پژوهش های ترجمه در زبان و ادبیات عربی

پژوهش های ترجمه در زبان و ادبیات عربی

نقد ترجمة عربی اشعار فروغ فرّخزاد از محمّد نورالدین عبدالمنعم با تکیه بر نظریة برمن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
آرزو پوریزدانپناه کرمانی
گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ زبان و ادبیات، دانشگاه یزد، یزد، ایران؛
10.22054/rctall.2026.94508.1862
چکیده
ترجمة شعر یکی از دشوارترین گونه‌‌های ترجمه است که مترجم در آن ضمن انتقال پیام باید زیبایی‌‌های متن مبدأ را نیز به نمایش بگذارد. فروغ فرّخزاد یکی از شاعران معاصر است که سروده‌‌هایش در جهان عرب مخاطبان فراوانی دارد و مترجمان عرب زبان بسیاری به ترجمة اشعار وی روی‌‌آورده‌‌اند. محمّد نورالدین عبدالمنعم یکی از مترجمانی است که در احیای سنّت ترجمه در مصر نقش بسزایی داشته و اقدام به ترجمة اشعار فروغ فرّخزاد با عنوان «مختارات من أشعار الشاعرة الایرانیة» کرده است. در این جستار ترجمة مذکور با کاربست نظریة «گرایش‌‌های ریخت‌‌شکنانة» آنتوان برمن و با روش تحلیلی-توصیفی نقد و ارزیابی شده است. نتایج پژوهش حکایت از آن دارد بیشترین تحریف متن مبدأ در مؤلّفه‌‌های تخریب سیستم‌‌بندی‌‌های زبانی متن، اطناب کلام، تخریب اصطلاحات و عقلایی‌‌سازی بوده است و نظر به اینکه در ترجمة شعر حفظ اصالت متن مبدأ بسیار حائز اهمّیت است، ترجمة عبدالمنعم را نمی‌‌توان ترجمه‌‌ای مطلوب و دقیق قلمدادکرد.
کلیدواژه‌ها
نقد ترجمه
فروغ فرّخزاد
محمّد نورالدّین عبدالمنعم
آنتوان برمن
مختارات من أشعار الشاعرة الایرانیة
موضوعات

عنوان مقاله English

Criticism of the Arabic Translation of Forough Farrokhzad’s Poems by Mohammad Nour al-Din Abdol Moneim Based on Berman’s Theory

نویسنده English

Arezu Pooryazdanpanah Kermani
Department of Persian Language and Literature, Faculty of Language and Literature, Yazd University, Yazd, Iran;
چکیده English

Abstract
Translating poetry is one of the most difficult forms of translation, as the translator must not only convey the message of the source text but also reproduce its aesthetic qualities. Forough Farrokhzad is one of the prominent contemporary Persian poets whose poetry has attracted a large readership in the Arab world, and many Arabic-speaking translators have undertaken the translation of her poems. Mohammad Nour al-Din Abdol Moneim is one of the translators who played a significant role in reviving the tradition of translation in Egypt. He translated Forough Farrokhzad’s poems under the title Mukhtārāt min Ashʿār al-Shāʿirah al-Īrāniyyah (Selections from the Poems of the Iranian Poetess). In this study, the aforementioned translation is critically analyzed and evaluated through the application of Antoine Berman’s theory of “deforming tendencies” using an analytical-descriptive method. The findings indicate that the greatest degree of distortion of the source text occurs in the components of disruption of the linguistic system, verbosity, disruption of terminology, and rationalization. Given the importance of preserving the authenticity of the source text in poetry translation, Abdol Moneim’s translation cannot be considered a satisfactory and accurate rendering of Farrokhzad’s poetry.
Introduction
From the twentieth century onward, a trend emerged in the Arab world toward the translation of Persian literary works, including both poetry and prose. Forough Farrokhzad is one of the prominent figures of contemporary Persian poetry, and numerous translators have undertaken the translation of her poems. Mohammad Nour al-Din Abdol Moneim, an Egyptian translator, translated a selection of Forough Farrokhzad’s poems under the title Mukhtārāt min Ashʿār al-Shāʿirah al-Īrāniyyah Forough Farrokhzad (Selected Poems of the Iranian Poetess Forough Farrokhzad). In this study, the aforementioned translation is evaluated based on Antoine Berman’s theory of “deforming tendencies,” a source-oriented approach, in order to examine how faithful Abdol Moneim remained to the original text and how he dealt with the translation of Farrokhzad’s poetry. The study addresses the following questions: In what instances has the translator deviated from the original text, and which components of Berman’s theory of deforming tendencies are most prominently manifested in the translation?
Literature Review
Among the most significant studies conducted on the criticism of Arabic translations of Forough Farrokhzad’s poetry are the following: Al-Dahani’s (2013); Kazemi Najafabadi and Rahimi Khoyegani (2017); Ghaybi et al. (2020); Shahbazi (2021); Ghandi (2023); and Kavousi et al. (1404).
In these studies, either a single poem or only a portion of a poetry collection by Forough Farrokhzad has been examined and evaluated using target-oriented theories. However, a translator’s performance cannot be comprehensively evaluated by examining only a single poem or a portion of a poetry collection. Furthermore, since the translation of literary texts, particularly poetry, calls for greater attention to source-oriented theories, the present study comprehensively examines Abdol Moneim’s translation of Farrokhzad’s poetry through the lens of Berman’s theory.
Methodology
Antoine Berman is one of the major source-oriented theorists of translation. In the criticism and evaluation of translation, Berman consistently focuses on the source text and emphasizes the translator’s fidelity to the source text in terms of both form and content. He interprets discrepancies between the source text and its translation as a system of textual deformation and, on this basis, proposes a theory of “deforming tendencies” that can be applied across languages. In this theory, Berman criticizes translation approaches that disregard the culture and language of the “Other” in favor of producing ethnocentric and target-oriented translations.
Berman considers alterations to the author’s style, linguistic structure, and verbosity, as well as changes in punctuation and paragraphing, to be factors that may deform the source text. His system consists of thirteen components: rationalization, clarification, expansion, qualitative impoverishment, quantitative impoverishment, the destruction of rhythms, the destruction of underlying networks of signification, the destruction of linguistic patternings, the destruction of vernacular networks or their exoticization, the destruction of expressions and idioms, and the destruction of terminology, among others.
Findings
The translation of Persian nominal sentences into verbal sentences, the shortening or lengthening of sentences, particularly in the translation of adverbs, the conversion of complements into clauses, the use of the simple present tense for verbs, and the transformation of independent verbal sentences into the present tense have all contributed to the rationalization of Farrokhzad’s poetry in the Arabic translation. Explicitation is not particularly prominent in Abdol Moneim’s translation and occurs only in a very limited number of isolated instances.
There are numerous instances of verbosity in Abdol Moneim’s translation. He employs various techniques, such as providing synonyms, using emphatic pronouns, adding conjunctions and explanatory elements, replacing single adjectives with relative clauses, using phrases as equivalents for single words, and employing noun phrases in place of individual terms. These techniques contribute to the expansion and verbosity of the translated text.
In a few instances, Abdol Moneim has resorted to quantitative impoverishment by omitting certain words during the translation process. These omissions have affected the transmission of meaning. In some cases, quantitative impoverishment has weakened the imagery and poetic figures of the source text. Qualitative impoverishment is also evident in numerous instances of Abdol Moneim’s translation. This impoverishment is not limited to rhetorical devices and imagery but also extends to vocabulary.
The disruption of the text’s linguistic system is the most frequent and prominent of the various deforming tendencies manifested in this translation. The translation of present-tense verbs into the future tense, as well as changes in sentence structure and in the syntactic roles of words, are among the manifestations of this tendency.
Abdol Moneim has also failed in some instances to select appropriate equivalents for the terms used in Forough Farrokhzad’s poetry. Consequently, the meaning of the source text has not been accurately conveyed, resulting in the distortion of terminology.
Conclusion
According to Berman’s theory, the greatest deviation of this translation from the original text occurs in the disruption of the text’s linguistic system. Shifting past and present verb tenses to the future, errors in translating pronouns and alterations in their syntactic roles, changes in sentence structure, and the conversion of indefinite nouns into definite ones are among the primary factors contributing to the distortion observed in the translation under study. Furthermore, the translator displays a marked tendency toward verbosity. In most instances, a single, unambiguous term is rendered through a pair of synonyms. This expansion of the text is also achieved through the use of noun phrases in place of single words and descriptive clauses in place of simple adjectives.
Converting nominal sentences into verbal ones, supplying verbs for verbless clauses, shortening or lengthening sentences, translating adverbs of manner into adverbial clauses, transforming complements into clauses, breaking up sentences, using the present participle to translate verbs, and converting independent verbal clauses into participial phrases are among the techniques that have contributed to the process of rationalization in this translation. Furthermore, the degradation of terminology and qualitative impoverishment in vocabulary, rhetorical devices, and imagery, alongside the other aforementioned factors, have been among the primary causes of the translation’s deviation from the original text.
The disruption of speech rhythm, over-explicitation, and quantitative impoverishment are the least prominent features of Abdol Moneim’s translation. However, quantitative impoverishment has led to a distortion of the feminine aspects of Farrokhzad’s poetry and a weakening of the imagery and poetic figures of the source text. At the same time, Farrokhzad’s directness of expression has resulted in a reduced tendency on the translator’s part to resort to over-explicitation for the sake of clarity.
Given that five components of Berman’s theory are significantly manifested in this translation, Abdol Moneim’s work cannot be considered a translation that adheres closely to the source text or preserves the authenticity of the original. Moreover, given the paramount importance of the source text and the preservation of its authenticity in the translation of poetry, Abdol Moneim’s translation cannot be considered a satisfactory rendering of Forough Farrokhzad’s poetry.

کلیدواژه‌ها English

translation criticism
Forough Farrokhzad
Mohammad Nour al-Din Abdol Moneim
Antoine Berman
Mukhtārāt min Ashʿār al-Shāʿirah al-Īrāniyyah

مقدمه

از دیرباز تعاملات فرهنگی و تحوّلات فکری و اندیشگانی از رهگذر ترجمه صورت گرفته و ترجمه همانند پلی، انتقال افکار را از زبان‌‌های مختلف میسّرساخته و تسهیل‌‌نموده است. متون ادبی یکی از زمینه‌‌هایی است که همواره مترجمان به ترجمة آن‌‌ها اهتمام‌‌داشته‌‌اند؛ هرچند از دشوارترین انواع ترجمه به‌‌شمار می‌‌آیند. از میان گونه‌‌های مختلف ادبی ترجمة شعر به دلیل داشتن بستر زبانی ویژه و منحصر به فرد، با چالش‌‌ها و دشواری‌‌های خاصی همراه بوده است. برخی از اندیشمندان و مترجمان، شعر را غیرقابل ترجمه دانسته‌‌اند (ر.ک. جاحظ، 1979: 21 و ملکی، 1380: 26)؛ در مقابل برخی از نظریه‌‌پردازان بر این باورند که ترجمة شعر، ارزشمندترین قالب ترجمه است (کانولی، 1999: 114).

قرابت زبان‌‌های فارسی و عربی و تعاملات تاریخی این دو زبان، سبب شده تا همواره مترجمان عرب‌‌زبان به ترجمة اشعار شاعران ایرانی توجّه ویژه‌‌ای داشته باشند و از دهة پنجاه قرن بیستم، به ترجمة شعر معاصر فارسی روی‌‌آورند (کاظمی نجف‌‌آبادی و رحیمی خویگانی، 1396: 125). فروغ فرّخزاد (1313-1345) به عنوان شاعر نوگرای معاصر از جمله ادیبانی است که سروده‌‌هایش در جهان عرب مخاطبان فراوانی دارد و مترجمان عرب‌‌زبان در کشورهای مصر، عراق، سوریه، اردن، مراکش، کویت و ... به ترجمة اشعار وی روی‌‌آورده‌‌اند. «مقام فروغ فرّخزاد بخصوص در مقایسه با شاعران دیگر برجسته می‌‌شود. موضوعاتی را که او در شعر مطرح‌‌کرد و نگاه زنانة او به جهان و مسائل عمده، در شعر زنان دیگر سابقه نداشته است... او شاعری بود که از زندگی، خانه و اجتماع و... صادقانه و منصفانه و هنری سخن گفته است.» (شمیسا، 1376: 16-17) و همین امر می‌‌تواند یکی از دلایل توجّه جهان عرب به اشعار او باشد. ترجمة آثار و انتشار سروده‌‌های او در کشورهای مختلف، نشان‌‌دهندة استقبال فراوان از اندیشه و اشعار این بانوی شاعر فارسی است.

مترجمان متعددی همچون «محمّد نورالدین عبدالمنعم»، «ناطق عزیز»، «احمد عبدالحسین»، «محمّد اللوزی»، «غسّان حمدان»، «علیاء الدایة»، «محمود سلامة علاوی» و «خلیل علی حیدر» اقدام به ترجمة اشعار فروغ فرّخزاد کرده‌‌اند که از این میان، ترجمة محمّد نور‌‌الدین عبدالمنعم با عنوان «مختارات من أشعار الشاعرة الایرانیة فروغ فرّخزاد» بیش از سایر ترجمه‌‌ها حائز اهمّیت است. عبدالمنعم مترجم، فارسی پژوه و استاد دانشگاه الازهر مصر و رئیس سابق گروه زبان و ادبیّات فارسی این دانشگاه است (امیری، 1380: 57). وی نقش بسزایی در احیای سنّت ترجمه از زبان فارسی به عربی در مصر-آن هم پس از دوره‌‌ای رکود و فترت-و آشنایی جهان عرب با ادبیّات معاصر فارسی بخصوص اشعار فروغ فرّخزاد دارد. عبدالمنعم برخلاف سایر مترجمان، به ترجمة یک یا چند شعر معدود و انگشت‌‌شمار از اشعار فروغ فرّخزاد بسنده نکرد و ترجمة گزیده‌‌ای از پنج دفتر شعری فرّخزاد را به علاقه‌‌مندان این عرصه ارائه داد.

در ترجمة متون ادبی، مترجم باید بکوشد ضمن انتقال محتوا و پیام متن مبدأ، زیبایی‌‌های ادبی را نیز در ترجمه واردکند و در ترجمة شعر باید به معیارهایی چون وزن، قافیه، انتقال صحیح مضمون، چگونگی بیان آرایه‌‌های ادبی، کیفیت استفاده از کلمات فاخر ادبی و ساختار زبان شعری توجّه‌‌کند. رشد و تکامل این ترجمه‌‌ها در گرو نقد و ارزیابی آن‌‌هاست. ارزیابی ترجمه و عملکرد مترجم، بهبود کیفیت ترجمه و روند صعودی آن را درپی دارد. تاکنون نظریه‌‌های متفاوتی از سوی نظریه‌‌پردازان مطرح‌‌شده است که می‌‌توان هرکدام را معیاری برای نقد و ارزیابی ترجمه‌‌های انجام‌‌شده در نظر گرفت؛ بعضی نظریات ترجمة متن مبدأ را در اولویت قرار می‌‌دهند و برخی دیگر زبان مقصد را در کانون توجّه قرارداده‌‌اند. آنتوان برمن[1] یکی از نظریه‌‌پردازان مبدأگرایی در ترجمه است. نظریة «گرایش‌‌های ریخت‌‌شکنانة» برمن یکی از نظریه‌‌های کارآمد برای ارزیابی ترجمه‌‌های ادبی است (احمدی، 1392: 1). در این جستار سعی بر آن است تا به روش تحلیلی-توصیفی و با کاربست نظریة «گرایش‌‌های ریخت‌‌شکنانة» برمن ترجمة عربی اشعار فروغ فرّخزاد از محمّد نورالدین عبدالمنعم بررسی و ارزیابی شود و به این سوالات پاسخ داده شود که عبدالمنعم در ترجمة خود چقدر به متن اصلی وفادار بوده و عملکرد وی در ترجمة اشعار فروغ فرّخزاد چگونه بوده است؟ در این ترجمه، مترجم در چه مواردی از متن اصلی فاصله گرفته و کدامیک از مؤلّفه‌‌های نظریة گرایش‌‌های ریخت‌‌شکنانة برمن در این ترجمه نمود بیشتری داشته است؟

پیشینۀ پژوهش

از مهم‌ترین پژوهش‌های انجام شده در زمینة نقد ترجمة عربی اشعار فروغ فرّخزاد می‌توان به موارد زیر اشاره‌کرد:

الدّهنی در مقالة «ترجمة شعر فروغ فرّخزاد فی الوطن العربی» (1393) به معرّفی فروغ فرّخزاد، جایگاه وی در جهان عرب پرداخته و چهار ترجمه از شعر«ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد» را با هم مقایسه‌کرده و نقاط قوّت و ضعف آن‌ها را برشمرده است.

کاظمی و رحیمی در مقالة «بازتاب ترجمة شعر معاصر فارسی در جهان عرب» (1396) جریان ترجمة شعر معاصر فارسی را به زبان عربی بررسی‌کرده و روند ترجمه و فراز و فرودهای آن را در نیمة اوّل قرن بیستم ترسیم‌نموده‌اند. در این مقاله از افرادی که اقدام به ترجمة اشعار فروغ فرّخزاد کرده‌اند، نیز یادشده است.

غیبی و همکاران در مقالة «نقد زبان‌شناختی ترجمة عربی دیوان فروغ فرّخزاد اثر مریم العطّار» (1399) با تکیه بر عوامل درون‌متنی و برون‌متنی و با رویکرد زبان‌شناختی ترجمة مذکور را نقد و بررسی‌کرده و به این نتیجه رسیده‌اند که علی رغم تلاش‌های مترجم، به دلیل عدم توجّه به عوامل زبان‌شناختی و درک نادرست از مقصود شاعر، مواردی از خطا در این ترجمه به چشم می‌خورد که باعث عدم انتقال صحیح مفاهیم به زبان مقصد شده است.

شهبازی در مقالة «ارزیابی مجموعة تولّدی دیگر فروغ فرّخزاد بر مبنای نظریة تغییرات صوری کتفورد (مورد پژوهی مقایسه ترجمة عبدالمنعم و العطار)» (1400) دو ترجمة یادشده را از نظر واژگانی و دستوری بررسی‌کرده و دریافته است که تغییر طبقات دستوری، نسبت به دیگر اقسام تغییر در تعریب هر دو مترجم، فراوانی بالایی دارد.

قندی در پایان‌نامة کارشناسی ارشد خود با عنوان «نقد و بررسی ترجمة عربی شعر فروغ فرّخزاد و گلچین گیلانی با تکیه بر نظریة هنجارهای گیدئون توری» (1402) بخش‌هایی از ترجمة اشعار فروغ فرّخزاد و گلچین گیلانی را با تکیه بر مطالعات توصیفی فرآیندمدار ترجمه واکاویده است. نتایج این پژوهش حکایت از آن دارد که ترجمة مورد بررسی مخاطب محور بوده، امّا با وجود این مترجم نتوانسته ظرافت‌ها، زیبایی‌ها و صورخیال شعر فارسی را در کمال امانت و درستی به مخاطبان عرب منتقل‌کند.

کاوسی و همکاران در مقالة «نقد ترجمة عربی اشعار فروغ فرّخزاد بر پایة نظریة هنجارمحور توری و رویکرد معنایی-ارتباطی نیومارک» (1404) به نقد و ارزیابی ترجمة عربی گزیده اشعار فروغ فرّخزاد از محمّدنورالدین عبدالمنعم پرداخته و به این نتیجه دست‌یافته‌اند که مترجم در این ترجمه از رویکرد ارتباطی نیومارک پیروی‌کرده و برای انتقال پیام به مخاطب عرب‌زبان به بومی‌سازی عناصر زبانی و فرهنگی روی‌آورده است.

همان‌طور که مشاهده می‌شود در پژوهش‌های انجام‌شده یک شعر یا فقط بخشی از یک مجموعة شعری فروغ فرّخزاد و با تکیه بر نظریات مقصدگرا بررسی و ارزیابی شده‌اند. این درحالی است که با بررسی یک شعر یا بخشی از یک مجموعة شعری نمی‌توان به ارزیابی عملکرد یک مترجم پرداخت. همچنین چون در ترجمة متون ادبی بخصوص شعر، تکیه بر نظریات مبدأگرا بر نظریات مقصدگرا ارجحیت دارد، در این جستار به طور کامل ترجمة عبدالمنعم از اشعار فروغ فرّخزاد با تکیه بر نظریة برمن بررسی خواهد شد.

روش

آنتوان برمن یکی از نظریه‌‌پردازان تأثیرگذار در زمینة نقد و ارزیابی ترجمه و از مترجمان و ترجمه‌‌شناسان برجستة فرانسوی است. او «از جمله نظریه‌‌پردازان مبدأگرایی است که با گرایش متداول بومی‌‌سازی و تقبیح بیگانه‌‌سازی در فرایند ترجمه به شدّت مخالفت کرده است» (ماندی، 1389: 324). وی با تأثیرپذیری از آراء والتر بنیامین و هانری مشونیک، گونة دیگری از نقد ترجمه را پیشنهاد داد و آن را به نقد ادبی نزدیک ساخت (احمدی، 1392: 1). توجّه برمن در نقد و ارزیابی ترجمه همواره معطوف به متن مبدأ بوده و همواره بر وفادارای مترجم به متن مبدأ از نظر شکل و محتوا تأکید داشته است. او از ناهمگونی‌‌های میان متن مبدأ و ترجمه به سیستم تحریف متن تعبیرنموده و بر این اساس نظریة جهان‌‌شمول‌‌خود را با عنوان «گرایش‌‌های ریخت‌‌شکنانه» که قابلیت کاربرد در همة زبان‌‌ها را دارد، ارائه‌‌داده است. او در این نظریه به انتقاد از آن دسته از رویکردها در ترجمه می‌‌پردازد که در آن‌‌ها با هدف ارائة ترجمه‌‌های قوم‌‌محور و خواننده‌‌مدار، فرهنگ و زبان «دیگری» نادیده‌‌گرفته می‌‌شود (ر.ک. برمن، 1999: 74).

وی هرگونه تغییر در سبک نویسنده، ساختار زبان، اطناب کلام و یا حتّی تغییر در نقطه‌‌گذاری و پاراگراف‌‌بندی را از جمله عوامل تحریف متن برمی‌‌شمارد. این سیستم از سیزده مؤلّفه تشکیل‌‌شده‌‌است که عبارتند از: عقلایی سازی، شفّاف‌‌سازی، اطناب کلام، غنایی‌‌زدایی کمّی، تفاخرگرایی، همگون‌‌سازی متن، تخریب ضرباهنگ، تخریب شبکه‌‌های معنایی مستتر در متن، تخریب یا بومی‌‌سازی شبکه‌‌های زبانی زبان‌‌های محلّی، تخریب سیستم زبانی، تخریب اصطلاحات (ر.ک. احمدی، 1392: 1).

یافته‌ها

شعر را می‌‌توان شاخص‌‌ترین نوع ادبی نامید، امّا مترجمان همواره در ترجمة شعر با چالش‌‌های ویژه‌‌ای روبه‌‌رو بوده‌‌اند. قرارگرفتن معنا در قوالب شعری و تؤام شدن آن با موسیقی، انتقال دقیق آن را به زبان مقصد دشوار و در مواردی حتّی ناممکن می‌‌سازد. آنتوان برمن با احترام به متن بیگانه و دیگری و به طرفداری از ترجمة مبدأگرا، نظریة «گرایش‌‌های ریخت‌‌شکنانه» را ارائه‌‌داده است که برای ارزیابی و نقد ترجمة شعر بسیار کارآمد است. هرچند «با توجّه به تفاوت‌‌های فرهنگی-اجتماعی و گفتمان، پایبند بودن به عقیدة برمن در تمامی موارد بسیار دشوار می‌‌نماید» (مهدی‌‌پور، 1389: 63). در ادامه با تکیه بر مهم‌‌ترین مؤلّفه‌‌های نظریة برمن ترجمة محمّد نورالدین عبدالمنعم بررسی خواهد شد.

عقلایی‌‌سازی

منظور از عقلایی‌‌سازی تغییر در ساختار نحوی و شیوة علامت‌‌گذاری متن مبدأ است و برمن از آن به عنوان تحریف در متن اصلی یادکرده و مترجم را مجاز به این کار نمی‌‌داند. وی بر این باور است که متن از ساختاری شاخه‌‌شاخه برخوردار است که حاصل تکرار، تعدّد جملات، جمله‌‌های موصولی و معترضه و جملات بلند و جملات بدون فعل است. در صورتی که مترجم به عقلایی‌‌سازی روی‌‌آورد، این ساختار شاخه‌‌شاخه به ساختاری خطی تبدیل می‌‌شود و اصالت متن مبدأ را درهم می‌‌شکند (Berman, 2004: 288).

در زبان عربی از جمله‌‌های اسمیه به عنوان برابرنهادة جمله‌‌های اسنادی در زبان فارسی استفاده می‌‌شود. عبدالمنعم در بسیاری از موارد جمله‌‌های اسنادی فارسی را به صورت جملة فعلیه ترجمه کرده است؛ مانند: «لایوجد مصباح فی تلک النهایة؛/ فکل ما هو بعید واضح ظاهر» (عبدالمنعم، 2010: 147) که در ترجمة بیت «نه چراغی است در آن پایان/ هرچه از دور نمایان است» (فرّخزاد، 1383: 197) آورده شده است. «نه چراغی است» در متن مبدأ جمله‌‌ای اسنادی است که به صورت جملة فعلیة «لایوجد مصباح» ترجمه شده است یا در ترجمة بیت «در این فکرم که دستی پیش‌‌آید/ و من ناگه گشایم پر به سویت» (همان: 37) از واژة «أتخیّلُ» به عنوان معادل «در این فکرم» استفاده شده است: «و أتخیّل أن یداً ستمتد لی/ و أرفرف بجناحی فجأة متجهة صوبک» (عبدالمنعم، 2010: 23). همچنین گاهی وی برای جمله‌‌های بدون فعل در متن مبدأ، فعل به کاربرده است؛ افزودن فعل «أرنو» به ترجمه بیت، یکی از مصادیق آن است:

ز پشت میله‌‌های سرد و تیره

و أرنو إلی وجهک بنظرة کلها حسرة

 

نگاه حسرتم حیران به رویت
                      (فرّخزاد، 1383: 37)

من خلف القضبان الباردة المظلمة
                   (عبدالمنعم، 2010: 23)

همان‌‌طور که مشاهده‌‌می‌‌شود در مصراع دوم بیت فارسی، فعل «است» به قرینة عقلی محذوف است و با یک جملة اسنادی مواجه هستیم، امّا در ترجمة آن، عبدالمنعم از فعل «أرنو» استفاده‌‌کرده است.

کوتاه یا بلند ساختن جمله‌‌ها گونة دیگری از نمود عقلایی‌‌سازی در ترجمة عبدالمنعم است که بیشتر در ترجمة قیدها به چشم می‌‌خورد. وی در موارد متعددی قیدهای حالت را به صورت جملة حالیه ترجمه‌‌کرده است:

خیره بر سایه‌‌های وحشی بید

أزحف فی سکون فراشی،

 

می‌‌خزم در سکوت بستر خویش
                          (فرّخزاد، 1383: 135)

و أنا أحملق فی ظلال أشجار الصفصاف البریة
                       (عبدالمنعم، 2010: 111)

یکی دیگر از تحریف‌‌های متن مبدأ در ترجمة عبدالمنعم تبدیل متمم به جمله است که علاوه بر عقلایی‌‌سازی، تخریب سیستم‌‌بندی زبانی متن را هم درپی‌‌دارد:

در عطر عود و نالة اسپند و ابر دود

و یصبغون المحراب بنقائبهم و طهارتهم

 

محراب را ز پاکی خود رنگ می‌‌زدند
                                      (فرّخزاد، 1383: 194)

فی جو یعبق بعطر العود و أنّات البخور و سحب الدخان
                                   (عبدالمنعم، 2010: 145)

در شعر یادشده مصراع نخست با متمم شروع شده است، امّا مترجم به جای حفظ ساختار اصلی جمله و بدون هیچ‌‌گونه ضرورتی عبارت «فی جو یعبق بعطر العود» را به عنوان معادل «در عطر عود» برگزیده است.

شکستن جمله‌‌ها و کوتاه‌‌کردن جمله‌‌های بلند نمونة دیگری از فرایند عقلایی‌‌سازی در ترجمة عبدالمنعم است:

خفته بر هودج مواج نسیم

النائم فوق هودج النسیم المتمایل

 

می‌‌گذشتم ز در خانة تو
                         (فرّخزاد، 1383: 132)

و کنت أمر علی باب دارک
                     (عبدالمنعم، 2010: 108)

مصراع نخست شعر فرّخزاد، قید حالت است برای نهاد جمله (= من) که مترجم این موضوع را درنیافته و آن را در قالب جمله‌‌ای مجزّا و به صورت جملة اسمیه ترجمه‌‌کرده است. همچنین در شعر «درگذشت پر شتاب لحظه‌‌های سرد/ چشم‌‌های وحشی تو در سکوت خویش/ گرد من دیوار می‌‌سازد» (فرّخزاد، 1383: 157) مترجم مصراع نخست را که قید زمان (= متمم قیدی) است، به صورت جملة فعلیه و در قالب جمله‌‌ای مجزّا از ساختار جملة اصلی، ترجمه‌‌کرده است: «مرت اللحظات الباردة بسرعة/ و عیناک المتوحشة فی صمتها،/ تشید حولی جداراً» (ص123).

از تغییرات دیگری که عبدالمنعم ضمن ترجمه در ساختار نحوی جمله‌‌های متن مبدأ داده است، استفاده از حال مفرد در ترجمة فعل‌‌ها و تبدیل یک جملة فعلیة مستقل به حال است:

اگر خواهم که خاموشی گزینم

و إذا أردتُ اختیار الصمت

 

پریشان می‌‌کنم کاشانه‌‌ای را
                        (فرّخزاد، 1383: 39)

فسوف أجعل العش مضطرباً حزیناً
                     (عبدالمنعم، 2010: 25)

در شعر فرّخزاد، «پریشان می‌‌کنم» فعل جملة پیرو است که عبدالمنعم با تغییر در ساختار جمله و جایگزین‌‌کردن «أجعل» و استفاده از دو حال مفرد «مضطرباً» و «حزیناً» متن مبدأ را تحریف‌‌کرده است. علاوه بر عقلایی‌‌سازی، اطناب و تخریب سیستم‌‌بندی زبانی را در ترجمة مصراع دوم بیت یادشده به چشم می‌‌خورد.

شفّاف‌‌سازی

در امتداد فرایند عقلایی‌‌سازی، شفّاف‌‌سازی صورت می‌‌پذیرد. شفّاف‌‌سازی در ساحت معنایی رخ‌‌می‌‌دهد، برخلاف عقلایی‌‌سازی که ساختار نحوی جمله‌‌ها را دربرمی‌‌گیرد. مترجم هنگامی به شفّاف‌‌سازی روی‌‌می‌‌آورد که موضوعی در متن مبدأ واضح نبوده و به صورت پنهان و سربسته بیان شده باشد و نویسنده درصدد آشکارکردن آن برنیامده باشد (کریمیان و اصلانی، 1390: 124). برای این منظور، مترجم کلمه یا کلماتی را به متن می‌‌افزاید. در فرایند ترجمه همواره گرایش مترجمان به شفّاف‌‌سازی است و برمن نیز به وابستگی عمل ترجمه به شفّاف‌‌سازی اذعان‌‌داشته است (ر.ک. مؤذّنی، 1402: 330). با این حال «وی با ردّ هرگونه توضیح اضافه (شفّاف‌‌سازی) بر این عقیده است که خلاّقیت در ترجمه بایستی در خدمت بازنویسی متن اصلی به زبان دیگر قرار گیرد، نه ارائة ترجمه‌‌ای واضح و شفّاف» (کریمیان و اصلانی، 1390: 125).

صراحت بیان، زبان رسا و وضوح لفظ از اختصاصات شعر فروغ فرّخزاد است (زرقانی، 1383: 194)؛ به همین دلیل کمتر بیتی یا شعری را از وی می‌‌توان یافت که مطلبی را به صورت مبهم در آن بیان‌‌کرده باشد؛ از این رو در ترجمة عبدالمنعم شفّاف‌‌سازی چندان نمودی نداشته و در موارد معدود و انگشت‌‌شماری، او به شفّاف‌‌سازی روی‌‌ آورده است.

به دور افکن حدیث نام، ای مرد

نحی حدیث الاسم و السمعة الحسنة أیها الرجل

 

که ننگم لذّتی مستانه داده
                               (فرّخزاد، 1383: 62)

فإن العار قد أعطانی لذة حالة السکر
                            (عبدالمنعم، 2010: 43)

«حدیث نام» در شعر فرّخزاد به معنای خوشنامی و نیک‌‌نامی به کاررفته است و عبدالمنعم برای واضح‌‌ساختن و دریافت بهتر این مفهوم، ابتدا ترکیب یادشده را به صورت تحت‌‌اللفظی ترجمه‌‌کرده و سپس معادلی دیگر برای آن ذکرکرده است.

می‌‌برم تا ز تو دورش سازم

سوف آخذه معی حتی أبعده عنک؛

 

زتو، ای جلوه امید محال
                         (فرّخزاد، 1383: 48)

عنک یا من تکون مظهراً للأمل المستحیل
                      (عبدالمنعم، 2010: 31)

در ترجمة یادشده، عبدالمنعم با افزودن کلمة «معی» به ترجمة مصراع نخست و افزودن «مَن» به ترجمة عبارت «ای جلوه امید محال» معنای بیت را برای مخاطب عرب‌‌زبان گویاتر ساخته و دورشدن راوی شعر از معشوق و مورد خطاب قراردادن او توسّط راوی را واضح‌‌تر ساخته است.

اطناب

در طی تاریخ ترجمه، همواره ترجمه‌‌ها از متن اصلی و مبدأ طولانی‌‌تر بوده‌‌اند. در فرایند اطناب هیچ ابهامی از متن زدوده نمی‌‌شود، بلکه بدون افزودن به بار معنایی و گفتاری متن، تنها حجم خام متن افزایش می‌‌یابد (احمدی، 1392: 7). به عقیدة برمن در اطناب، ایدة فشردة متن مبدأ توسط مترجم بازمی‌‌شود بدون اینکه هیچ تأثیری در غنای کلام داشته باشد. او از این کار به «تهی‌‌شدگی» یادمی‌‌کند و آن را نتیجة دو فرآیند عقلایی‌‌سازی و شفّاف‌‌سازی می‌‌داند (Berman, 2004: 288). گرایش به اطناب در ترجمة عبدالمنعم مصادیق فراوانی دارد. وی به طرق مختلفی باعث ایجاد اطناب در متن شده است. ذکر مترادفات یکی از مواردی است که در ترجمة عبدالمنعم گسترش متن را درپی داشته است:

دیدم ای بس آفتابی را

لقد شاهدت الشمس کثیراً

 

کاو پیاپی در غروب افسرد
                         (فرّخزاد، 1383: 148)

و هی تذبل و تذوی فی تتابع عند الغروب               
                      (عبدالمنعم، 2010: 118)

در ترجمة یادشده دو کلمة «تذبل» و «تذوی» به عنوان برابرنهاده‌‌های کلمة «افسرد» به‌‌کاررفته‌‌اند. افزودن کلمة «تذوی» به غنای معنایی متن کمکی‌‌نکرده و تأثیری در انتقال معنا نداشته است.

عصیان ریشه‌‌دار زمان‌‌ها را

تری عصیان الأزمنة المتأصل

 

بینی شکفته در دل هر آواز
                (فرّخزاد، 1383: 180)

متفتحاً و مزدهراً فی قلب کل صوت
             (عبدالمنعم، 2010: 139)

عبدالمنعم در ترجمة واژة «شکفته» از دو کلمة «متفتحاً» و «مزدهراً» بهره‌‌گرفته است که بیان یکی از آن‌‌ها کفایت‌‌کرده و بیت فارسی دارای ابهام نبوده که برای برطرف ساختن آن نیاز به آوردن واژة اضافه و بسط کلام باشد. «الهدوء» و «السکینة» نیز دو معادل برای واژة «آرامش» است در ترجمة شعر «و خاک، خاک پذیرنده/ اشارتی است به آرامش» (فرّخزاد، 1383: 356)؛ «و التراب ... تراب المستقبل / علامة علی الهدوء و السکینة» (عبدالمنعم، 2010: 248). ذکر مترادفات در ترجمة عبدالمنعم عمدتاً در مواردی بوده که متن مبدأ فاقد ابهام بوده و نیازی به شفّاف‌‌سازی نداشته است.

ذکر دو برابرنهاده برای یک واژه منجر به ایجاد اطناب در ترجمة عبدالمنعم شده است؛ به عنوان مثال «المشوش» و «المضطرب» دو معادل برای واژة «پرتشویش» و «الأنانی» و «المتغطرس» معادل‌‌های واژة «خودخواه» هستند که جز اطالة کلام، نقشی در انتقال بهتر پیام متن مبدأ و ابهام‌‌زدایی از آن ندارند:

کاش چون یاد دل‌‌انگیزِ زنی

لیتنی تسللت إلی قلبک المشوش المضطرب

بیا ای مرد ای موجود خودخواه

أقبل أیها الرجل، أیها المخلوق الأنانی المتغطرس

 

می‌‌خزیدم به دلت پرتشویش
                            (فرّخزاد، 1383: 134)

کذکری مفرحة لإمرأة
                         (عبدالمنعم، 2010: 110)

بیا بگشای درهای قفس را
                              (فرّخزاد، 1383: 59)

أقبل وافتح أبواب القفص
                           (عبدالمنعم، 2010: 40)

آوردن ضمیر برای تأکید، افزودن حروف عطف و تفصیل، استفاده از جمله‌‌های وصفیه به جای صفات مفرد، بهره‌‌گیری از ترکیب‌‌ها به عنوان معادل تک‌‌کلمه‌‌ها، استفاده از عبارت‌‌های اسمی دربرابر یک واژه از دیگر مواردی است که سبب گسترش و اطناب کلام در ترجمة عبدالمنعم شده است:

از تو، ای چشمة جوشان گناه

یا نبع الذنوب الفیاض،

 

شاید آن به که بپرهیزم من
                                 (فرّخزاد، 1383: 48)

ربما کان من الافضل أن أعِفَّ و أکبح جماح نفسی
                              (عبدالمنعم، 2010: 32)

غنازدایی کمّی

«در این نوع تحریف، سخن از هدر رفتن واژگانی است. برمن معتقد است که گاهی برای یک مدلول، چندین دال وجود دارد و انتخاب یک دال به غنازدایی کمّی منجر می‌‌شود» (برمن، 2004: 292-291). این تخریب تدریجی حتّی می‌‌تواند با افزایش کمّیت یا حجم خام متن یا با تطویل همزیستی داشته‌‌باشد (احمدی، 1392: 9).

عبدالمنعم در موارد اندکی اقدام به غنازدایی کمّی از متن مبدأ کرده است. وی برخی از کلمات را در فرایند ترجمه نادیده‌‌گرفته که حذف این واژگان در انتقال معنا تأثیرگذار بوده است.

به چشم مرد زندانبان بخندم

و أضحک علی مرأی من السجان

 

کنارت زندگی از سر بگیرم
                    (فرّخزاد، 1383: 38)

و أستأنف حیاتی بجنبک
                 (عبدالمنعم،2010: 24)

همان‌‌طور که مشاهده می‌‌شود در ترجمة عربی واژة «مرد» منتقل نشده است، هرچند که واژة «السجّان» مذکّر است. به‌‌کاربردن واژة مرد در شعر فروغ فرّخزاد تعمّدی بوده و جنبة تأکیدی داشته است. این واژه دلالت بر دیدگاه‌‌های فمنیستی وی در شعر دارد و جهان‌‌بینی زنانة شاعر را به مخاطب منتقل‌‌می‌‌سازد؛ درصورتی که با حذف آن مخاطب دیگر این دریافت را از ترجمة شعر فرّخزاد نخواهد داشت. نمونة دیگری از غنازدایی کمّی را که کمرنگ‌‌شدن جنبه‌‌های زنانة شعر فرّخزاد را در پی داشته است، می‌‌توان در حذف واژة «لای لای» از ترجمة شعر زیر مشاهده‌‌کرد:

لای لای، ای پسر کوچک من

نم یا ولدی الصغیر

 

دیده بر بند، که شب آمده است
                      (فرّخزاد، 1383: 56)

و أغمض عینیک؛ فقد أقبل اللیل
                   (عبدالمنعم، 2010: 36)

در ترجمة یادشده «لای لای» حذف و مدلول دیگری برای آن؛ یعنی فعل امر «نم» انتخاب شده است که از نظر بار عاطفی و بیان احساسات با شبه جمله «لای لای» برابر و یکسان نیست. لالایی‌‌های یکی از گونه‌‌های شعری عامیانه‌‌اند و یکی از نوآوری‌‌های فرّخزاد ارائة این گونة شعری در قالب چهارپاره بوده است. از سوی دیگر، سرودن این شعر به صورت لالایی -- پس از جدایی وی از همسر و فرزندش -- بیانگر احساسات زنانه و مادرانة وی بوده که با حذف شبه جملة «لای لای» هیچ یک از موارد یادشده به مخاطب منتقل نمی‌‌شود.

گاهی غنازدایی کمّی در ترجمة عبدالمنعم باعث ضعف صورخیال و تصاویر شاعرانة متن مبدأ شده است. به عنوان مثال در شعر فرّخزاد ترکیب «پیکر صحراها» به کار رفته است که ترکیبی اضافی از نوع اضافه‌‌های استعاری و دارای صنعت تشخیص است که با حذف واژة پیکر در ترجمة عربی، این صنعت بیانی در ترجمه منعکس نشده و نمودی نداشته و از غنای متن مبدأ کاسته شده است:

غم نیست گر کشیده حصاری سخت

لیس هناک من حزن إذا شیدت

 

بین من و تو پیکر صحراها
                      (فرّخزاد، 1383: 155)

الصحاری قلاعاً حصینة بینی و بینک
                   (عبدالمنعم، 2010: 120)

گاه نیز کاهش واژگان منجر به کاهش جنبة تأکیدی کلام شده‌‌است؛ چنان‌‌که عبدالمنعم در ترجمة دو فعل «می‌‌رمیدی» و «می‌‌رهیدی» به ذکر عبارت «و کنت تتخلص منه» بسنده‌‌کرده است. این در حالی است که دو فعل یادشده کارکرد معنایی متفاوتی داشته و حذف یکی از آن‌‌ها بر انتقال معنا نیز تأثیرگذاشته است: « از من و هرچه در من نهان بود/ می‌‌رمیدی/ می‌‌رهیدی» (فرّخزاد، 1383: 181) «کنتَ تخاف منی و من کل ما کان مختفیاً فیّ،/ و کنت تتخلص منه» (عبدالمنعم، 2010: 142).

غنازدایی کیفی

کلمات و عبارات ترجمه باید از نظر کیفی برابر و هم‌‌سطح با کلمات و اصطلاحات متن مبدأ باشد. برمن از به کارگیری کلمات و اصطلاحاتی را که از نظر غنای معنایی هم‌‌طراز و در خور متن مبدأ نباشند، تحریف متن یادمی‌‌کند و آن را باعث ارائة تصویری غیردقیق از متن اصلی می‌‌داند (Berman, 2004: 288). بیکر دربارة این فرایند تحریف چنین می‌‌گوید: «در الگوی برمن، این نوع تحریف، جایگزین‌‌کردن کلمات، اصطلاحات و پیچ و خم جملات با کلمات و اصطلاحاتی است که از لحاظ غنای معنایی، آوایی و طنین کلمات در سطح واژة مبدأ نیستند. تحریفی که برمن از آن سخن می‌‌گوید، شاید یکی از سخت‌‌ترین مسائل موجود در عمل ترجمه و یکی از دشوارترین کارهای مترجم باشد. هر زبانی با توجّه به ساختار و کلمات و آواهای موجود در آن، کلمات و بازی‌‌های کلامی ویژه‌‌ای با بار معنایی و تصویرسازی خاص خود را دارد و برگرداندن آن‌‌ها غالباً دشوار است. شاید گاهی بتوان با شباهت‌‌های آوایی آن‌‌ها مانور داد، امّا همواره چنین شانسی وجود ندارد» (بیکر، 2000: 291).

غنازدایی کیفی در ترجمة عبدالمنعم در موارد متعددی به چشم می‌‌خورد. در شعر هر واژه در آفرینش یک تصویر نقش‌‌آفرینی می‌‌کند؛ مانند کلمة «لغزید» در بیت زیر که استعارة مکنیه را در بیت شکل‌‌داده است، امّا با جایگزینی واژة «مر» این استعاره و زیبایی و معنای حاصل از آن در ترجمه نمودی نداشته است:

«دوستت دارم» خموش و خسته جان

قال بهدوء و بروح مرهقة «أحبک»

 

باز هم لغزید بر لب‌‌های من
                       (فرّخزاد، 1383: 143)

ثم مر علی شفتی من جدید
                   (عبدالمنعم، 2010: 114)

کنایة «نقش بر آب افتاده» یکی دیگر از صورخیال و صنایع بلاغی است که به دلیل غنازدایی کیفی در ترجمة عربی منتقل نشده و کارکرد هنری، زیبایی‌‌شناختی و معنایی آن برای مخاطب در ترجمة عبدالمنعم قابل دریافت نیست:

تا مرا واله و بی سامان دید

و ما أن رآنی متیمة و مضطربة

 

نقش افتاده برآبی گردید
                          (فرّخزاد، 1383: 65)

حتی سقطت الصورة و أصبحت بلاجدوی
                       (عبدالمنعم، 2010: 47)

غنازدایی کیفی در ترجمة مورد بررسی فقط منحصر به صنایع بلاغی و صورخیال نمی‌‌شود و در عرصة واژگان نیز به چشم می‌‌خورد؛ به عنوان مثال: عبدالمنعم از واژة «أتلاشی» به عنوان معادل فعل «گم‌‌شوم» در ترجمة شعر زیر استفاده‌‌کرده است که از نظر بارمعنایی یکسان و در یک سطح نیستند:

رفتم،که گم‌‌شوم چو یکی قطره اشک گرم

ذهبت حتی اتلاشی کقطرة دمع حارة

 

در لابه لای دامن شبرنگ زندگی
                             (فرّخزاد، 1383: 54)

بین طیات حاشیة الحیاة الفوسفوریة
                         (عبدالمنعم، 2010: 34)

نمونة دیگری از غنازدایی کیفی در سطح واژگان را در شعر زیر می‌‌توان مشاهده‌‌کرد:

رفتم که داغ بوسة پر حسرت تو را

ذهبتُ کی أمحو حرارة قبلتک الملیئة بالحسرة

 

با اشک‌های دیده ز لب شست و شو ده
                        (فرّخزاد، 1383: 53)

من علی شفتیّ بدموع عینی
                     (عبدالمنعم، 2010: 33)

در ترجمة شعر یادشده از واژة «حرارة» به عنوان برابرنهادة «داغ» بهره‌‌‌‌گرفته شده است؛ درحالی که معنای واژة داغ در شعر فارسی فراتر از حرارت بوده و ترکیب «داغ بوسه» در شعر فرّخزاد استعاره‌‌ای ساخته است که در ترجمة عربی این استعاره نمایش داده نشده و از کارکرد ادبی مصراع کاسته شده است. همچنین معادل قراردادن فعل «أمحو» دربرابر «شست‌‌وشو دهم» تحریف دیگری است که در متن مبدأ رخ‌‌داده و غنای ادبی و معنایی شعر فرّخزاد را در ترجمه کمرنگ ساخته است. 

تخریب سیستم‌‌بندی‌‌های زبانی متن

این فرایند معطوف به بُعد دستوری جملات و عبارات و زمان افعال می‌‌شود. برمن به‌‌هم‌‌ریختگی سیستم‌‌بندی زبانی را پیامد گرایش مترجم به سه فرایند «عقلایی‌‌سازی»، «شفّاف‌‌سازی» و «اطناب» می‌‌داند و بر این باور است که بر اثر تخریب سیستم‌‌بندی زبانی، ترجمه ناهمگون‌‌تر، بی‌‌ثبات‌‌تر و نامنسجم‌‌تر از متن مبدأ خواهد بود  (Berman, 2004: 288).

این فرایند بیشترین بسامد و نمود را نسبت به سایر مؤلّفه‌‌ها در ترجمة مورد بررسی دارد. در موارد متعددی افعال مضارع به صورت آینده ترجمه شده‌‌اند:

می‌‌روم خسته و افسرده و زار

سوف أرحل متعبة ذابلة ضعیفة

 

سوی منزلگه ویرانه خویش
                  (فرّخزاد، 1383: 47)

صوب مقامی الخرب
              (عبدالمنعم، 2010: 31)

در شعر فرّخزاد فعل «می‌‌روم» دلالت بر زمان حال دارد، امّا در ترجمه با افزوده‌‌شدن «سوف» به فعل مضارع، زمان فعل به آینده تغییرداده شده است. در مواردی حتّی فعل ماضی استمراری نیز به صورت آینده ترجمه شده است؛ مانند «می‌‌کشیدی» در شعر زیر که «سوف تجرنی» به عنوان برابرنهادة آن در ترجمه آمده است: «یادم آمد که روزی در این راه/ ناشکیبا مرا در پی خویش/ می‌‌کشیدی» (فرّخزاد، 1383: 184) «تذکرتُ أنک سوف تجرنی وراءک/ ذات یوم فی طریق نفاذ الصبر/ سوف تجرنی» (عبدالمنعم، 2010: 142). نمونة دیگری از تخریب سیستم زبانی را در عدم تشخیص شناسة فعل و نوع ضمایر متّصل به فعل می‌‌توان مشاهده‌‌کرد:

به راه پر ستاره می‌‌کشانیم

و لنصعد إلی طریق ملیء بالنجوم،

 

فراتر از ستاره می‌‌نشانیم
                (فرّخزاد، 1383: 229)

و نجلس فیما وراء النجوم
             (عبدالمنعم، 2010: 177)

در شعر یادشده، «می‌‌کشانی» و «می‌‌نشانی» فعل‌‌های جمله‌‌اند و «م» ضمیر متّصل به آن‌‌ها نقش مفعولی دارد که مترجم به اشتباه ضمیر مفعولی را جزء شناسة فعل پنداشته و فعل را اوّل شخص جمع فرض‌‌کرده و از صیغة متکلّم مع‌‌الغیر برای ترجمة آن استفاده‌‌کرده است. سهوهایی در ترجمة ضمایر نیز صورت‌‌پذیرفته، به‌‌گونه‌‌ای که عبدالمنعم ضمیر مشترک «خود» را ضمیر شخصی پنداشته و از ضمیر اوّل شخص مفرد در ترجمة خود استفاده‌‌کرده که بر اثر آن کاملاً مفهوم و معنای بیت دگرگون شده است: 

شب لحظه‌ای به سایة خود بنگر

و أنظر لیلة للحظة إلی ظلی

 

تا روح بی‌‌قرار مرا بینی
                  (فرّخزاد، 1383: 155)

حتی تری روحی التی لایقر لها قرار
               (عبدالمنعم، 2010: 120)

در ترجمة عبدالمنعم، تخریب سیستم‌‌بندی زبانی در ساختار نحوی جملات و نقش کلمات نیز رخ‌‌داده است؛ مانند این شعر: «بر جدار کلبه‌‌ام که زندگی‌‌ست/ با خط سیاه عشق/ یادگارها کشیده‌‌اند» (فرّخزاد، 1383: 232-233) که در ترجمة آن، زندگی به عنوان فاعل ذکر شده است: «و فوق جدار کوخی حیث خطت/ الحیاة بخط العشق الأسود/ تذکارات» (عبدالمنعم، 2010: 182). این درحالی است که در شعر فرّخزاد کلبه، دیواری از جنس زندگی دارد و بر این دیوار با خط سیاه عشق یادگاری نوشته شده است. تغییر نقش نحوی «الحیاة» باعث تحریف در متن مبدأ شده و معنایی متفاوت با آنچه منظور شاعر در متن اصلی بوده، در ترجمه ارائه شده است.

یکی دیگر از تغییر در ساختار دستوری کلمات در ترجمة مورد بررسی، تبدیل کلمات نکره به معرفه است؛ مانند کلمه «قلبی» در شعر فرّخزاد که دلالت بر فردی ناشناس دارد که دلباختة راوی شده است، امّا در ترجمه با اضافه شدن ضمیر متکلّم وحده به آن هم نوع کلمه و هم معنا کاملاً دگرگون شده است:

بازهم قلبی به پایم اوفتاد

ها قد سقط قلبی فی أقدامی من جدید

 

باز هم چشمی به رویم خیره شد
                      (فرّخزاد، 1383: 40)

ها قد تفرست عین فی وجهی من جدید
                   (عبدالمنعم، 2010: 26)

تخریب اصطلاحات مقصد بوده و آن را لطمه‌‌ای به اصالت متن مبدأ دانسته است. او همواره بر سوق‌‌دادن فرهنگ مقصد به سمت فرهنگ مبدأ تأکید داشته و بر این باور بوده است که هر نثری «آکنده از ایماژها، اصطلاحات و ضرب‌‌المثل‌‌ها و ... است» و ترجمة آن‌‌ها، به معنای یافتنِ معادلاتی در زبان مقصد نیست و معادل اصطلاحات و ضرب‌‌المثل‌‌ها را جایگزین مناسبی برای آن‌‌ها نمی‌‌داند. البته باید گفت با توجّه به تفاوت‌‌های فرهنگی-اجتماعی و گفتمانی زبان‌‌ها، پایبند بودن به این عقیدة «برمن» بسیار دشوار می‌‌نماید» (مهدی پور، 1389: 63).

عبدالمنعم در معادل‌‌گزینی برای اصطلاحات به‌‌کاررفته در اشعار فروغ فرّخزاد موفّق عمل‌‌نکرده و به واسطة این برابرنهاده‌‌ها معنای متن مبدأ به درستی منتقل نشده است. واژة «برهوت» به معنای «هرجای گرم و بی‌‌آب و علف» (لغت‌‌نامة دهخدا، ذیل واژه) است که در زبان عربی عمدتاً «البریة» به عنوان معادل آن به‌‌کار می‌‌رود؛ عبدالمنعم از واژة «أفق» به عنوان معادل آن استفاده‌‌کرده است که کاملاً از نظر معنایی متفاوت بوده و باعث تحریف در متن مبدأ شده است: «تو چه هستی، جز یک لحظه، یک لحظه که چشمان مرا/ می‌‌گشاید در برهوت آگاهی؟» (فرّخزاد، 1383: 227) «ماذا تکون أنت سوی لحظة، لحظة تفتح/ عینی علی أفق الوعی و الإدراک؟» (عبدالمنعم، 2010: 175).

«شبرنگ» دیگر اصطلاحی است که مترجم در معادل‌‌گزینی آن به خطا رفته و «الفوسفوریة» را دربرابر آن به کاربرده است. این درحالی است که شبرنگ به معنای سیاه، تیره و تاریک مانند شب، شبگون، اسب سیاه و سنگ سیاه به کار می‌‌رود (لغت‌‌نامة دهخدا، ذیل واژه) و در شعر فرّخزاد نیز به معنای رنگ سیاه و تیره به کار رفته است:

رفتم،که گم‌‌شوم چو یکی قطره اشک گرم

ذهبت حتی اتلاشی کقطرة دمع حارة

 

در لابه لای دامن شبرنگ زندگی
                                 (فرّخزاد، 1383: 54)

بین طیات حاشیة الحیاة الفوسفوریة
                              (عبدالمنعم، 2010: 34)

عبدالمنعم با نادیده‌‌گرفتن واژة «قرمیدة»، از لفظ «قیشانی» به عنوان معادل «کاشی» استفاده‌‌کرده است که دقیق و درست نمی‌‌نماید:

روی کاشی‌‌های ایوان دست نور

و أزالت ید النور ظلالنا فی عجلة

 

سایه‌‌هامان را شتابان می‌‌کشید
              (فرّخزاد، 1383: 142)

من فوق قیشانی الشرفة
           (عبدالمنعم، 2010: 114)

همچنین در ترجمة شعر «آه ... گویی ز دخمة دل من/ روح شبگرد مه گذر کرده» (فرّخزاد، 1383: 136) تخریب اصطلاحات هم در سطح واژه و هم عبارت صورت‌‌گرفته است: «آه ... لکأن مضراب قلبی/ قد مر علی روح القمر حارس اللیل» (عبدالمنعم، 2010: 112). در این ترجمه «مضراب» به عنوان معادل «دخمه» به معنای محل دفن مردگان ذکرشده؛ درصورتی که معادل آن «سرداب الموتی» است و در مصراع دوم به جای واژة «شبگرد» از ترکیب «حارس اللیل» استفاده‌‌شده است. در ترجمة یادشده ضمن تخریب اصطلاحات، تخریب سیستم زبانی نیز صورت‌‌گرفته و «روح شبگرد من» که در شعر فارسی فاعل جمله است در ترجمة عربی به مفعول باواسطه (جارومجرور) بدل شده و ضمیر مستتر که به «مضراب قلبی» برمی‌‌گردد، فاعل قرارگرفته است.

«دست‌‌های سیمانی» ترکیب دیگری است که ضمن ترجمه دستخوش تحریف واقع شده و عبدالمنعم «الأیدی الفضیة» به عنوان معادل آن استفاده‌‌کرده است: «و ناتوانی این دست‌‌های سیمانی» (فرّخزاد، 1383: 355) «و عجز هذه الأیدی الفضیة» (عبدالمنعم، 2010: 247). «اسمنة» به معنای سیمان و «إسمنتیة» به معنای سیمانی است که مترجم باید به جای «الفضیة» از آن در ترجمة خود استفاده می‌‌کرد.

تخریب ضرباهنگ کلام

با تغییر نواخت‌‌های متن، ضرباهنگ کلام نیز دستخوش تغییر قرار خواهد گرفت. برمن برای رمان و مقالات ادبی نیز همچون شعر قائل به ضرب‌‌آهنگ است و این ضرب‌‌آهنگ را حاصل نشانه‌‌گذاری و علائم نقطه‌‌گذاری می‌‌داند. وی بر این باور است که نادیده‌‌گرفتن نشانه‌‌گذاری، باعث تغییر در ضرب‌‌آهنگ و تحریف متن می‌‌شود(Berman, 2004: 288).

«گرچه در پرنیان غمی شوم/ سال‌‌ها در دلم زیستی تو/آه، هرگز ندانستم از عشق/ چیستی تو/ کیستی تو» (فرّخزاد، 1383: 184)؛ «مهما کنت أرفل فی دیباج الغم و الأحزان./  /لقد عشت فی قلبی سنوات،/ آه ... و لم أعرف مطلقاً من العشق/ ماذا تکون؟/ أو من تکون؟» (عبدالمنعم، 2010: 143).

در زبان فارسی، جمله‌‌های شرطی از یک جملة پایه و یک جملة پیرو تشکیل می‌‌شوند که وابسته به یکدیگرند و با نشانة «،» از هم جدا می‌‌شوند. در شعر فرّخزاد جملة «گرچه در پرنیان غمی شوم» جملة پایه است که معنای آن به واسطة جملة پیرو یعنی «سال‌‌ها در دلم زیستی تو» کامل می‌‌شود. عبدالمنعم مصراع نخست را یک جملة مستقل قلمدادکرده و با گذاشتن نقطه در انتهای آن، وجه شرطی جمله را نادیده‌‌گرفته و ارتباط میان دو جمله از بین رفته و معنا دگرگون شده است.

بحث و نتیجه‌گیری

از قرن بیستم، گرایش به ترجمة آثار ادبی زبان فارسی اعم از نظم و نثر در جهان عرب پدید آمد. فروغ فرّخزاد یکی از چهره‌‌های شاخص شعر معاصر است که مترجمان متعددی به ترجمة اشعار او روی آورده‌‌اند. محمّد نورالدین عبدالمنعم، مترجم مصری، ترجمه‌‌ای از اشعار فرّخزاد به نام «مختارات من أشعار الشاعرة الایرانیة فروغ فرّخزاد» ارائه‌‌داده است. در این جستار، ترجمة مذکور با تکیه بر نظریة گرایش‌‌های ریخت‌‌شکنانة آنتوان برمن، یکی از نظریات مبدأگرا، مورد ارزیابی قرار گرفت.

طبق نظریة برمن، بیشترین انحراف این ترجمه از متن اصلی در مؤلّفة تخریب سیستم‌‌بندی‌‌های زبانی متن صورت‌‌گرفته است. تغییر زمان افعال ماضی و مضارع در ترجمه به آینده، خطا در ترجمة ضمایر و تغییر نقش نحوی آن‌‌ها، تغییر در ساختار جملات، تبدیل کلمات نکره به معرفه از مهم‌‌ترین عوامل بروز این تحریف در ترجمة مورد بررسی به شمار می‌‌آیند. همچنین مترجم در ترجمة خود گرایش فراوانی به اطناب داشته و در اکثر موارد از دو کلمة مترادف به عنوان برابرنهادة یک کلمه که فاقد ابهام بوده، استفاده‌‌کرده است. گسترش کلام در این ترجمه به واسطة بهره‌‌گیری از ترکیب‌‌ها و عبارات اسمی در برابر تک کلمه‌‌ها و جمله‌‌های وصفیه در برابر صفات مفرد بوده است. تبدیل جمله‌‌های اسنادی به جمله‌‌های فعلیه، به کاربردن فعل برای جملات بدون فعل، کوتاه یا بلندکردن جمله‌‌ها، ترجمة قیدهای حالت به صورت جملة حالیه، تبدیل متمم به جمله، شکستن جمله‌‌ها، استفاده از حال مفرد در ترجمة فعل‌‌ها و تبدیل جملة فعلیة مستقل به حال از جمله مواردی است که فرآیند عقلایی‌‌سازی را در این ترجمه با خود به همراه داشته است. همچنین تخریب اصطلاحات و غنازدایی کیفی در سطح واژگان، صنایع بلاغی و صورخیال در کنار سایر مؤلّفه‌‌های ذکرشده بیشترین زمینه‌‌های انحراف این ترجمه از متن اصلی را فراهم کرده است.

تخریب ضرباهنگ کلام، شفّاف‌‌سازی و غنازدایی کمّی کمترین نمود را در ترجمة عبدالمنعم داشته‌‌اند که از این میان غنازدایی کمّی موجبات تحریف جنبه‌‌های زنانة شعر فرّخزاد و تضعیف صورخیال و تصاویر شاعرانة متن مبدأ را در پی داشته و صراحت بیان فرّخزاد در شعر، باعث گرایش کمتر مترجم به شفّاف‌‌سازی برای وضوح معنا شده است. از آنجا که پنج مؤلّفه از نظریة برمن نمود قابل توجّهی در این ترجمه داشته است، نمی‌‌توان ترجمة عبدالمنعم را ترجمه‌‌ای پای‌‌بند به متن مبدأ و حافظ اصالت متن اصلی دانست؛ از سوی دیگر با توجّه به اینکه در ترجمة متون منظوم متن مبدأ و حفظ اصالت آن از اهمّیت بسزایی برخوردار است، ترجمة عبدالمنعم را نمی‌‌توان ترجمه‌‌ای مطلوب از اشعار فروغ فرّخزاد قلمداد کرد.

تعارض منافع

تعارض منافع وجود ندارد.

بیانیۀ نحوۀ استفاده از ابزار هوش مصنوعی

در هیچ‌‌یک از مراحل نگارش این مقاله از ابزارها و نرم‌‌افزارهای هوش مصنوعی استفاده نشده است.


[1]. Antoine Berman

شهبازی، علی‌اصغر. (1400). ارزیابی مجموعة تولدی دیگر فروغ فرخزاد بر مبنای نظریة تغییرات صوری کتفورد (مورد پژوهی مقایسه ترجمة عبدالمنعم و العطار). پژوهش‌های ترجمه در زبان و ادبیات عربی، 11(25)، 249–283. https://doi.org/10.22054/rctall.2022.67359.1617
عبد المنعم، محمد نور الدین. (2010). مختارات من أشعار الشاعرة الإیرانیة فروغ فرخزاد. المرکز القومی.
غیبی، عبدالاحد، اصغری وکیل آباد، فرشته و قربی، یونس. (1399). نقد زبان‌شناختی ترجمة عربی دیوان فروغ فرخزاد اثر مریم العطار [مقاله ارائه‌شده]. ششمین همایش ملی پژوهش‌های نوین در حوزه زبان و ادبیات ایران، تهران، ایران.
فرخزاد، فروغ. (1383). مجموعة اشعار فروغ فرخزاد (چاپ دوم). آیدین.
قندی، لیلی. (1402). نقد و بررسی ترجمة عربی شعر فروغ فرخزاد و گلچین گیلانی با تکیه بر نظریة هنجارهای گیدئون توری [پایان‌نامة کارشناسی ارشد، دانشگاه کوثر بجنورد].
کاظمی نجف‌آبادی، سمیه، و رحیمی خویگانی، محمد. (1396). بازتاب ترجمة شعر معاصر فارسی در جهان عرب. پژوهش‌های ادبیات تطبیقی، 5(1)، 120–157. https://dorl.net/dor/20.1001.1.23452366.1396.5.1.1.5
کانولی، دیوید. (1999). ترجمة شعر (محمدعلی موسوی فریدنی، مترجم). زنده‌رود، (25)، 113–123.
کاوسی، سبحان، طباطبایی، سمیه‌السادات، و قندی، لیلی. (1404). نقد ترجمة عربی اشعار فروغ فرخزاد بر پایة نظریة هنجارمحور توری و رویکرد معنایی-ارتباطی نیومارک. پژوهش‌های ترجمه در زبان و ادبیات عربی، 15(33)، 124–145. https://doi.org/10.22054/rctall.2025.86067.1793
کریمیان، فرزانه، و اصلانی، منصوره. (1390). نقش وفاداری به یک نویسنده در ترجمه. مطالعات زبان و ترجمه، 44(3)، 119–136.
مؤذنی، علی‌محمد، شهری، علی‌انصار، افضلی، علی، و فکری، مسعود. (1402). ارزیابی کیفی ترجمة عربی سیرالعباد الی المعاد سنائی غزنوی براساس نظریة آنتوان برمن. مطالعات زبانی و بلاغی، 14(31)، 321–348. https://doi.org/10.22075/jlrs.2022.28980.2199
ملکی، دودمان. (1380). بازنگری چند نظریه در ترجمة شعر. گلستانه، (30)، 26–27.
مهدی‌پور، فاطمه. (1389). نظری بر روند پیدایش نظریه‌های ترجمه و بررسی سیستم تحریف متن از نظر آنتوان برمن. کتاب ماه ادبیات، 41، 57–63.
English References
Berman, A (2004). Translation and the trials of the foreign. (L. Venuti, Trans.). In L. Venuti (Ed.), The translation studies reader. Routledge. Original work published 1985.
پژوهش های ترجمه در زبان و ادبیات عربی
دوره 16، شماره 34
فروردین 1405
صفحه 298-326