99).
4-1-2. استفاده از روایات محلی و افسانه‌ها
کاربرد افسانه‌ها و روایات محلی، می‌تواند به داستان عمق و معنا ببخشد و آن را با فرهنگ بومی ارتباط دهد. در حالی که توجه و عنایت ویژۀ محمد تیمور به موپاسان در نوع داستان کوتاه‌نویسی، موجب پیروی همه‌جانبۀ وی از نویسندۀ فرانسوی گشته است. به طوری که وی با پیروی از گرایش واقع‌گرایی و نترالیسم موپاسان در آثارش، ناخودآگاه به سمت این نوع سبک ادبی گراییده است. عدم توجه تیمور به افسانه‌های مصر باستان و توجه محدود او به روایات محلی این سرزمین، باعث تعمیق ساختار روای، ایجاد معنا و تعیین محوریت در داستان‌های کوتاهش شده تا از این طریق، پیوندی مستحکم با فرهنگ بومی برقرار کند. گرایش انتقادی او به جامعه، او را از اساطیر مصری-عربی دور ساخت و شدیداً بر نقد اجتماعی معاصر متمرکز نمود. برخی روایات محلی در بطن داستان‌هایش به شرح زیر هستند:
محمد تیمور در داستان «صفارة عید» به تأثیر از داستان «بابای سیمون» اثر موپاسان؛ به روایت محلی یک روش کهن تصوف می‌پردازد:
«وفی تلک الساعة مر أستاذ قصیر القامة طویل اللحیة، یسیر الهوینا فی طریقه وهو یداعب لحسته بیده الیسری ومسبحته بیده الیمنی. فهرعت الأبیناء للقائه وهمَّ الخصی واقفاً ثم مشی وقبّل یده، بینما کان الآخرون یقبّلون أطراف جبته. أما الشیخ فهو رئیس الطریقة النقشبندیة؛ وهی طریقة تحتم علی أشیاعها أن یذکر کل واحد منهم لفظ الجلالة مرة فی کل عشرة دقائق، توفی شیخها القدیم منذ خمسمائة سنة بعد أن نقشة التقوی علی صدره اسم الجلالة، ولهذا سمیت طریقته باسم النقشبندیة» (تیمور، 2012: 31).
ترجمه: «و در همان هنگام، شیخی کوتاه‌قامت و درازریش از برابر می‌گذشت، گام‌هایش آرام و موزون بود؛ با دست چپ ریشش را نوازش می‌کرد و با دست راست، تسبیحش را می‌شمرد. بزرگان شتابان به استقبالش برخاستند و مدّاح، که ایستاده بود، جلو آمد و دست او را بوسید، در حالی که دیگران لبه‌های لباسش را دست‌به‌دست می‌بوسیدند. آن شیخ همان رئیس طریقت نقشبندیه است؛ راهی که بر پیروانش واجب می‌کند هر یک «اسم جلاله» را هر ده دقیقه یک بار به یاد آورند. شیخ کهن این طریقت پانصد سال پیش وفات یافت، در حالی که «اسم جلاله» را چون نقشِ تقوا بر سینه‌اش حک کرده بود؛ از همین رو، راه او «نقشبندیه» نامیده شد».
تصویر بالا، علاوه بر تصویر دینی نزد مردم مصر، روش تصوف دیرینه را نیز، به مخاطب انتقال می‌دهد؛ روشی که نزد مردم متدیّن شرقی رایج است.
همچنین، محمد تیمور در داستان کوتاه «الشباب الضائع» بومی شدۀ داستان «بل آمی» اثر موپاسان، در کنار عنوان اصلی داستان، یک عنوان فرعی دیگر با «قطع القصص المصریة[4]» آورده است که به روایت محلی-مصری در 8 فصل روایی پرداخته است و تلاش نموده تا داستان «بل آمی» را با شاخصه‌های روایی-محلی مصری حکایت کند.
3. کارکرد بومی‌سازی در «ماتراه العیون»
پژوهش حاضر بر بومی‌سازی در داستان، به‌ویژه در ترجمه و اقتباس داستان‌های کوتاه موپاسان توسط محمد تیمور در مجموعه «ماتراه العیون»، تمرکز دارد. بومی‌سازی به معنای به‌کارگیری زبان، لهجه، آداب و رسوم، باورها و محیط طبیعی خاص یک منطقه است تا خواننده با فرهنگ و زندگی مردمان آن ناحیه آشنا شود و کمتر دچار غریبگی گردد.
اولین کارکرد این روش با توجه به یافته‌های پژوهش در مجموعه داستان کوتاه «ماتراه العیون» به تأثیر از داستان‌های کوتاه موپاسان، ایجاد حس نزدیکی و هم‌ذات‌پنداری خواننده با شخصیت‌ها و فضای داستان است. تیمور با جایگزینی عناصر مصری-عربی؛ همچون نام محل‌ها، لهجه گفتگوها و آداب روزمره، مخاطب را بیش از پیش مجذوب روایت و همراه شخصیت‌ها می‌کند.دومین کارکرد، افزایش واقع‌گرایی و اعتبار داستان است. وقتی ساختار و جزئیات روایت بر اساس تجربه‌های ملموس از یک جامعه واقعی شکل می‌گیرد، داستان از جنبه‌ی تخیلی فاصله گرفته و باورپذیری آن نزد خواننده تقویت می‌شود. تیمور نیز با مشاهده مستقیم جامعه مصر، این ویژگی را در آثار خود حفظ کرده است. سومین کارکرد بومی‌سازی انتقال فرهنگ، تاریخ و سنت‌های منطقه است. «ماتراه العیون» نمایانگر فرهنگی کاملاً مصری-عربی است که نویسنده از زبان و آداب بومی بهره برده تا میراث ملموس مردم را نگه دارد. چهارمین کارکرد، امکان نقد اجتماعی و سیاسی است؛ به‌گونه‌ای که تیمور در خلال روایت با ظرافت به مسائل زنان، محدودیت‌های خانوادگی و ساختارهای اجتماعی مصر اشاره کرده و مخاطب را به تأمل در وضعیت فرهنگی و سیاسی برمی‌انگیزد.
نمودار شماره 1: میزان فراوانی کارکردهای بومی‌سازی داستان‌های کوتاه موپاسان در مجموعه «ماتراه العیون»
حس نزدیکی و هم‌ذات‌پنداری در ۷ داستان از ۸ (بیشترین فراوانی) بر حضور قوی عناصر مصری (لهجه، مکان، آداب) دلالت دارد. نقد اجتماعی در ۶ داستان دیده شده و تمرکز تیمور بر مسائل زنان و ساختار قدرت را برجسته می‌سازد. واقع‌گرایی و اعتبار با ۵ حضور، به چشم می‌آید اما نسبت به دو کارکرد اول تفاوت معنی‌داری دارد. انتقال فرهنگ و سنت‌ها در نیمی از داستان‌ها ظاهر شده که نشان می‌دهد این کارکرد گرچه مهم، اما به‌اندازۀ سایر کارکردها به‌کار نرفته است.
4. بحث و نتیجه‌گیری
در پژوهش حاضر با اتّکا بر تحلیل محتوای هشت داستان مجموعه «ماتراه العیون» از محمد تیمور و با پاسخ به پرسشهای اصلی تحقیق درباره کارکردها و راهبردهای بومی‌سازی داستان‌های کوتاه موپاسان، توانستیم چهار کارکرد عمده را شناسایی و اولویت‌بندی کنیم. یافته‌های کمی نشان دادند که «ایجاد حس نزدیکی و هم‌ذات‌پنداری» با حضور در ۷ داستان از ۸ (۸۷.۵%) مهم‌ترین نقش را ایفا می‌کند. این کارکرد از طریق جایگزینی نام‌های بومی، به‌کارگیری لهجه و توصیف دقیق آداب روزمره، توانسته مخاطب مصری را به‌سرعت با فضای داستان پیوند دهد و مانع احساس بیگانگی وی شود. کارکرد دوم، یعنی «نقد اجتماعی و سیاسی»، در ۶ داستان (۷۵%) آشکار شد و حاکی از تأکید تیمور بر مسائل زنان، خانواده و ساختارهای قدرت در مصر معاصر بود. تیمور با بهره‌گیری از روایت‌های ظریف و نشانه‌های فرهنگی بومی، بستر مناسبی برای طرح پرسشهای انتقادی درباره نقش و جایگاه زنان و مناسبات اجتماعی فراهم آورد.
«افزایش واقع‌گرایی و اعتبار» در ۵ داستان (۶۲.۵%) مورد تأکید قرار گرفت. خرده‌جزئیات ملموس از زندگی روزمره مصری‌ها – از منظر پوشش، معماری مساجد و کوچه‌ها تا واکنش‌های طبیعی شخصیت‌ها – باعث شد روایت‌ها از سطح تخیل صرف فراتر بروند و نزد خواننده باورپذیری بیشتری بیابند. در نهایت «انتقال فرهنگ، تاریخ و سنت‌ها» در ۴ داستان (۵۰%) نمود داشت و نمایانگر آن است که هرچند تیمور اهتمامی به حفظ میراث مادی و معنوی مصر دارد، اما این عنصر در مقایسه با کارکردهای هم‌ذات‌پنداری و نقد اجتماعی در مرتبه پایین‌تری قرار می‌گیرد.
از منظر راهبردهای بومی‌سازی، مترجم-نویسنده ضمن تحکیم «صدای مترجم» تکنیک‌هایی چون حفظ اصالت زبانی (استفاده از واژگان و اصطلاحات محلی) و هندسه‌سازی مکانی (توصیف دقیق چشم‌انداز و معماری محلی) را به‌خوبی به‌کار بسته است. افزون بر این، به‌کارگیری تصاویر شخصیتی مصری و بازسازی موقعیت‌های اجتماعی-مذهبی بومی، موجب شد که ساختار روایی موپاسان با حداقل گسیختگی فرهنگی در بستر مصر پیاده‌سازی شود. در انتخاب عناصر فرهنگی، تیمور ضمن توجه به توان درک مخاطب عام عرب‌زبان، مراقب بود تا از حداکثر خلوص بومی‌سازی بهره گیرد، اما نه در حدی که فقط برای خواننده مصری قابل فهم باشد. این میانه‌روی در «شدت بومی‌سازی» باعث شد که اثر، هم گستره ادبیات عربی را دربرگیرد و هم با مخاطب محلی ارتباطی صمیمانه برقرار کند.
در پایان، نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که بومی‌سازی ادبی، نه‌تنها انتقال زبانی متن مبدأ بلکه بازیابی و بازآفرینی فرهنگی است. مجموعه «ماتراه العیون» نمونه‌ای موفق است که توانسته میان وفاداری به متن اصلی و نیازهای فرهنگی مخاطب مقصد تعادل برقرار کند. برای آینده، بررسی واکنش مخاطبان مصری و مقایسه بومی‌سازی‌های مشابه در کشورهای دیگر پیشنهاد می‌شود تا قلمرو کاربرد این راهبردها عمیق‌تر و گسترده‌تر مورد مطالعه قرار گیرد.
تعارض منافع
به موجب این توافق‌نامه، نویسنده مسئول از جانب سایر نویسندگان مقاله اعلام می‌کند که در رابطه با انتشار مقاله ارائه شده به طور کامل از اخلاق نشر، از جمله سرقت علمی / ادبی، سوء رفتار، جعل دادهها و یا ارسال و انتشار دوگانه، پرهیز نمودهاند و در این راستا منافع تجاری وجود ندارد و نویسندگان در قبال ارائه اثر خود وجهی دریافت ننمودهاند.
هم چنین نویسنده مسئول از جانب سایر نویسندگان اعلام میدارد که این اثر قبلا در جای دیگری منتشر نشده، همزمان به نشریه دیگری ارائه نگردیده و کلیه حقوق استفاده از محتوا، جداول، تصاویر و ... به ناشر محول گردیده است.
بیانیۀ نحوۀ استفاده از ابزار هوش مصنوعی
اینجانب، حسین شمس‌آبادی، به عنوان نویسنده مسئول، که مسئولیت کامل محتوای مقاله را برعهده دارم، می‌دانم که شفافیت در استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی برای یکپارچگی پژوهش و رعایت اصول اخلاقی ضروری است. بدین وسیله اعلام می‌کنم که اطلاعات ارائه شده فوق، دقیق و کامل مورد تایید است. در صورتی که در هر مرحله از داوری یا انتشار مقاله، خلاف مطالب فوق به اثبات برسد، اقدام مجله در رد یا حذف مقاله اینجانب مجاز خواهد بود.
