مقدمه

رویکردهای مختلف به بحث ترجمه، منجر به پیدایش مباحث متعددی در این حوزه گردیده است. یکی از مباحثی که در حوزة نظری مطرح بوده و رابطة مستقیمی با حوزة عملی دارد، بحث نقد و ارزیابی ترجمه است؛ اینکه در تحلیل و ارزیابی نقاط مثبت و منفی یک ترجمه، استفاده از کدام الگوهای نقدِ ترجمه، می‌‌تواند گویای کفایت و مقبولیت یا عدم آن دو در ترجمه باشد. تاکنون نظریات مختلفی از سوی نظریه‌‌پردازان ترجمه در زمینة کیفیت سنجی و ارزیابی ترجمه‌‌ها ارائه شده است. یکی از مهم‌‌ترین مسائل مرتبط با نظریه و عمل ترجمه، تعریف نظریة ترجمه و تبیین نسبت آن با عمل ترجمه است. برخی از نظریات ترجمه، متن مبدأ را در اولویت قرار داده و به اصطلاح نویسنده محورند، و برخی دیگر به متن مقصد توجه داشته و مخاطب محور محسوب می‌‌شوند، اما در هر صورت می‌‌توان آن‌‌ها را معیاری برای نقد و ارزیابی ترجمه‌‌های انجام شده، در نظر گرفت.

هر نظریه دارای زیر‌‌مجموعه‌‌ها و ویژگی‌‌های مرتبط به خود است که گاهی این زیر‌‌مجموعه‌‌ها با هم تداخل دارند و گاهی هم با زیر‌‌مجموعه‌‌های نظریات دیگر مشترک هستند (بشیری و هادوی‌‌خلیل‌‌آباد، 1399: 272).

نظریة گارسس، یکی از مهم‌‌ترین نظریاتی است که براساس اصل برابری میان متن مبدأ و مقصد استوار است و ترجمه را در چهار سطح معنایی-لغوی، نحوی-واژه‌‌ساختی، گفتمانی-کارکردی و سبکی-عملی مورد بررسی قرار می‌‌دهد که هر سطح دارای مؤلفه‌‌های مرتبط به خود است، و به دلیل جامع‌‌ بودن آن، می‌‌تواند الگویی کارآمد جهت ارزیابی سطح کیفی ترجمه‌‌ها و میزان مقبولیت و کفایت آن‌‌ها باشد.

از جمله آثاری که ارزیابی آن براساس نظریۀ گارسس مغفول مانده، ترجمة مجموعه داستان «بیت ‌‌سیئ ‌‌السمعة» اثر نویسندة بنام مصری نجیب ‌‌محفوظ است که شامل هجده داستان کوتاه می‌‌باشد. این مجموعه داستان توسط حسین شمس‌‌آبادی و فرشته افضلی تحت عنوان خانه بدنام ترجمه شده است. نظریه‌‌ای که در این پژوهش برای ارزیابیِ ترجمة «بیت ‌‌سیئ ‌‌السمعة» به کار‌‌گرفته می‌‌شود، نظریة گارسس است، این نظریه کیفیت ترجمه را مورد بررسی قرار می‌‌دهد.   

1. بیان مسأله

ترجمه فعالیتی است که از طریق آن، یک متن از یک زبان یعنی زبان مبدأ به زبان دیگر یعنی زبان مقصد منتقل می‌‌شود و در نتیجة این فعالیت، امکان دستیابی به محتوای یک متن که در زبان و فرهنگی دیگر نگاشته شده است، برای مخاطبان در زبان و فرهنگی دیگر فراهم می‌‌شود (حقانی، 1398: 53). پس از تعریف ترجمه، این مسأله مطرح می‌‌شود که موازنه بین متن مبدأ و متن مقصد در چه سطحی باید برقرار شود، و آن الگوی مناسبی که این توازن یا برابری باید براساس مؤلفه‌‌های آن ارزیابی شود کدام است؟! بازسازی کامل متن در زبان مقصد غیر‌‌ممکن است و مترجم در ابتدا باید برای عناصر زبان مبدأ، معادل‌‌های مناسب بیابد و سپس به گونه‌‌ای این معادل‌‌ها را در کنار همدیگر قرار دهد که در زبان مقصد قابل فهم باشد و توازن و تعادل بین دو زبان در ساختارهای متفاوت رعایت شود. و اینجاست که اهمیت کار مترجم در انتخاب مفاهیم مناسب از متن مقصد برای ترجمة متن مبدأ مشخص می‌‌شود. الگوهای ارزیابی ترجمه یکی از مباحث نظری در حوزة ترجمه می‌‌باشد که مشخص می‌‌سازد که مترجم در جریان ترجمه تا چه حد به زبان مبدأ یا مقصد پایبند بوده است و این که ترجمه تا چه حد مقبول واقع می‌‌شود. این نوشتار بر آن است تا میزان مقبولیت و کفایت ترجمة مجموعه داستان «بیت‌‌ سیئ‌‌ السمعة» را براساس سطوح گفتمانی-کارکردی و سبکی-عملیِ الگوی گارسس ارزیابی کند. 

2. پیشینة پژوهش

-        بشیری و هادوی‌‌خلیل‌‌آباد (1399) در مقالة «نقد ترجمة رمان «فرانکشتاین فی بغداد» نوشتة احمد سعداوی براساس نظریة گارسس» به ارزیابی همة بخش‌‌های ترجمة رمان «فرانکشتاین فی بغداد» در هر چهار سطح نظریة گارسس پرداخته‌‌اند، و ویژگی‌‌های مثبت و منفی این ترجمه را  براساس نظریة گارسس مورد بررسی قرار‌‌داده‌‌اند.   

-        احمدی و قنبری (1399) در مقالة «نقد ترجمۀ فارسی داستان «نهر الذهب» براساس نظریۀ سطح معنایی-لغوی الگوی گارسس» دو سطح از نظریة گارسس را در نقد ترجمه به کار گرفته و بیشترین و کمترین بسامد ویژگی‌‌های این ترجمه را در دو سطح نظریه بیان کرده‌‌اند.

-        نیازی و همکاران (1399) در مقالة «بررسی کارآمدی الگوی گارسس در ارزیابی ترجمۀ قرآن (مطالعۀ موردی ترجمۀ مکارم شیرازی)» به کارآمدی و عدم کارآمدی مؤلفه‌‌های نظریة گارسس در ترجمة قرآن کریم پرداخته و به معرفی ویژگی‌‌های مثبت و منفی این نظریه در نقد ترجمه‌‌های قرآن کریم پرداخته‌‌اند.

-        افضلی و اسدالهی (1398) در مقالة «کاربست نظریة کارمن والرو گارسس در نقد ترجمة ادبی» با تمرکز بر رویکرد گارسس به مطالعة موردی تعریب صالح الجعفری از رباعیات خیام پرداخته و چگونگی تطبیق این الگو بر آثار ادبی منظوم را تحلیل کرده‌‌اند.

-        صیادانی و همکاران (1396) در مقالة «نقد و بررسی ترجمة فارسی رمان «قلب اللیل» با عنوان «دل شب» براساس الگوی گارسس» ترجمة کاظم آل یاسین از رمان نویسندة مشهور عالم عرب نجیب‌‌محفوظ را بر مبنای چهار سطح معنایی- لغوی، نحوی- صرفی، گفتمانی-کارکردی و سبکی- عملی مورد ارزیابی قرارداده‌‌اند.

-        رشیدی و فرزانه (1392) در مقالة «ارزیابی و مقایسة دو ترجمة فارسی از رمان «دن کیشوت» اثر میگوئل‌‌ دُ.‌‌سروانتس[1] براساس الگوی گارسس» اقدام به بررسی این ترجمه‌‌ها بر مبنای سطوح پیشنهادی گارسس و ذکر نکات مثبت و منفی آن کرده‌‌اند.

-        فرزانه (1387) در پایان‌‌نامة خود با عنوان «ارزیابی و مقایسة ترجمه‌‌های فارسی رمان انگلیسی شاهزاده و گدا، اثر مارک‌‌تواین‌‌بی[2] براساس الگوی گارسس (1994)» به معرفی نظریة گارسس و نمونه‌‌هایی از چند ترجمة رمان شاهزاده و گدا پرداخته و جنبه‌‌های مثبت و منفی هر یک از این ترجمه‌‌ها را بررسی کرده است.

-        مختاری‌‌اردکانی (1376) در مقالة «چارچوبی نظری برای ارزیابی ترجمه» با بیان نمونه‌‌هایی از زبان انگلیسی به معرفی نظریة گارسس به عنوان چارچوبی برای ارزیابی ترجمه‌‌های ادبی پرداخته است.

طبق بررسی‌‌های پژوهش حاضر، ترجمۀ مجموعه داستان «بیت ‌‌سیئ ‌‌السمعة» تاکنون در هیچ الگوی نقدیِ ترجمه مورد نقد و ارزیابی قرار نگرفته است و از این منظر پژوهشی نو به شمار می‌‌رود. 

3. روش پژوهش

در پژوهش حاضر، ترجمة مجموعه داستان «بیت ‌‌سیئ ‌‌السمعة» براساس سطوح گفتمانی-کارکردی و سبکی-عملیِ نظریة گارسس و با تکیه بر روش تحلیل محتوای آمیخته (کمی – کیفی)، و استفاده از نرم افزار Excel مورد نقد و ارزیابی قرار گرفته و با بیان نکات مثبت و منفی ترجمه، میزان کفایت و مقبولیت آن سنجیده شده است. برای بررسی ویژگی‌‌های معنایی، دستور زبان، گفتمان، سبک و.. در ترجمة «بیت ‌‌سیئ ‌‌السمعة»، نمونه‌‌های ترجمة شمس‌‌آبادی و افضلی در زیر گروه‌‌های سطوح گفتمانی-کارکردی و سبکی-عملیِ نظریة گارسس جای‌‌گذاری شده است تا به کمک این زیر‌‌گروه‌‌ها، افزایش، کاهش و حفظ اطلاعات متن مبدأ در متن مقصد و همچنین ویژگی‌‌های مثبت و منفی و در نهایت کیفیت ترجمه مشخص شود. نتایج در این نظریه به کمک جداول و نمودارها به نمایش گذاشته می‌‌شود.  

4. پرسش‌‌های پژوهش

پژوهش حاضر درصدد پاسخگویی به سؤالات زیر است:

1- کدام مؤلفه‌‌های این الگو در ارزیابی ترجمۀ «بیت ‌‌سیئ ‌‌السمعة» بازتاب بیشتری دارند؟

2- طبق نظریة گارسس ترجمة مترجمان از «بیت ‌‌سیئ ‌‌السمعة» از نظر کفایت و مقبولیت چگونه است؟

5. مجموعه داستان «بیت ‌‌سیئ ‌‌السمعة (خانة بد‌‌نام)»      

«بیت ‌‌سیئ ‌‌السمعة» نوشتة نجیب ‌‌محفوظ نویسنده و نمایشنامه‌نویس مصری و برندة جایزة نوبل ادبیات در سال ۱۹۸۸م است. هجده داستان کوتاه نجیب‌‌محفوظ با نام «خانة بدنام» که خود یکی از داستان‌‌های اثر می‌‌باشد؛ همگی رویدادهایی است که در زندگی آدمی رخ می‌‌دهد و پایان این داستان‌‌های کوتاه به آموزش تجربه‌‌ای سودمند و پند‌‌دهنده برای خواننده می‌‌انجامد (شمس‌‌آبادی و افضلی، 1387: 10).

6. مبانی نظری پژوهش

1-6. تبیین الگوی گارسس                                                                                            

حاتم[3] و ماندی[4] (1398) معتقدند که: «یکی از گام‌‌های اساسی و غالباً بحث‌‌برانگیزترین گام‌‌های هر علم عبارت است از تعریف واحدهای موضوعی که با آنها سرو‌‌کار دارد. این امر در مورد ترجمه هم صدق می‌‌کند» (حاتم و ماندی، 1398: 224). بنابراین ابتدا نگاهی به چارچوب نظریة گارسس داریم سپس در هنگام تحلیل، هر مؤلفه با توضیحات بیشتری شرح داده می‌‌شود.

خانم کارمن والرو گارسس (1958م) استاد ارتباطات بین فرهنگی، نظریه‌‌پرداز و مترجم اسپانیایی، عضو هیئت علمی و استاد ممتاز دانشگاه «آلکالا» است (نیازی و قاسمی‌‌اصل، 1398: 125). وی با تأکید بر جنبه‌‌های مختلف مؤثر در ترجمه مانند بافت، تاریخ، فردیتِ مترجم، فرهنگ و پیشینة اجتماعی او و نیز خواننده، روشی برای ارزیابی ترجمه‌‌های ادبی پیشنهاد می‌‌دهد. این الگو براساس اصل برابری میان متن مبدأ و مقصد استوار است.

گارسس الگویی جامع و ترکیبی در ارزیابی ترجمه ارائه کرده که براساس مدل پیشنهادی وینه[5] و داربلنه[6] و آرای دیگر صاحب‌‌نظران در امر ترجمه، مانند نیومارک، نایدا، مونن[7]، دلیسل[8] و نوبرت[9] بنیان نهاده شده است. در الگوی گارسس، ترجمه‌‌ها بر پایۀ ویژگی‌‌های مثبت و منفیِ بیانگر کیفیت (و زیرگروه‌‌های آن‌‌ها) و در نهایت، دو معیار مقبولیت و کفایت بررسی و رده‌‌بندی می‌‌شوند (بیدخونی و آقاحسینی‌‌دهاقانی، 1400: 337).

این روش مبتنی بر سطوح مختلف زبان‌‌شناسی است؛ گارسس می‌‌گوید: «در جستجوی تشابه بین متن مبدأ و مقصد چهار سطح باید در نظر گرفته شود. سطوحی که در تمام روند ترجمه با هم در ارتباط‌‌اند و تداخل دارند و آن طور که بیشتر رویکردهای کنونی نشان می‌‌دهد، مرزهای آن‌‌ها به سختی قابل تشخیص است. بیشتر نویسنده‌‌ها به روندی توجه می‌‌کنند که مترجم باید طی کند تا متنی معادل تولید کند، ولی همة آن‌‌ها متن مقصد را در نظر نمی‌‌گیرند و گاهی خواننده را فراموش می‌‌کنند. این منصفانه است که از یک منتقد توقع داشته باشیم که همان رویکردی را نسبت به متن مبدأ اتخاذ کند که مترجم انتخاب کرده تا بتواند به شکلی صحیح، شایستگی‌‌های آن را در متن مقصد ارزیابی کند» (Garcés, 1994: 79).                                                            جدول 1. الگوی گارسس (Garcés, 1994: 81-83).

چنان‌‌که گفته شد الگوی پیشنهادی گارسس مشتمل بر چهار سطح تحلیلی بوده و در سال 1994م، معرفی شده است، وی خود به این نکته اذعان دارد که سطوح پیشنهادی‌‌اش گاهی با هم تداخل دارند (نیازی و قاسمی‌‌اصل، 1398: 125). چهار سطح مدل ارزیابی ترجمة گارسس همراه با مؤلفه‌‌های آن‌‌ها در تصویر (1) آمده است؛

2-6. تکنیک‌‌های افزایش[10]، مانش[11] (حفظ) و کاهش[12]

در نظریۀ گارسس افزایش، مانش (حفظ) و کاهشِ اطلاعاتِ زبان مبدأ در زبان مقصد بررسی می‌‌شود که این اطلاعات به کمک زیر گروه‌‌های سطوح چهارگانۀ گارسس در دسترس قرار می‌‌گیرد؛ به عبارت دیگر همۀ این تکنیک‌‌ها را می‌‌توان از دیدگاه دیگر به سه گروه عمده که هر نوع ترجمه‌‌ای را دربر‌‌می‌‌گیرد، تقسیم کرد:

در حیطة افزایش، تکنیک‌‌هایی که به بسط اطلاعات داده شده در متن مبدأ می‌‌پردازند، عبارتند از: تعریف، بسط نحوی یا افزایش، دستورگردانی، دگربینی، توضیح، تغییرات ناشی از اختلافات اجتماعی-فرهنگی، تغییر ساختار درونی متن مبدأ، بسط خلاقه و تفصیل یا پرگویی.

تکنیک‌‌هایی که در حوزة مانش (حفظ) اطلاعات می‌‌گنجد، عبارتند از: معادل فرهنگی، اقتباس، ابهام، ترجمة قرضی، ترجمة تحت اللفظی، جبران، تغییر نوع جمله، نارسایی در معادل، تغییر لحن، حفظ اسامی خاص، حفظ ساختارهای خاص متن مبدأ،  عام برابر خاص یا برعکس و حفظ صناعات ادبی. 

تکنیک‌‌هایی که کاهش را دربر‌‌می‌‌گیرند، عبارتند از: قبض نحوی یا کاهش، حذف و تقلیل، حذف بن‌‌مایة متعهدانه یا حذف منظور متن اصلی، تعدیل اصطلاحات محاوره‌‌ای، حذف قسمتی از متن یا پاراگراف و اشتباه یا ساده‌‌انگاری مترجم (همان: 85).

3-6. تکنیک‌‌های مثبت و منفی براساس معیار کفایت و مقبولیت[13]

تکنیک‌‌های مذکور در الگوی گارسس از نظر کفایت (بسندگی) و مقبولیت (پذیرفتگی) نیز مورد نظر قرار‌‌گرفته‌‌اند. این‌‌که کدام جنبه‌‌ها می‌‌توانند تأثیر منفی و کدام می‌‌توانند تأثیر مثبت بر ترجمه داشته باشند. در این قسمت تنها به دقت زبان‌‌شناسی (کفایت) اکتفا نشده، بلکه به تأثیر‌‌گذاریِ (مقبولیت) متن ترجمه شده در سیستم زبان مقصد و خوانندگان آن زبان نیز توجه شده است. بدین منظور یک چارچوب جدید با دو عنوان ویژگی‌‌های مثبت و ویژگی‌‌های منفی نیاز است. یک بُعد سوم نیز افزوده شد که عبارت است از مؤلفه‌‌های خنثی (دوجانبه) که این دستور‌‌العمل‌‌ها دربارة آن‌‌ها کاملاً قابل تطبیق نیست (همان: 87).

بنابراین در الگوی گارسس، کیفیت ترجمه از منظر دو معیار کفایت و مقبولیت نیز ارزیابی می‌‌شود. این دو معیار با استفاده از ویژگی‌‌های مثبت و منفیِ معرفی شده در مدلِ پیشنهادی وی، شرایط لازم را برای ارائۀ ترجمه‌‌ای مناسب فراهم می‌‌کند. این ترجمه باید به لحاظ انطباق مؤلفه‌‌های معنایی و عناصر دستوریِ دو زبان مبدأ و مقصد و میزان دقت مترجم در رساندن پیام مدنظر معقول باشد. همچنین مترجم در نظر داشته باشد که متن وی در سیستم زبانی مقصد مورد پذیرش واقع شود. در حقیقت، کفایت و مقبولیت به این معناست که در اینجا نه تنها در جست‌‌و‌‌جوی دقت و صحت عناصر زبانی، بلکه خواستار تأثیر سیستم زبان متن مبدأ بر خوانندگان زبان هدف نیز هستیم. از این رو، برای تعیین کیفیت ترجمه‌‌ها، جنبه‌‌ها یا ویژگی‌‌های جدیدی اعم از ویژگی‌‌های مثبت و ویژگی‌‌های منفی در نظر گرفته می‌‌شوند؛ این ویژگی‌‌های مثبت کفایت ترجمه را بالا می‌‌برند و در مقابل ویژگی‌‌های منفی از آن می‌‌کاهند )رشیدی و فرزانه، 1392: 48).

بنابراین با بررسی چهار سطح نظریة گارسس، و لحاظ‌‌کردن سه گروه افزایش، مانش و کاهش، این تکنیک‌‌ها را می‌‌توان به سه دستة مثبت، منفی و خنثی تقسیم‌‌بندی کرد. 

تکنیک‌‌های مثبت ترجمه، عبارتند از: معادل فرهنگی، اقتباس، بسط نحوی، تعین، جبران، تغییر نحو یا دستورگردانی، تغییر‌‌دیدگاه یا دگربینی، توضیح، حذف حواشی، تغییر به علت اختلافات اجتماعی-فرهنگی و حفظ صناعات ادبی.

تکنیک‌‌های منفی ترجمه، عبارتند از: ابهام، ترجمة قرضی (گرته‌‌برداری)، ساده‌‌سازی، ترجمة تحت‌‌اللفظی، نارسایی در مفهوم معادل‌‌ها، تغییر لحن، تغییر ساختار درونی متن مبدأ، حذف، تعدیل اصطلاحات محاوره‌‌ای، قبض نحوی یا کاهش، حفظ ساختارهای متن مبدأ، حذف منظور متن اصلی، بسط خلاقه، پرگویی در برابر ساده‌‌گویی، اشتباه مترجم، حذف صناعات ادبی و تغییر صناعات ادبی.

تکنیک‌‌های خنثی ترجمه، عبارتند از: تغییر در نوع جمله ترجمه، حفظ اسامی خاص با معادل متن مبدأ، تعریف و  عام برابر خاص یا برعکس (Garcés, 1994: 89).

این نکته قابل توجه است که تکنیک‌‌هایی که در دو تقسیم بندیِ اخیر ذکر شدند، تطابق کامل با مؤلفه‌‌های موجود در سطوح چهارگانة الگوی گارسس را ندارند.  

در مقالۀ حاضر با استفاده از روش‌‌شناسی ارزیابی ترجمۀ گارسس، ترجمۀ اثر نجیب‌‌محفوظ، براساس سطوح گفتمانی-کارکردی و سبکی-عملی مورد نقد و تحلیل قرار گرفته است. «با ارائۀ مدل گارسس، مدل جدید و جامع الأطرافی که به آن «سیستم چندگانه[14]» می‌‌گویند، برای ارزیابی ترجمۀ ادبی از دیدگاه علمی و ادبی معرفی شده تا ناقد ترجمه، گزینه‌‌های مترجم اعم از تنگناها و آزادی‌‌ها را بشناسد و از اظهارنظرهای خام، غیرمستدل و غیرمنطقی پرهیز کند» (مختاری‌‌اردکانی، 1376: 58). برآیند نظریۀ گارسس، بررسی سه مقولۀ افزایش، مانش (حفظ) و کاهش اطلاعات متن اصلی در متن ترجمه شده است و در نهایت، کفایت و مقبولیت ترجمه، تعیین می شود.   

7. کاربست نظریة گارسس

در این بخش به تطبیق سطوح گفتمانی-کارکردی و سبکی-عملیِ الگوی گارسس با نمونه‌‌های ترجمۀ شمس‌‌آبادی و افضلی از مجموعه داستان «بیت ‌‌سیئ ‌‌السمعة» پرداخته می‌‌شود. و همان‌‌طور که در جدول (1) اشاره شد، هر سطح زیر مجموعه‌‌های خاص خود را دارد؛ از این رو، پس از بیان عنوان هر سطح، مثال‌‌هایی از مجموعه داستان را در ارتباط با آن عنوان ذکر خواهیم کرد. و ضمناً در بخش تحلیل نمونه‌‌ها، بخاطر سهولت به جای واژة مترجمان از واژة مترجم استفاده خواهد شد. 

1-7. سطح گفتمانی – کارکردی

1-1-7. تعدیل (کاهش) اصطلاحات محاوره‌‌ای[15]

یعنی کاستن از اصطلاحات محاوره‌‌ای و نادیده انگاشتن چند زبانه بودن متن اصلی. این مقوله در مواردی به کار می‌‌رود که متن مبدأ علاوه بر زبان اصلی، لهجه‌‌ها و گویش‌‌های دیگری را هم شامل می‌‌شود. نویسنده ممکن است در تنظیم بخش‌‌هایی از متن، از لهجه‌‌ای خاص غیر از زبان فصیح استفاده کند. این نوع متن‌‌ها غالباً در ترجمه، تعدیل می‌‌شوند و اثری از لهجه‌‌های موجود در متن اصلی، در متن مقصد دیده نمی‌‌شود، مگر آنکه مترجم با افزودن توضیح به این مسأله اشاره کند. گارسس این شیوه (نادیده گرفتن لهجه‌‌ها) را منفی تلقی می‌‌کند (Garcés, 1994: 59).). نکتۀ حائز اهمیت این است که در این موارد زبان مقصد هم باید لحن عامیانه داشته باشد. برای این مؤلفه در مجموعه داستان «بیت ‌‌سیئ ‌‌السمعة» نمونه‌‌ای یافت نشد. 

2-1-7. تغییر ساختار درونی متن مبدأ[16]

تعدیل، تقلیل یا حذف و افزایش تأکیدها و تغییر علائم متن به صورتی که در معنا تأثیرگذار باشد، نیز ممکن است ساختار درونی متن اصلی را تغییر دهند (همان: 136). به عبارت دیگر در این قسمت، ساختار دستوری متن مبدأ در ترجمه دستخوش تغییر قرار می‌‌گیرد.

§ ومع ذلک فلم أزر -ولو مرة واحدة- لا حدیقة الحیوان ولا أنطونیادس ولا الآثار الإغریقیة الرومانیة (محفوظ، 2015: 9).

ترجمه: با وجود این حتی یکبار هم نه از باغ وحشی دیدن کردم، نه انتونیادس و نه آثار یونانی و رومی (محفوظ، 1387: 12).

در این نمونه، عبارتی که به عنوان جملة معترضه بین دو خط تیره آمده، از متن مبدأ جدا شده و به عنوان عبارتی مستقل و خارج از خط تیره در ترجمه آورده شده است. و مترجم با قراردادن جملة معترضه به عنوان جملة اصلی متن، ساختار درونی متن مبدأ را تغییر داده است.

§ وسبقته رائحة المسک حیث ذهب (همان، 2015: 27).

ترجمه: هر کجا که می‌‌رفت بوی مشک از او پیشی می‌‌گرفت (همان، 1387: 32).

§ کان عبده مازال حیاً عندما عثرت علیه فی القبو (همان، 2015: 28).

ترجمه: زمانی که عبده را در سرداب پیدا کردم، هنوز زنده بود (همان، 1387: 33).

در نمونه‌‌های ذکر شده مترجم با تقدیم و تأخیرِ ارکان جمله و تغییر ساختار درونی متن مبدأ به ترجمه پرداخته است. چرا که در متن ترجمه، قسمت دومِ این جملات مقدم و قسمت اول مؤخر شده است. و این کارِ مترجم شایسته به نظر می‌‌رسد زیرا در دستور زبان فارسی این ساختار زبانی رایج‌‌تر است.

3-1-7. تغییر به علت اختلافات اجتماعی-فرهنگی[17]

نیومارک دوازده روش را برای ترجمة موارد مختلف فرهنگی پیشنهاد می‌‌کند. برخی از مهمترین این روش‌‌ها عبارتند از: 1- انتقال واژة فرهنگی به ترجمه، 2- استفاده از معادل فرهنگی، 3- زدودن بار فرهنگی واژه؛ یعنی استفاده از معادلی توصیفی، 4- ترجمة تحت‌‌اللفظی، 5- بومی‌‌کردن واژة فرهنگی، 6- حذف، 7- استفاده از واژه‌‌ای پذیرفته‌‌شده و معیار، 8- توضیح دادن، حاشیه زدن و غیره و 9- استفاده از اسمی که بیانگر نوع است (مختاری‌‌اردکانی، 1376: 56). گارسس این روش‌‌ها را برای بررسی تغییرات متن به دلیل مسائل اجتماعی-فرهنگی مورد استفاده قرار داده است.  

§ ثم یغرق فی الضحک، وکانت یداه قد استوطنتهما رعشة الکبر رغم أنه کان یصغره بعامین (همان، 2015: 71).

ترجمه: آنگاه قهقهه سر‌‌می‌‌داد و با وجود این که دو سال از او کوچک‌‌تر بود ولی در دست‌‌هایش لرزش پیری جای گرفته بود (همان، 1387: 75).

عبارت «یغرق فی الضحک» به معنی «در خنده غرق می‌‌شود» است، که مترجم با توجه به بافت جمله و فرهنگ زبان فارسی از واژة «قهقهه سردادن» استفاده کرده است.

§ فلم تنبس وازدادت حذراً فعاد یقول: (همان، 2015: 17).

ترجمه: لب از لب بازنکرد و احتیاط خود را بیشتر کرد پس دوباره گفت:(همان، 1387: 21).

§ فترنح وکاد یسقط علی ظهره لولا أن تلقاه النادل بین یدیه (همان، 2015: 13).

ترجمه: پس تلوتلو خورد و اگر پیش خدمت او را در میان دستانش نمی‌‌گرفت به پشت بر زمین می‌‌افتاد (همان، 1387: 17).

§ عقد اللاسة الشاهی الفاخرة فوق رأسه (همان، 2015: 27).

ترجمه: عمامة کج و گران قیمت بر سر خود بست (همان، 1387: 32).

§ أذهب إلی النادی أنا و منیرة (همان، 2015: 88).

ترجمه: من با منیره به کلوپ می‌‌روم (همان، 1387: 92).

در این نمونه‌‌ها هم مترجم معادلی را به کار برده که از نظر فرهنگی به زبان فارسی نزدیک‌‌تر است.

4-1-7. تغییر لحنِ متن[18]

حفظ لحن یکی از ارکان تأثیر ارتباطی است و باید از طریق زمان[19]، وجه، بنا[20]، واژگان[21] و نحو[22] آن را حفظ کرد (Garcés,1994: 81). حفظ لحن در ترجمه بسیار مهم است. پیدا کردن لحن مناسب از وظایف بی‌‌چون و چرای مترجم است و به کمک همین برداشت‌‌های ذهنی از متن اصلی است که صورت می‌‌گیرد وگرنه این قسمت از کار را نادیده‌‌گرفتن و به جانشینی معادل بسنده کردن کاری است که از عهدة ماشین هم برمی‌‌آید (بشیری و هادوی‌‌خلیل‌‌آباد، 1399: 290).

§ ثم حدج الشباب بنظرة حمراء، وقال له بخشونة: اذْهَبْ. (همان، 2015: 13).

ترجمه: سپس با نگاه تندی به جوان خیره شد و با عصبانیت به او گفت: برو گم شو.. (همان، 1387: 16).

کلمات بار معنایی متفاوتی دارند که باید با توجه به موقعیت جمله انتخاب شوند. «برو گم شو» بار معنایی توهین آمیز دارد در حالی که «برو» واژه‌‌ای خنثی است و آن بار معنایی را ندارد. زمانی که یکی از شخصیت‌‌های داستان از جوانی که به ناموسش نگاه کرده ناراحت می‌‌شود به او می‌‌گوید: اذْهَبْ، که مترجم آن را برای رعایت گفتمان زبان مبدأ «برو گم شو» ترجمه کرده، تا مناسب بافت موقعیتی آن دو باشد.

5-1-7. حذف حواشی[23]

این مؤلفه عبارت است از حذف پانوشت‌‌ها، پیشگفتارها، ضمیمه‌‌ها، مقدمات، مؤخرات، توضیحات، کتاب‌‌شناسی، استدراکات، فهرست، اعلام و غیره، که در ترجمه از زبان‌‌های دیگر به فارسی بسیار رایج است (Garcés, 1994: 82). برای این مؤلفه در مجموعه داستان «بیت ‌‌سیئ ‌‌السمعة» نمونه‌‌ای یافت نشد.

6-1-7. حذف منظور (تعهدات) متن اصلی[24]

گاهی ممکن است در ترجمه چنان تغییری حاصل شود که مقصود متن اصلی تغییر کند، مثلاً یک متن طنزآمیز تبدیل به متنی سرگرم‌‌کننده شود. سفرهای گالیور که در اصل به قصد به سخره‌‌گرفتن نظام سیاسی انگلیس نگاشته شده بود، به صورت قصة کودکان درآمد. یعنی متنی انگیزنده[25] و عمل طلب[26] به هیأت متنی روایی[27] درآمد یا به عبارت دیگر کارگفت‌‌های[28] متن اصلی تغییر کرد (نیازی و قاسمی‌‌اصل، 1398: 136). پس مترجم نباید فراموش کند که از زبان کدام مؤلف و در چه زمینه‌‌ای، و برای کدام دسته از مخاطبان ترجمه می‌‌کند. 

§ والحق أن أحداً لم یأسف علیه، ولکنهم تساءلوا کثیراً عن القاتل، وظلت الجریمة حکایة الحارة المثیرة زمناً طویلاً (همان، 2015: 24).

ترجمه: در واقع هیچ کس بر او تأسف نخورد، ولی دربارة قتل بسیار می‌‌پرسیدند، و این جنایت تا مدت‌‌هایی دراز حکایت برانگیزندة محله باقی ماند (همان، 1387: 28).

در اینجا مشاهده می‌‌شود که مترجم بنابر هم سنخ بودن، واژه «قاتل» را به «قتل» ترجمه کرده است. درصورتی که بخاطر وقایع داستان قتلِ آن شخص، برای مردم موضوعیت نداشت و همه در پی شناختِ قاتل بودند. بدین جهت هدف و تأکید اصلی نویسنده نشان دادن کنجکاوی مردم نسبت به شناختِ قاتل است نه عملِ قتل. و با چنین ترجمه‌‌ای متن اصلی از مقصود خودش دور شده است، زیرا خواننده منظور اصلیِ متن را متوجه نمی‌‌شود.

نمودار (1) کاربرد مؤلفه‌‌های سطح گفتمانی-کارکردی را نمایش می‌‌دهد.

نمودار 1. میزان کاربرد مؤلفه‌‌های سطح گفتمانی-کارکردی در ترجمة مجموعه داستان «بیت ‌‌سیئ ‌‌السمعة»

2-7. سطح سبکی – عملی

1-2-7. بسط خلّاقه[29]

عبارت است از تغییراتی که مترجم مطابق ذوق و پسند خود به وجود می‌‌آورد. مترجم ممکن است سبکی را برگزیند که برای او طبیعی‌‌تر است یا میل او را اقناع می‌‌کند. البته گارسس این شیوه را منفی تلقی می‌‌کند. مترجم در این روش بدون درنظرگرفتن اندوخته‌‌های زبانی، ویژگی‌‌های ساختی و پیام متن مبدأ، تغییرات وسیعی را در متن مقصد ایجاد می‌‌کند (Garcés, 1994: 83). بدین معنی که مترجم، براساس ذوق و سلیقه و برداشت شخصی، عباراتی را به متن اضافه می‌‌کند که در متن اصلی وجود ندارد. این کار برای مفهوم‌‌تر شدن ترجمه صورت می‌‌گیرد.

§ وتدخّل أولاد الحلال لمنع المضاعفات (همان، 2015: 13).

ترجمه: در این هنگام افراد بانفوذ و حلال‌‌زاده برای جلوگیری از پیچیده‌‌شدن این وضعیت پادرمیانی کردند (همان، 1387: 18).

§ وقبلته المرأة بأسرع مما تخیل أحد (همان، 2015: 24).

ترجمه: زن سریع تر از آنچه کسی فکر کند به خواستگار خود پاسخ مثبت داد (همان، 1387: 28).

در این عبارت‌‌ها، مترجم براساس ذوق و سلیقة خود و به منظور تقریب معنا به ذهن خواننده، کلماتی به ترجمه افزوده است که در متن اصلی نیست.

2-2-7. اشتباه مترجم[30]

این مؤلفه ناشی از بدفهمی، بی‌‌دقتی یا بی‌‌اطلاعی مترجم از زبان مبدأ و مقصد یا موضوع ترجمه است. همان‌‌طور که ماک‌‌گوایر[31] خاطر نشان کرده است: «چون زبان بیانگر فرهنگ است مترجم باید دوفرهنگه باشد نه دوزبانه» (مختاری‌‌اردکانی، 1376: 57). بنابراین مترجم در انتخاب معادل، اشتباه و یا کم‌‌دقتی می‌‌کند و گاهی هم در زمینۀ درک معنای صحیح کلمه یا جمله اشتباه می‌‌کند.

§ ثم انتقل إلیه من محله الصغیر بالحی المجاور (همان، 2015: 26). 

ترجمه: سپس از محلة کوچکش در کوچة مجاور به آنجا نقل مکان کرد (همان، 1387: 30).

معانی مختلف «محل» مرکز کسب و کار، فروشگاه، مغازه، جایگاه و شرکت (آذرنوش، 1385: 137) است. که مترجم «محله» را به عنوان معادل انتخاب کرده که نادرست است، زیرا با توجه به موضوع داستان عبارت درست «مغازه کوچکش» می‌‌باشد.

§ ورفع إلی النافذة القریبة نظرة محمومة ثم همس مستسلماً (همان، 2015: 10).

ترجمه: مرد نگاه تب‌‌داری به آن پنجرة نزدیک انداخت، آن‌‌گاه به حالت تسلیم آرام گفت (همان، 1387: 13).

معانی مختلف «محموم» تب‌‌دار و هیجان‌‌زده (آذرنوش، 1385: 140)؛ مضطرب و آشفته (قیم، 1386: 945) است، که «تب‌‌دار» به عنوان معادل برای «محموم» انتخاب شده که نادرست است، زیرا با توجه به موضوع داستان اصطلاح «هیجان‌‌زده» درست می‌‌باشد.

§ ولکنک قلت أمس... أنسیتَ حقاً؟ (همان، 2015: 16).

ترجمه: ولی تو دیشب گفتی... واقعاً فراموش کردی؟ (همان، 1387: 20).

در این نمونه نیز «أمس» به معنای «دیروز» است، که «دیشب» به عنوان معادل برای آن انتخاب شده که نادرست است.

3-2-7. حفظ اعلام (اسامی خاص) با معادل متن مبدأ[32]

اسم خاص را  گاه باید ترجمه کرد، یا مستقیماً به ترجمه انتقال داد و در مواردی باید آن را با توضیح همراه کرد (بشیری و هادوی‌‌خلیل‌‌آباد، 1399: 294). اسم خاص ادبی که در اینجا مدنظر است، اغلب دارای معانیِ ضمنی، لفظی و معنوی است. به عقیدة گارسس، در صورتی که انتقال پیام و محیط یک اثر ادبی بر القاء ملیت و فرهنگ آن ارجحیت داشته باشد، اسم خاص را باید ترجمه کرد. اگر انتقال ملیت و فرهنگ به همان اندازة انتقالِ معانیِ ضمنی، حائز اهمیت باشد یا بر آن رجحان داشته باشد، باید اسم خاص را بدون ترجمه رها کرد و در مقدمة مترجم یا نام‌‌نامه یا پرانتز یا پاورقی، معانیِ ضمنی، لفظی و معنوی آن را باز‌‌کرد (Garcés, 1994: 87).

§ أما النهار فقد قضوه فی القناطر الخیریة محتفلین بوداعه (همان، 2015: 72).

ترجمه: اما روز را در قناطر خیریه گذرانده و خداحافظی او را جشن گرفتند (همان، 1387: 76).

(پاورقی: سدهای معروف مصر واقع در مصب ولتای نیل).

§ ومضی بالجواد لیلاً إلی الخلیج ثم أطلقه (همان، 2015: 69).

ترجمه: و اسب را شبانه به خلیج برد و او را آزاد کرد (همان، 1387: 72).

(پاورقی: خلیج: نام آبراه قدیمی شهر قاهره که در پایان قرن نوزدهم متروک گردید).

§ فعندما ضعف بصر العجوز حتی لم یعد یفرق بین النکلة والملیم (همان، 2015: 87).

ترجمه: هنگامی که چشم پیرمرد ضعیف شد حتی دیگر نمی‌‌توانست فرق میان نِکله و ملّیم را تشخیص دهد (همان، 1387: 90).

(پاورقی:  نِکله: یک پنجم قرش مصری (قرش: یک صدم لیره و جنیه)؛ ملّیم: واحد پول در مصر).

در نمونه‌‌های ذکرشده، مترجم بعد از انتقال مستقیم اسم خاص به متن ترجمه، در پاورقی به توضیح آن‌‌ها پرداخته است.

§ ومع ذلک فلم أزر -ولو مرة واحدة- لا حدیقة الحیوان ولا أنطونیادس ولا الآثار الإغریقیة الرومانیة (همان، 2015: 9).

ترجمه: با وجود این حتی یکبار هم نه از باغ وحشی دیدن کردم، نه انتونیادس و نه آثار یونانی و رومی (همان، 1387: 12).

در این مورد مترجم فقط به انتقال اسم خاص به متن ترجمه بسنده کرده است.

4-2-7. حفظ ساختارهای خاص متن مبدأ[33]

این مؤلفه به مواردی اشاره دارد که مترجم در اثر کم تجربگی، ساختار زبان مبدأ را در زبان مقصد منعکس می‌‌کند و هیچ تغییری در ساختارهای متن مبدأ نمی‌‌دهد (Garcés, 1994: 83). یعنی مترجم دقیقاً در جهت نحو زبان مبدأ عمل می‌‌کند که این موضوع از جمله موارد منفی در ارزیابی ترجمه است. برای این مؤلفه در مجموعه داستان «بیت ‌‌سیئ ‌‌السمعة» نمونه‌‌ای یافت نشد.

5-2-7. بیان نامناسب اصطلاحات در متن مقصد[34] (نارسایی در معادل)

گاهی مترجم در معادل‌‌یابی اصطلاحات دچار اشتباه می‌‌شود. «در متن مقصد هر اصطلاح پنج جنبة مختلف معنایی دارد: 1- معنای مجازی، 2- معنای تحت‌‌اللفظی، 3- ویژگی‌‌های عاطفی، 4- خصوصیات سبکی و 5- رنگ و بوی ملی و قومی؛ که هر یک در انتخاب معادل مناسب قیودی را بر مترجم تحمیل می‌‌نمایند» (تجلی، 1368: 105). و مترجم باید این جنبه‌‌ها را مدّ نظر کار خود قرار دهد. یافتن معادل دقیق و درست برای اصطلاحاتِ زبان مبدأ از اهمیت خاصی برخوردار است. «از جمله ویژگی‌‌های اصطلاحات، مترادف‌‌ناپذیری آن است» (ناظمیان، 1386: 99).

§ قشر موزة ورشقها برفق بین شفتیها الغلیظتین فجلستْ نصف جلسة وتسلیا معاً بالفاکهة (همان، 2015: 10).

ترجمه: موزی را پوست کند و با مهربانی آن را در میان لب‌‌های درشت زن قرار داد. زن به نیمه نشست و هر دو خود را با میوه سرگرم کردند (همان، 1387: 14).

باتوجه به فرهنگ زبانی مقصد، ترجمه «زن به نیمه نشست» برای عبارت «جلستْ نصف جلسة» مناسب نیست و «زن نیم خیز شد» پیشنهاد می‌‌شود.

6-2-7. پرگویی در برابر ساده‌‌گویی[35] (بسط ساده یا تفصیل)   

پرگویی یا ترجمة آزاد، آخرین چارة مترجم است. توری به این روش، «نقل به معنی»[36] می‌‌گوید و خاطر نشان می‌‌کند که همیشه مرز میان این روش (که شامل بسط قابل ملاحظة متن اصلی می‌‌شود) و افزایش عام مشخص نیست (Garcés, 1994: 89). معمولاً در ترجمة متون بی‌‌نام و گمنام[37] و کم‌‌مایه که نویسنده‌‌ای مشهور و مهم ندارند، یا نوشته‌‌هایی که پر از حذفیات و تلویحات جدی است، این روش به کار می‌‌رود (Newmark, 1988: 90). در این شیوه، مترجم جملات ساده را به اشکال پیچیده و همراه با توضیحات زیاد و غیر ضروری می‌‌آورد، و به گونه‌‌ای کلمات، عبارات و یا جملات اضافی به متن می‌‌افزاید که حجم آن را تغییر می‌‌دهد، در حالی که نیاز به این مطالب اضافی نبوده و گاهی با این کار، مسیر متن مبدأ عوض می‌‌شود. برای این مؤلفه در مجموعه داستان «بیت ‌‌سیئ ‌‌السمعة» نمونه‌‌ای یافت نشد.

7-2-7. تغییر در صناعات ادبی به ویژه استعاره[38]

این مؤلفه به تغییر آرایه‌‌های زبانی و ادبی در ترجمه اشاره دارد که به طور خاص بیشتر در استعاره اتفاق می‌‌افتد. «مترجم باید تشخیص دهد که چه تعداد استعاره را نگاه دارد، چه تعداد را حذف نماید و چه تعداد را تغییر دهد» (مختاری‌‌اردکانی، 1376: 58). به طور کلی وظیفۀ مترجم در برابر آرایه‌‌های ادبی، انتقال حداکثری آن‌‌ها به متن ترجمه است؛ هر چند که در بسیاری از موارد زبان مقصد، بستری مناسب برای پذیرش این آرایه‌‌های ادبی فراهم نمی‌‌کند. 

§ وما لبث لحن المطر أن عزف فوق الجدران (همان، 2015: 10).

ترجمه: و طولی نکشید که آهنگ باران بر فراز دیوارها شروع به نواختن کرد (همان، 1387: 13).

§ وعندما اختفی کل شیء فی الظلمة اشتد زئیر الهواء (همان، 2015: 14).

ترجمه: هنگامی که همه چیز در تاریکی فرورفت، غرش هوا شدت گرفت  (همان، 1387: 19).

مترجم در این زمینه بیشتر به حفظ آرایه‌‌های ادبی، به ویژه استعاره پرداخته است. نمودار (2) کاربرد مؤلفه‌‌های سطح سبکی-عملی را نمایش می‌‌دهد.

نمودار 2. میزان کاربرد مؤلفه‌‌های سطح سبکی-عملی در ترجمة مجموعه داستان «بیت ‌‌سیئ ‌‌السمعة»

نمودار (3) کاربرد دو سطح الگوی گارسس را نمایش می‌‌دهد.

نمودار 3. میزان کاربرد سطوح  گفتمانی-کارکردی و سبکی-عملیِ الگوی گارسس در ترجمة مجموعه داستان «بیت ‌‌سیئ ‌‌السمعة»

نتیجة بررسی افزایش، مانش (حفظ) و کاهش اطلاعات در ترجمة مجموعه داستان «بیت ‌‌سیئ ‌‌السمعة» در جدول (2) و نمودار (4) ارائه شده است.

جدول 2. وضعیت افزایش، مانش و کاهش اطلاعات در ترجمة مجموعه داستان «بیت ‌‌سیئ ‌‌السمعة»

نمودار4. وضعیت افزایش، مانش و کاهش اطلاعات در ترجمة مجموعه داستان «بیت ‌‌سیئ ‌‌السمعة»

نتیجة تکنیک‌‌های مثبت، منفی و خنثی در ترجمة مجموعه داستان «بیت ‌‌سیئ‌‌ السمعة» در جدول (3) و نمودار (5) ارائه شده است.

جدول 3: تکنیک‌‌های مثبت، منفی و خنثی در ترجمة مجموعه داستان «بیت ‌‌سیئ ‌‌السمعة»

نمودار5. تکنیک‌‌های مثبت، منفی و خنثی در ترجمة مجموعه داستان «بیت ‌‌سیئ ‌‌السمعة»

بحث و نتیجه‌‌گیری

در پژوهش حاضر تمام ترجمة حسین شمس‌‌آبادی و فرشته افضلی از مجموعه داستان «بیت ‌‌سیئ‌‌ السمعة» اثر نجیب محفوظ براساس سطوح گفتمانی-کارکردی و سبکی-عملیِ الگوی گارسس مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفت. با توجه به این نکته که دو سطح دوم بیشتر بر انتقال شیوة بیان و گفتمان تمرکز دارد، نتایج پژوهش بدین شرح است:

مترجمان در ترجمة این مجموعه داستان، بیشتر رویکردی مقصدگرا و ارتباطی داشته‌‌اند، زیرا در سه حوزۀ افزایش، مانش و کاهش، ترجمۀ مترجمان در حوزۀ افزایشِ اطلاعات متن مبدأ در متن مقصد، بسامد بیشتری دارد. ذکر این نکته نیز ضروری است که اشتباه مترجمان به نسبت زیاد است؛ که از نقاط منفی ترجمه به شمار می‌‌آید. و همچنین ترجمة مترجمان در زمینة حفظ اعلام هم قابل توجه است که به توضیح بیشتر آن‌‌ها در پاورقی پرداخته‌‌اند.     

در مدل پیشنهادی گارسس ترجمه‌‌ها براساس دو معیار کفایت و مقبولیت گروه‌‌بندی شده‌‌اند، که کفایت و مقبولیت ترجمه با شمارش ویژگی‌‌های مثبت و منفی مشخص می‌‌شود. در واقع هرچه تعداد ویژگی‌‌های مثبت نسبت به ویژگی‌‌های منفی بیشتر باشد، ترجمه از کفایت و مقبولیت برخوردار است. و این ترجمه به دلیل داشتن ویژگی‌‌های منفی که پرشمارتر از ویژگی‌‌های مثبت است در سطوح گفتمانی-کارکردی و سبکی-عملی نسبتاً ضعیف است و از کفایت و مقبولیتِ لازم برخوردار نیست و نیازمند بازنگری است. یعنی مترجمان در زمینة تفهیم پیام متن مبدأ و مقبولیت ترجمه در سیستم زبانی مقصد موفق عمل نکرده‌‌اند. و مترجمان از تغییر ساختار درونی متن مبدأ، تغییر به علت اختلافات اجتماعی-فرهنگی، اشتباه مترجم و حفظ اعلام با معادل متن مبدأ بیش از بقیۀ مؤلفه‌‌ها بهره برده‌‌اند..

تعارض منافع

تعارض منافع وجود ندارد.

بیانیۀ نحوۀ استفاده از ابزار هوش مصنوعی

در نگارش این مقاله از ابزارهای هوش مصنوعی استفاده نشده است.