نوع مقاله : مقاله پژوهشی
عنوان مقاله English
نویسنده English
Abstract
The translation of literary texts requires adherence to a set of scholarly principles and norms. Observing these norms enables translators to select appropriate words and expressions and produce reliable translations. Accordingly, numerous translation theorists have proposed approaches and strategies for improving translation quality. One of the prominent theories in this field is Gideon Toury’s theory, which challenges a source-oriented approach to translation and proposes a target-oriented model based on three types of norms: initial, preliminary, and operational. Toury’s model represents an important step toward the systematic study and evaluation of translation. In this study, using a descriptive-analytical approach and drawing on library research, selected passages from Bahman Razani’s Persian translation of Naguib Mahfouz’s novel The Thief and the Dogs are examined and criticized based on Gideon Toury’s theory of norms. The findings show that, with regard to the initial norm, the translator has generally prioritized the norms of the target language and produced a translation in which the function and acceptability of the translated text within the cultural and linguistic context of the target audience receive greater importance. Regarding the operational norms, in addition to structural procedures such as the addition and omission of words and phrases and the use of footnotes, the translator has employed textual-linguistic procedures such as equivalence and stylistic adjustments. Overall, the translator has been successful in conveying the content in a fluent and smooth manner. The qualitative evaluation of Razani’s Persian translation indicates that it is generally acceptable within the target culture and, in most cases, conforms to Toury’s three types of norms, with relatively few errors. Among these norms, adherence to the target text within the initial norm and additions as an operational procedure have had the greatest influence on the translation.
Introduction
Many theorists have addressed translation methods and strategies for improving translation quality. One of the theories proposed in this field is that of Gideon Toury, a scholar of comparative literature and translation studies. Within the framework of polysystem theory, he proposed a set of norms that can contribute substantially to the study of literary translation. In his discussion of the translation process, Toury identifies three main types of norms: initial, preliminary, and operational norms.
The initial norms concern the translator’s fundamental choice between adherence to the norms of the source text and culture and adherence to those of the target text and culture. The preliminary norms concern translation policy and the selection of texts for translation, as well as the question of whether a translation is direct or mediated through another language. The operational norms concern decisions made during the translation process and encompass textual and linguistic procedures.
Toury’s model also gives rise to two general laws of translation: the law of growing standardization, which refers to the tendency for source-text structures to be modified in accordance with patterns that are more conventional in the target language, and the law of interference, which concerns the transfer of features of the source text into the target text. Toury’s theory thus provides a framework for understanding the broader context in which translation takes place and for examining the norms and constraints that govern the translation product.
The present study examines the Persian translation of Naguib Mahfouz’s novel The Thief and the Dogs, translated by Bahman Razani. It investigates the applicability of Toury’s theory to the qualitative evaluation of the Persian translation, the effect of the position of the source text within the literary polysystem of the source culture on the translator’s approach, and the translation policy and overall strategy adopted in the target literary polysystem.
The present study seeks to answer the following questions:
To what extent does Bahman Razani’s translation of Naguib Mahfouz’s The Thief and the Dogs conform to the criteria and components of Toury’s three types of translation norms?
Considering the components of Toury’s theory of norms, which norms are more prominent in the translator’s translation?
Is Bahman Razani’s translation of The Thief and the Dogs more source-oriented or target-oriented?
To what extent has Bahman Razani been successful in his Persian translation of Naguib Mahfouz’s The Thief and the Dogs?
Literature Review
Several studies have examined literary translation criticism and evaluation based on Gideon Toury’s theory.
Afzali and Madani (2020) analyze selected portions of Fereydoun Moshiri’s poetry translated by Mohammad Nour al-Din Abd al-Mun’im based on Gideon Toury’s norms. Their findings indicate that although Abd al-Mun’im’s translation is acceptable within the target culture, it is inadequate from the perspective of the source culture. They also identify instances of misunderstanding involving words, idioms, phrases, and sentences, which have resulted in distortions of meaning, style, and implicit connotations.
Abbaszadeh (2021) examines Amin Shovarbi’s translations of Hafez’s first and third ghazals from Toury’s perspective. The findings indicate that poetry translation is a particularly challenging task that may result in numerous errors. Nevertheless, Shovarbi’s overall performance was considered satisfactory, with relatively few errors in his verse translation.
Pudaghnejad and Molaei Pashaei (2025) examined Bahman Razani’s Persian translation of Naguib Mahfouz’s The Thief and the Dogs based on Antoine Berman’s theory of deforming tendencies, focusing on rationalization, clarification, and qualitative impoverishment. Using a descriptive-analytical approach, they found that qualitative impoverishment, with a frequency of 89, was the dominant tendency, followed by rationalization, with a frequency of 72, and clarification, with a frequency of 61.
Amani (2024) examined the expressive speech acts and their functions in Bahman Razani’s translation of Naguib Mahfouz’s Novel The Thief and the Dogs into Persian through a pragmatic approach.
Roshanfekr and Heidari (2014) examined the translation of proverbs in The Thief and the Dogs using a descriptive-analytical approach and drawing on translation theories and intertextuality. Their findings indicate that cultural equivalence, as a successful strategy for translating cultural concepts, received insufficient attention, while literal translation was frequently employed, resulting in the loss of the cultural dimension of the proverbs.
Roshanfekr, Nazari Monazzam, and Heidari (2013) also examined the translatability of cultural elements in Naguib Mahfouz’s The Thief and the Dogs by comparing two Persian translations by Razani and Baderstani based on Newmark’s theoretical framework. Their findings indicate that, despite the efforts of both translators, certain complexities and shortcomings can be observed in the translation of cultural elements.
Accordingly, it appears that no previous study has critically examined Bahman Razani’s translation of The Thief and the Dogs specifically on the basis of Toury’s three types of norms.
Research Method
This study employs a descriptive-analytical approach and draws on library research. Selected passages from Bahman Razani’s Persian translation of Naguib Mahfouz’s The Thief and the Dogs are examined and evaluated based on Gideon Toury’s theory of norms.
Findings
In addition to the transfer of content and concepts, cultural considerations and the subtleties of literary expression are important aspects of translating literary texts, particularly novels. Translators need to take these factors into account in order to produce accurate and reliable translations and should consider the literary features of the target language in the translation process. This is one of the important points that can be derived from Toury’s norm-based model.
An analysis of selected passages from Razani’s translation of Naguib Mahfouz’s The Thief and the Dogs within the framework of Toury’s translation norms shows that the translator generally adopts a target-oriented approach and gives considerable attention to the Persian-speaking reader. The examples examined demonstrate that, in accordance with the initial norm, the translator generally prioritizes the norms of the target language and produces a translation that is acceptable within the target linguistic and cultural context, although some errors can be observed.
With regard to the preliminary norms, the translation policy appears to have been influenced by the cultural affinity between Iran and the Arab world and by the need to introduce Persian-speaking readers to prominent works of Arabic literature.
Regarding the operational norms, the translator has employed both structural and textual-linguistic procedures. These include omission, transposition, addition, the use of footnotes, text segmentation, equivalence, and stylistic features. The analysis indicates that these procedures play a significant role in shaping the target text. In particular, additions constitute one of the most prominent operational procedures observed in the translation.
In terms of the initial norms, the translator generally identifies the source segments and renders them by prioritizing the grammatical and linguistic norms of Persian, thereby producing a relatively acceptable and appropriate translation. Regarding the operational norms, the translator has employed various procedures identified within Toury’s framework, including omission, transposition, addition, footnotes, and text segmentation. However, in some instances of omission, the translator has made unnecessary or inappropriate omissions that are not fully consistent with the requirements of the source text. In the area of textual-linguistic norms, the translator has also made changes to verbal structures and stylistic features in accordance with the conventions of the target language, although some of these choices are considered erroneous in the study.
Overall, the analysis of the examples demonstrates that the three types of norms are identifiable in Razani’s translation, with the initial norm, particularly the orientation toward the target text, and the operational norm of addition having the greatest influence on the translation.
Conclusion
In addition to transferring content and concepts, translating literary texts, particularly novels, requires attention to cultural considerations and the subtleties of literary expression. These factors are important for producing an accurate and reliable translation, and the literary resources of the target language can play a significant role in the translation process. This point is consistent with the central assumptions of Toury’s norm-based model.
The analysis of selected examples from Bahman Razani’s Persian translation of Naguib Mahfouz’s The Thief and the Dogs demonstrates that the translator generally adopts a target-oriented approach and gives considerable attention to the Persian-speaking reader. In accordance with the initial norm, the translator generally prioritizes the norms of the target language and produces a translation that is acceptable within the target linguistic and cultural context, although some errors are present.
From the perspective of the preliminary norms, the translation policy appears to be related to the cultural affinity between Iran and the Arab world and to the need to introduce Persian readers to prominent works of Arabic literature. With regard to the operational norms, the translator employs various structural and textual-linguistic procedures, including the addition and omission of words and phrases, transposition, text segmentation, footnotes, equivalence, and stylistic adjustments.
The analysis further indicates that the initial norm, particularly the orientation toward the target text, and the operational norm of addition have had the greatest influence on the translation. In most cases, the translator renders the source segments by prioritizing the grammatical and linguistic conventions of Persian and thus produces a relatively acceptable and appropriate translation. At the same time, some instances of omission cannot be justified within Toury’s framework and may be regarded as inappropriate. The analysis of textual-linguistic norms also reveals some problematic changes in verbal structures and stylistic features.
Overall, the findings indicate that Razani’s translation is generally acceptable within the target culture and conforms to Toury’s three types of norms in most of the examples examined, although some errors and inappropriate translation choices are also present.
کلیدواژه‌ها English
1.مقدمه
نظریه‌پردازان زیادی به روش‌های ترجمه و راهکارهای افزایش و بهبود کیفیت آن پرداختهاند. یکی از نظریه‌های مطرح شده در این زمینه، نظریه گیدئون توری، استاد ادبیات تطبیقی و مطالعات ترجمه در دانشگاه تل‌آویو است. او در چارچوب نظریه چندنظامی، معیارهایی را پیشنهاد کرد که تا حد زیادی می‌توانند دشواری ترجمه متون ادبی را کاهش دهند. توری، در بحث خود در مورد فرآیند ترجمه، به سه استاندارد اصلی اولیه، عملیاتی و مقدماتی اشاره میکند و آنها را منبع تعادل در ترجمه می‌داند. نظریه چندسیستمی گیدئون توری بر سه معیار اصلی استوار است: معیارهای اولیه که انتخابهای اساسی مترجم را تعریف میکنند؛ معیارهای مقدماتی که بر سیاست ترجمه و انتخاب متن تمرکز دارند؛ و معیارهای عملیاتی که رویه‌های زبانی و متنی را در بر می‌گیرند. از این معیارها، دو قانون اصلی تدوین می‌شوند: قانون استانداردسازی/معیارسازی فزاینده، که به اختلال در ساختار متن مبدا برای تطبیق با فرهنگ مقصد اشاره دارد؛ و قانون تداخل، که نشان می‌دهد چگونه ویژگیهای متن مبدا به متن ترجمه شده منتقل می‌شوند. این نظریه به مترجمان کمک میکند تا زمینه وسیع‌تری را که در آن کار میکنند درک کنند و کیفیت ترجمه‌های خود را افزایش دهند. هدف نهایی نظریة گیدئون توری برقراری سلسله مراتبی از عوامل (قیود) مرتبط باهم است که محصول ترجمه را تعیین میکند و بر آن حاکم است. در پژوهش حاضر ضمن بررسی ترجمه فارسی رمان «اللص والکلاب» اثر نجیب محفوظ، که توسط بهمن رازانی انجام شده، میزان کارکرد نظریه توری در ارزیابی کیفی ترجمه فارسی رمان مذکور، تأثیر موقعیت متن در نظام چندگانه ادبیِ فرهنگ ِ مبدأ بر نگرش مترجم و کیفیت انتخاب اثر و راهبرد کلی ترجمه در یک نظام چندگانه مورد بررسی قرار گرفته است. پژوهش حاضر درصدد است تا به سؤالات زیر پاسخ دهد:
1. ترجمه بهمن رازانی از رمان اللص والکلاب تا چه حد با معیارها و مؤلفههای الگوی هنجارهای سه گانه ترجمه توری قابلیت تطبیق دارد؟
2. با توجه به مؤلفههای نظریه هنجارهای توری، کدام معیارها در ترجمه مترجم برجسته‌تر هستند؟
3. اساس ترجمه بهمن رازانی از رمان اللص والکلاب، بیشتر مبدأ محور است یا مقصد محور؟
4. بهمن رازانی در ترجمه فارسی خود از رمان اللص والکلاب نجیب محفوظ، تا چه اندازه موفق بوده است؟
1-1. پیشینه بحث
در حوزه نقد و ارزیابی ترجمه متون ادبی، تحقیقاتی بر اساس نظریه گیدئون توری انجام شده، از جمله:
- افضلی و مدنی (1399) در مقاله «کاربست نظریه هنجارهای گیدئون توری در ارزیابی کیفیّ ترجمه عربیِ اشعار فریدون مشیری»، بخشهایی از اشعار ترجمه شده فریدون مشیری توسط محمد نورالدین عبدالمنعم را تحلیل کرده‌‌اند. نتایج این مقاله نشان داده که ترجمه عبدالمنعم در فرهنگ مقصد قابل قبول است؛ با این حال، در فرهنگ مبدا به هیچ وجه کافی نیست. مسئله دیگر، سوء تفاهم در معانی کلمات، اصطلاحات، عبارات یا جملات است که منجر به تحریف معنا، سبک یا دلالت‌های ضمنی شده است.
- عباس‌زاده (۱۴۰۰) در مقاله‌‌ی با عنوان «نقد ترجمه منظوم شواربی از غزل اول و سوم حافظ بر پایه الگوی گیدئون توری»، ترجمه ابیات امین شواربی از غزل اول (ألا یا أیها الساقی...) و سوم (اگر آن ترکی شیرازی...) حافظ را با توجه به دیدگاه غایت‌شناختی گیدئون توری بررسی نموده است. یافته‌های تحقیق نشان داده که ترجمه شعر کار بسیار دشواری است که منجر به خطاهای زیادی می‌شود. البته عملکرد امین شواربی به طور کلی خوب بوده و میزان خطاها در ترجمه شعری او کم است.
- پودق‌نژاد و ملایی پاشایی (1404) در مقاله‌‌ای با عنوان «ارزیابی ترجمه رازانی از رمان «اللص و الکلاب» نجیب محفوظ بر پایه گرایش‌های ریخت شکنانه آنتوان برمن، با تمرکز بر منطقی سازی، شفاف سازی و تضعیف کیفی» با رویکرد توصیفی - تحلیلی، به بررسی ترجمه فارسی بهمن رازانی از رمان اللص و الکلاب اثر نجیب محفوظ بر اساس نظریه «گرایش‌های ریخت شکنانه» از آنتوان برمن اقدام کرده‌‌اند. تحلیل یافته‌‌ها نشان داده که «تضعیف کیفی» با بسامد ۸۹، گرایش غالب در این ترجمه است «منطقی سازی» با بسامد ۷۲، و «شفاف سازی» نیز با بسامد ۶۱، از دیگر بسامدهای غالب در این ترجمه هستند.
- أمانی (2024) استادیار زبان و ادبیات فارسی، دانشکده هنر، دانشگاه فیوم است. وی در مقاله «الأفعال الکلامیة التعبیریة فی ترجمة بهمن رازانى لروایة "اللص والکلاب" لنجیب محفوظ للغة الفارسیة» که در مجله دانشکده ادبیات قنا منتشر شده است. به ردیابی کنش‌های بیانی گفتار در رمان «اللص والکلاب» اثر نجیب محفوظ و درک این موضوع پرداخته است که این کنش‌های بیانی چه چیزی را بیان میکنند و هدف اجرایی آنها چیست. این پژوهش با تکیه بر روش تحلیل کاربردشناختی، کنش‌های بیانی را در ترجمه فارسی این رمان بررسی و تحلیل نموده است.
- روشنفکر و حیدری (1393) نیز به چاپ مقاله «ترجمه ضرب المثل در رمان «اللص والکلاب» نجیب محفوظ از دیدگاه بینامتنیت» درهمایش ملی بینامتنیت (التناص) در قم همت گماردند. این پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی وبا تکیه بر آرای نظریه پردازان حوزه ترجمه، چگونگی ترجمه ضرب المثلهای موجود در رمان «اللص والکلاب» نجیب محفوظ را بررسی نموده است. نتایج نشان می دهد که «معادل فرهنگی» به عنوان یکی از شیوه‌های موفق مورد استفاده در ترجمه مفاهیم فرهنگ، کمتر مورد توجه قرار گرفته واغلب به ترجمه تحت اللفظی روی آورده شده که بازتاب فرهنگی ضرب المثل نادیده گرفته شده است.
- روشنفکر، نظری منظم و حیدری (1392) نیز مقاله «چالشهای ترجمه‌پذیری عناصر فرهنگی در رمان "اللّصّ والکلاب" نجیب محفوظ؛ مقایسة دو ترجمه با تکیه بر چارچوب نظری نیومارک» را با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر چارچوب نظری نیومارک به بررسی و نقد شیوة ترجمة مفاهیم فرهنگی موجود در رمان «اللّصّ والکلاب» نجیب محفوظ، توسّط دو مترجم ایرانی رازانی و بادرستانی پرداختهاند. و به این نتیجه رسیده‌‌اند که با وجود تلاش‌های دو مترجم، نوعی پیچیدگی و کاستی در ترجمة عناصر فرهنگی دیده می‌شود.
لذا به نظر می رسد که تاکنون هیچ پژوهشی ترجمه بهمن رازانی از رمان «اللّصّ والکلاب» را بر اساس سه معیار گیدئون توری نقد و بررسی نکرده است.
2. مبانی نظری پژوهش
1-2. مدل ارزیابی گیدئون توری
نظریه گیدئون توری (1942م-2016م) از رویکرد نظامهای چندگانه متعلق به ایتامار اون زوهر[1] و دیدگاه توصیفی جیمز هولمز[2] نشأت میگیرد )گنتزلر، 1393: 159). نظریه گیدئون توری قابلیت آن را دارد که در ارزیابی کیفیت ترجمه متون ادبی راهگشا باشد. این نظریه در دهه‌‌های 1980 و1990 ثابت کرد که تأثیرگذار و حیاتی است و از فعال‌‌ترین برنامه تحقیق در مطالعات ترجمه تا به امروز جانبداری کرده است. نظریه او که اغلب به عنوان «نظریه توصیفی ترجمه» شناخته می‌شود، بر مطالعه فرایند ترجمه و هنجارهای موجود در متون ترجمه‌شده تمرکز دارد. او معتقد است که ترجمه یک پدیده اجتماعی و فرهنگی است و باید از دیدگاه مطالعه ترجمه در عمل بررسی شود. توری بر مطالعه ترجمه به عنوان یک پدیده واقعی و عینی تأکید دارد و از بررسی‌های هنجاری و دستوری که در گذشته رایج بود، فاصله میگیرد (بیکر و سالدنیا، 1396: 770). او معتقد است که هنجارها (قوانین و انتظارات اجتماعی) در شکل‌گیری ترجمه نقش دارند و مترجمان در فرایند ترجمه از این هنجارها پیروی میکنند. میتوان کار توری را به دو دوره تقسیم کرد؛ دوره اول که بر هنجارهای ترجمه تمرکز دارد و دوره دوم که به بررسی پویایی‌های نظامهای ترجمه می‌پردازد. نظریه توری یک نظریه مقصدگرا است، به این معنی که بر متن مقصد و تأثیر آن بر فرهنگ مقصد تأکید دارد. توری معتقد است که ترجمه می‌تواند از پذیرش کامل در فرهنگ مقصد تا برابری کامل با متن مبدأ را در بر بگیرد و در این میان، طیف وسیعی از امکانات وجود دارد. این مقاله، بر اساس نظریه هنجارهای گیدئون توری و از منظر مطالعات ترجمه فرآیند توصیفی، به خود فرآیند ترجمه می‌پردازد. نظریه توری به اشکال ادبی موجود در هر فرهنگ خاص اشاره دارد. توری طیفی از ترجمه را تعریف میکند که از پذیرش کامل ترجمه در فرهنگ زبان مقصد تا کفایت کامل در حد متن اصلی را در بر میگیرد و معتقد است که ترجمه همیشه بین این دو حد افراطی قرار میگیرد. به اعتقاد توری فعالیت ترجمه تحت تأثیر مجموعهای از هنجارها قرار میگیرد که از فرهنگی به فرهنگ دیگر متفاوت‌‌اند و در واقع هدف نهایی مطالعات ترجمه از دیدگاه توری تبیین این هنجارها و انتخابهای استراتژیک مترجم است (خزاعی فرید و قاضی‌‌زاده، 1394: 93). توری الگویی سه قسمتی پیشنهاد میکند که هنجارها در آن نشانگر یک سطح میانجی هستند و کنش زبانی که بین توانش زبانی قرار دارد. این سطح میانجی تحلیلگر را قادر می‌‌سازد که هم داده‌‌های خام کنش زبانی و هم ظرفیت آرمانی توانش زبانی را بفهمد )عنانی، 2003: 239).
2-2. هنجارهای الگوی توری
معیارهای نظریه چندنظامی در ترجمه بر اساس سه الگوی اصلی است: آغازین، که گزینه‌های رعایت استانداردهای متون مبدأ یا مقصد را تعیین میکند؛ مقدماتی، که به سیاست انتخاب متون و شرایط ترجمه می‌پردازد؛ و عملیاتی، که بر رویه‌های فنی مانند حذف پاراگراف‌ها و انتخاب سبک‌ها تمرکز دارد. این معیارها در زیر توضیح داده شده‌اند:
2-2-1. هنجارهای اولیه
هنجارهای اولیه، مربوط به یک انتخاب کلی است که توسط مترجمان انجام می‌شود که یا معیارهای متن مبدا را در نظر می‌گیرند و متنی مناسب تولید میکنند یا معیارهای متن مقصد را در نظر می‌گیرند که منجر به تولید متنی قابل قبول می‌شود (افضلی و مدنی، 1401: 213).
2-2-2. هنجارهای مقدماتی
این معیار شامل موارد مربوط به سیاست ترجمه، یعنی عواملی که انتخاب متون برای ترجمه به یک زبان خاص و در یک زمان خاص را تعیین میکنند، و همچنین مستقیم بودن ترجمه، یعنی اینکه آیا ترجمه از طریق یک زبان واسطه انجام خواهد شد یا خیر، می‌شود.
3-2-2. هنجارهای عملیاتی
این سرفصل علاوه بر استانداردهای متنی زبانی مانند عبارات، سبک‌های زبانی و موارد دیگر، شامل استانداردهای شبکه‌ای مانند حذف و انتقال پاراگراف نیز می‌شود. بر اساس این معیارها، آنچه که به عنوان دو قانون رفتار ترجمه یعنی «قانون معیارسازی فزاینده» و «قانون تداخل یا همپوشانی» شناخته می‌شوند، تدوین شدند قانون استانداردسازی فزاینده توضیح می‌دهد که ساختار متن اصلی در طول فرآیند ترجمه مختل می‌شود و تکیه بر مجموعهای از گزینه‌های زبانی رایج در زبان مقصد قرار میگیرد، زیرا این نشان دهنده تمایل به یک فرآیند معیارسازی کلی و حتی انطباق با فرهنگ مقصد و عدم وجود تنوع سبکی است. اما قانون تداخل به عمل کپی کردن ویژگیهای زبانی متن مبدا، به ویژه ویژگیهای واژگانی یا نحوی، و انتقال آنها به متن مقصد اشاره دارد. این امر یا به صورت منفی رخ می‌دهد، زیرا منجر به وجود الگوهای غیرطبیعی در متن مقصد می‌شود، یا به صورت مثبت، زیرا وجود ویژگی‌هایی در متن مبدا که در متن مقصد غیرطبیعی تلقی نمی‌شوند، می‌تواند شانس مترجم را برای استفاده از آنها در کار خود افزایش دهد (گنتزلر، 1393: 167). بنابراین هنجارهای عملیاتی نحوه ارائه و متن مقصد را در برمی‌‌گیرد که هنجارهای قالبی موضوع زبانی و موضوع بیان مربوط به تمامیت متن هستند. در این بخش، توری، هنجارهای چارچوبی/ قالبی یا مادرمآبانه شامل حذف، جابجایی، افزایش، پانوشت، تقطیع متنی و نیز هنجارهای متنی – زبان شناختی شامل مواد زبانی متن مقصد یعنی واژگان و عبارات و ویژگیهای سبکی را پیش می‌‌کشد.
توری بنا بر هنجارهای ذکرشده دو قانون برای ترجمه در نظر میگیرد: قانون استانداردسازی/ معیارسازی و قانون تداخل. قانون استانداردسازی را تبدیل هم میتوان نامید. اعتقاد توری بر این است که ترجمه مانند هر انتقال دیگری نیازمند این است که پایایی تحت تأثیر تبدیل باشد. قانون تداخل را هم به انتقال ساختار متن مبدأ به زبان مقصد تعریف کرده‌‌اند که بیشتر در سطح نحوی و واژگانی نمود پیدا میکند (افضلی ومدنی، 1401: 214).
3. چارچوب عملی و اجرایی متن
1-3. هنجارهای آغازین
هنجارهای آغازین، آن دسته از هنجارها و استانداردهایی هستند که منوط به تصمیم مترجم در مورد پایبندی و انطباق با هنجارهای فرهنگ‌های مبدأ و مقصد هستند. توری، استانداردهای اولیه را ترجمه مقصد مدار می‌نامد. «معیارهای اولیه زمانی مطرح می‌شوند که مترجمان از همان ابتدا باید تصمیم بگیرند که آیا در ترجمه خود اولویت را به معیارهای متن مبدا بدهند (که در این صورت هدف آنها تولید یک ترجمه مناسب است) یا به معیارهای متن مقصد (که در این صورت هدف آنها تولید یک ترجمه قابل قبول است)» (توری، 1995: 56-7).
متن رمان: أخبرنی کیف أمکنک أن تعیش فى سعة وأن تنفق لـ الآخرین؟ (محفوظ، 2018: 15).
ترجمه فارسی: سعید با خشم پرسید بگو ببینم از کجا می آوری که هم زندگانی خودت را به خوبی بچرخانی هم خرج دیگران را بدهی؟ (رازانی، 1380: 22).
در اینجا می‌توانیم معیارهای اساسی را مشاهده کنیم. مترجم سعی کرده است از تصویر رسمی و فرهنگی متن مبدا فاصله گرفته و به سمت معیارهای اولیه از نوع مقصدگرا گرایش پیدا کند و ترجمهای متناسب با سلیقه مخاطب ارائه دهد. کلمات و عباراتی مانند «از کجا می آوری»، «خرج کردن» و «زندگانی خودت را به خوبی بچرخانی» در فرهنگ فارسی استفاده می‌شوند و مترجم سعی کرده است ساختار فرهنگی زبان فارسی را حفظ و در نظر بگیرد و ترجمهای قابل قبول و سازگار با زبان مقصد ارائه دهد. ارائه ترجمهای قابل قبول در ترجمه ادبی به سبک و روش مترجم، برداشت کلی او از زبان، رابطه بین زبان‌های مبدا و مقصد و همچنین درک او از تفاوت‌های فرهنگی و معیارهای زیبایی‌شناسی در فرهنگ و زبان مقصد بستگی دارد.
متن رمان: «والبیوت والدکاکین، ولا شفة تفتر عن ابتسامة» (محفوظ،1980م :8).
ترجمه فارسی: «خانه‌ها و دکان‌ها همه مانند همیشه اند. اما لبخندی بر هیچ لبی نمی شکفد» (رازانی، 1380: 15).
در این مثال، مترجم با انتخاب معادل «لبخندی بر هیچ لبی نمی شکفد»، تلاش کرده است تا معادلی بر اساس معیارهای اولیه و با اولویت رعایت الزامات زبان مقصد، خلق کند. معادل‌های «هیچ لبی از لبخند زدن باز نمی ایستد» و «لبخندی بر هیچ لبی نمی شکفد» از نظر بار معنایی، درجه زیبایی و کیفیت ادبی با هم متفاوت هستند. بار معنایی این کلمه این است که به پریشانی و ناراحتی اشاره دارد. میتوان گفت که مترجم با انتخاب معادل مناسب و دقیق، پتانسیل متنی کلمه را در ترجمه خود متبلور کرده است. به گفته فرمالیست‌های روس، استفاده از ویژگیهای صوری و زبانی مانند ریتم و هارمونی و همچنین تکرار حروف، یک نوشته را ادبی میکند. مترجم معادلی برای کلمه «ناراحت بودن» انتخاب کرده است که در آن نوعی ادبیت باعث ایجاد ریتم و آهنگ می‌شود. بنابراین، استفاده از مترادف‌هایی که با فرهنگ و ادبیات متن مقصد مطابقت دارند، می‌تواند ترجمه را رنگارنگ‌تر و جذاب‌تر کند و در نهایت سلیقه خواننده را برآورده سازد.
متن رمان: المردد لکلمات لا یمکن أن یعیها مقبل على النار (محفوظ، 1980: 32).
ترجمه فارسی: و حتی اگر شخص به کام آتش رود به خود نمی آید (رازانی، 1380: 35).
در این بخش، همانند مثال‌های قبلی، مترجم هیچ تمایلی به رعایت استانداردهای متن مبدأ نشان نداده و در عوض سعی کرده است از هنجارهای متن مقصد پیروی کند و ترجمه خود از عبارت فوق را قابل قبول سازد. ترجمه تحت‌اللفظی جمله در فارسی «روی آورنده به آتش ...» است. با این حال، مترجم همچنان زیبایی‌شناسی متن مقصد را بر تصویر متن مبدأ مقدم داشته و با انتخاب معادل «به کام آتش رفتن» ترجمهای قابل قبول و خواننده محور را جایگزین ترجمهای نویسنده محور کرده است. بنابراین، باید گفت که رعایت هنجارهای اساسی متن مقصد، معیاری برای قابل قبول بودن یک ترجمه است.
به نظر می‌رسد انتخاب چنین مترادف‌هایی برای عبارات و اصطلاحات، گاهی می‌تواند ارتباط عمیق و صمیمانه‌ای بین مترجم و خواننده ایجاد کند و خواننده را به خواندن ترجمه رمان و درک مضامین پنهان در آن ترغیب کند. با این حال، پایبندی مطلق به معیارهای زبانی نویسنده می‌تواند منجر به ترجمهای خشک و یکنواخت شود که خواننده را خسته و کلافه میکند. گاهی ممکن است لازم باشد مترجم از قابلیت‌های زبانی و ادبی متن مقصد بهره ببرد تا متن ترجمه شده را ناآشناتر کند، از شکل معمول خود خارج شود و از خسته‌کننده شدن آن جلوگیری کند.
متن رمان: ولمح بین الواقفین فتاة فلعن فی سره نبویة وعلیش وتوعدهما بالویل (محفوظ،1980: 35).
ترجمه فارسی: چشمش به دخترکی افتاد در دل نبویه و علیش را لعن کرد و برایشان خط و نشان کشید (رازانی، 1380: 38).
در اینجا نیز باید گفت که مترجم کاملاً تحت تأثیر فرهنگ و اصول زبان مقصد بوده و در ترجمه خود با انتخاب معادل «خط و نشان کشیدن برای علیش ونبویه»، معادلی قابل قبول و دقیق برای کلمه «توعدهما بالویل» تدوین کرده است، معادلی که با فرهنگ، تمدن و میراث گرانبهای زبان فارسی سازگار باشد. در این مثال، مترجم کلمه «خط و نشان کشیدن» را با در نظر گرفتن هنجارها و عناصر زبان مقصد ترجمه میکند. بنابراین، ترجمه او قابل قبول تلقی می‌شود. لازم به ذکر است که ترجمه مترجم از «توعدهما بالویل» یک ترجمه مبتنی بر قاعده است که قواعد متن مقصد را در اولویت قرار می‌دهد. مقبولیت زبانی در ترجمه به این معنی است که متن مقصد به قواعد و قراردادهای تولید متن در زبان مقصد وفادار باشد. مترجم انتظارات زبانی خواننده را در نظر میگیرد اما هدف ترجمه را فراموش نمی‌کند. مقبولیت در واقع نتیجه تصمیم اولیه مترجم (قاعده اولیه) در مورد پایبندی به هنجارهای فرهنگ مقصد است. ترجمهای قابل قبول است که با هنجارهای زبانی و ادبی فرهنگ مقصد و سیستم چند ادبی مقصد یا بخشی از این سیستم سازگار باشد.
2-3. هنجارهای عملیاتی
یکی از سه معیار شبکه، معیارهای عملیاتی است. «معیارهای عملیاتی، تصمیماتی را که در طول فرآیند ترجمه گرفته می‌شوند، هدایت میکنند و بر شکل و چارچوب متن (یعنی روش‌های توزیع محتوای زبانی در آن) تأثیر می‌گذارند. این معیارها همچنین در ساختاردهی متون و اشکال زبانی نقش دارند؛ بنابراین، رابطه بین زبان‌های مبدأ و مقصد به طور مستقیم یا غیرمستقیم توسط معیارهای عملیاتی اداره می‌شود. به عبارت دیگر، تغییر و تغییرناپذیری به این نوع معیارها بستگی دارد؛ این بدان معناست که آنچه قرار است به یک متن حذف یا اضافه شود و تغییر در محل محتوا و بخش‌های هر متن نیز تحت تأثیر این معیارها رخ می‌دهد» (توری، 2011: 1). یک قانون عملیاتی شامل دو معیار است: معیار صوری و معیار متنی-زبانی.
1-2-3. هنجار قالب
توری دو نوع معیار را در نظر میگیرد: معیارهای چارچوبی و معیارهای متن زبانی به عنوان زیرمجموعه‌های معیارهای عملیاتی. معیارهای چارچوبی یا مادری شامل حذف، جابجایی، اضافه، پاورقی و تقطیع متن است که نشان‌دهنده کامل بودن متن مقصد است (افضلی و مدنی، 1399: 45).
1-1-2-3. حذف
یکی از مؤلفههای معیارهای معمول یا چارچوب، حذف است. هیچ معیار خاصی برای حذف یا کاهش موجه در ترجمه وجود ندارد. با این حال، ایده‌ای که توسط مترجم حذف می‌شود باید یک ایده ثانویه باشد، محدود به یک کلمه، اصطلاح، عبارت کوتاه یا حداکثر یک جمله کوتاه و مختصر، و نباید از ایده اصلی نویسنده بکاهد. حذف ایده‌ها و محتوای ثانویه نیز زمانی مجاز و ضروری تلقی می‌شود که ترجمه مبهم و پیچیده شود و در نتیجه، پیام متن اصلی برای خوانندگان مترجم از بین برود (کمالی، 1399: 22). موارد حذف در یک ترجمه خوب بسیار محدود و حتی نادر است و مترجم جز در موارد اجتناب‌ناپذیر، مجاز به حذف چیزی نیست. ترجمه بهمن رازانی از کتاب «اللص والکلاب» نیز از این قاعده مستثنی نیست و موارد زیادی از حذف‌های غیرضروری در ترجمه او وجود دارد. از آن جمله موارد زیر است:
متن رمان: «... وجها مستدیرا ممتلىء اللغد تحت ذقن مربعة وأنف غلیظ محطم العرنین صافح سعید متظاهرا بالشجاعة وقال:،» (محفوظ، 1980: 13).
ترجمه فارسی: «صورتش گرد و پرگوشت بود با شجاعتی دروغین با سعید دست داد و گفت» (رازانی، 1380: 20)
عبارت‌های «تحت ذقن مربعة وأنف غلیظ محطم العرنین» در ترجمه فارسی ذکر نشده‌اند. ومترجم با اشاره‌ای مختصر، منظور را رسانده است. او کلماتی را حذف کرده تا متنی مختصر و قابل فهم ارائه دهد. از سوی دیگر، «کوتاهی ترجمه عبارت معمولاً ناشی از تفاوت در ساختار بیانی بین عربی و فارسی است.» (ناظمیان وخورشا، 1380: 251):
متن رمان: «یضع سره فی أصغر خلفه! فقال جادا: قلت لنفسی اذا کان الله قد مد له فی العمر فسأجد الباب مفتوحا ... فقال الشیخ بهدوء: وباب السماء کیف وجدته؟ لکنی لا أجد مکانا فی الأرض، وابنتى أنکرتنی» (محفوظ، 1980: 25)
ترجمه فارسی: «... اسرارش را با کوچکترین بندگانش در میان می‌گذارد. من هنوز مسکنی روی زمین نیافته‌ام... دخترم هم مرا به جا نیاورد» (رازانی، 1380: 31).
مترجم هفت جمله از متن عربی را نادیده گرفته است و آنها را ترجمه نکرده است که عبارتند از: «فقال جادا: قلت لنفسی اذا کان الله قد مد له فی العمر فسأجد الباب مفتوحا ... فقال الشیخ بهدوء: وباب السماء کیف وجدته؟. همانطور که از این مثال مشخص است، مترجم عبارات «فقال جادا: قلت لنفسی اذا کان الله قد مد له فی العمر فسأجد الباب مفتوحا ... فقال الشیخ بهدوء: وباب السماء کیف وجدته؟» را در متن مقصد حذف کرده است. حذف یک کلمه یا عبارات باید به گونه‌ای باشد که به قصد نویسنده یا بافت متن آسیب نرساند. مترجم عبارات مذکور را بدون هیچ توجیهی از ترجمه خود حذف کرده است، که ممکن است اهداف نویسنده را خنثی کرده و متن مقصد را گیج کرده باشد.
متن رمان: «فلم یملک سعید من أن یهوی على یده فیقبلها» (محفوظ، 1980: 22).
ترجمه فارسی: «سعید بی خویشتن به بوسیدن دستش پرداخت» (رازانی، 1380: 29).
در اینجا متوجه دو نوع حذف می‌شوی: مورد اول تغییر عبارت و تغییر سبک منفی عبارت عربی با «لم» و تبدیل آن به جمله مثبت در ترجمه فارسی است، و مورد دوم عدم ذکر کلمه «یَهوی عَلى» در ترجمه فارسی است. ترجمه دقیق عبارت فوق چنین است: «سعید نتوانست بر روی دستانش بیافتد و آنها را ببوسد».
متن رمان: «فأسند رأسه المفلفل الى یده المعروقة الدکناء وقال:» (محفوظ، 1980: 25).
ترجمه فارسی: «سرش را بر دست گندمگون و خیس از عرقش تکیه داد و گفت:» (رازانی، 1380: 31).
مترجم در ترجمه فارسی اغلب صفت‌ها و جملات موصولی را حذف کرده و سعی در ارائه ترجمهای موجز داشته است. مثال بالا نمونه‌ی دیگری از حذف صفت «المفلفل» است که توسط مترجم نادیده گرفته شده است.
متن رمان: «وزاد من غرابته نظرته الحادة الجریئة وأنفه الأقنى الطویل» (محفوظ، 1980: 35).
ترجمه فارسی: «نگاه‌های تند و جسور و بینی عقابی اش نیز بیگانه ترش مینمود» (رازانی، 1380: 38)
در جمله بالا، مترجم کلمه «الطویل» را در ترجمه فارسی ذکر نکرده است. در این بخش، باید توجه داشت که ایده‌ی ذکر نکردن الطویل در کلمه‌ی «أنفه الأقنى» نهفته است. بنابراین، مترجم صفت «طویل» را به شیوه‌ای دقیق، غیرضروری و بی‌اهمیت، بر اساس توازی معنوی در متن مقصد و چارچوب و شکل هنجاری منعکس‌شده در ترجمه‌اش، متن را ترجمه کرده است.
2-1-2-3. جابجایی
جابجایی به تغییر ساختار دستوری زبان مبدأ اشاره دارد، به طوری که ساختار در زبان مقصد با ساختار زبان اصلی متفاوت باشد، اما معنای آن بدون تغییر باقی بماند. این روش برای بهبود روان بودن متن ترجمه شده استفاده می‌شود. تبدیل‌هایی مانند تبدیل ساختارهای فعل به اسم و برعکس، تغییر عناصر قیدی، تبدیل افعال معلوم به افعال مجهول و برعکس، تبدیل اسم مفرد به جمع و مانند آن، همگی در این فرآیند قرار می‌گیرند که طبق شبکه‌ای از روابط دستوری انجام می‌شود (شهبازی و پارساپور، 1399: 252).
متن رمان: «طریق الملاهی البائدة، الصائد إلی غیر رفعة» (محفوظ، 1980: 8).
ترجمه فارسی: «خیابانی که بدون آنکه ارتفاع گیرد، بالا می رود» (رازانی، 1380: 16).
متن رمان: «ولم یبق إلا الحواری التی تحاک فیها المؤامرات» (محفوظ، 1980: 9).
ترجمه فارسی: «وجایی جز محله هایی که نبردگاه توطئه هاست، جنب و جوشی ندارد» (رازانی، 1380: 17).
متن رمان: «أنا أتکلم کثیرا» (محفوظ، 1980: 42).
ترجمه فارسی: «من آدم وراجی هستم» (رازانی، 1380: 57).
در این سه مثال، عنصر جابجایی قابل تشخیص است. در مثال اول، مترجم اسم فاعل کلمه «الصائد» را به فعل «بالا مِی رود» تبدیل کرده است. این روش که نوعی قاعده سبکی است، کلمه را به زبان مقصد منتقل کرده است. در مثال دوم فعل مجهول «تحاک» به صورت معلوم ترجمه شده است. و در مثال سوم، مترجم با استفاده از این روش، ساختار فعل «أتکلم کثیرا» را در کنار ساختار اسمی «آدم و راج» در ترجمه قرار داده است.
متن رمان: «فابتسم سعید ومرق من باب الحجرة حاملا کتبه» (محفوظ، 1980: 6)
ترجمه فارسی: «سعید لبخندی زد و همچنان که کتابهایش را زیر بغل داشت وارد حجره شد» (رازانی، 1380: 28).
جمله‌ی «ومرق من باب الحجرة» در وسط متن عربی آمده است، اما در ترجمه‌ی فارسی، به انتهای جمله منتقل شده است. مترجم ضمن بهبود دستور زبان فارسی، این اطلاعات را دستکاری کرده است. در متن عربی، جمله‌ی «حاملا کتبه» در انتهای جمله‌ی عربی آمده است، اما در ترجمه‌ی فارسی، به وسط متن ترجمه، منتقل شده است.
3-1-2-3. اضافه
یکی از انواع استاندارد معمول، افزودن است. گاهی اوقات، برای ارائه اطلاعات کافی به مخاطب، مترجم کلمات و عبارات جدیدی را به متن اضافه میکند که در متن اصلی وجود ندارند. با این حال، باید توجه داشت که ارائه اطلاعات به مخاطب کار دشواری است. مترجم باید سطح آگاهی و سلیقه خواننده را ارزیابی کند و سعی کند بین مواردی مانند میزان اطلاعات اضافی و خوانایی متن، تعادل برقرار کند (فاست، 1397: 118). در این تکنیک، معنای بخشی از متن که نیاز به توضیح دارد، در متن مقصد بسط داده می‌شود (سلیمی وانصاری، 1399: 224). تغییرات، اصلاحات و دستکاری‌های زیادی در ترجمه وجود دارد. این تغییرات، جرح و تعدیل‌ها غالبا نتیجه تلاش آگاهانه مترجم برای بازآفرینی متن اصلی با حداکثر وفاداری ممکن هستند. یکی از تغییراتی که در این زمینه ایجاد خواهد شد، اضافه یا توضیح است (رزاقی، 1369: 78). در این نوع خطا، مترجم برخی کلمات و اصطلاحات را که در متن اصلی معادل و همتایی ندارند، وارد ترجمه میکند. البته، زیاده روی در چنین تکنیکی در ترجمه، می‌تواند بر سبک مترجم اثر بگذارد. برای مثال، رازانی عنصر افزایش را در مثال‌های زیر به کار برده است:
متن رمان: «هذه الطرقات المثقلة بالشمس، وهذه السیارات المجنونة، والعابرون والجالسون، والبیوت والدکاکین، ولا شفة تفتر عن ابتسامة» (محفوظ، 1980: 8-7).
ترجمه فارسی: «اشعه خورشید بر دیوارهای کوچه سنگینی میکند، اتومبیلها دیوانه وار حرکت میکنند عابران و آنان که کنار خیابان نشسته اند، خانه‌ها و دکان‌ها همه مانند همیشه اند اما لبخندی بر هیچ لبی نمیشکفد» (رازانی، 1380: 15)
مترجم برای بیان بهتر مفهوم عبارت و نزدیک شدن هرچه بیشتر آن به زبان مقصد، عبارات اضافی مانند «حرکت می کنند»، و«نشسته اند»، و«مانند همیشه اند» را به متن ترجمه اضافه کرده است. میتوان گفت که این اضافات در ترجمه فارسی برای بیان معنای ضمنی و ساده‌سازی متن به کار رفته‌اند.
متن رمان: «ولعلکما تترقبان فی حذر، ولن أقع فى الفخ» (محفوظ، 1980: 8).
ترجمه فارسی: «شاید شما با احتیاط مراقبید ... باشد. من در دام نخواهم افتاد» (رازانی، 1380: 16).
اضافه شدن «باشد» در ترجمه فارسی این جمله، به واضح‌تر و واقعی‌تر شدن آن، کمک کرده است. زبان فارسی گاهی به مترجم اجازه می‌دهد که صرفاً برای زیباتر کردن عبارت یا کاهش خشکی کلمه، یک یا چند مترادف به کلمات خاص اضافه کند (کمالی، 17:1399). در مثال بالا، نویسنده در پایان جمله اول نقطه گذاشته است تا مخاطب منظور اصلی او را درک کند. با این حال، گاهی اوقات ممکن است مخاطب به دلیل تفاوت‌های سبکی و معنایی بین عربی و فارسی، در درک معنا و منظور اصلی نویسنده دچار مشکل شود. بنابراین، برای روشن شدن پیام نویسنده و تسهیل درک خواننده از محتوای متن، مترجم با افزودن عبارت «باشد» ترجمه خود را زینت بخشیده است.
متن رمان: «…، ینعم فی ظله بالسرور المظفر ...» (محفوظ، 1980: 8).
ترجمه فارسی: «... و او خواهد توانست در سایه عشق کودک خود مزه سرور پیروزی را بچشد؟ ...» (رازانی، 1380: 16).
مترجم برای بیان بهتر و دقیق‌تر معنای عبارت «ینعم فی ظله بالسرور المظفر» در زبان مقصد، عبارت اضافی «عشق کودک خود» را اضافه کرده و ابهام موجود در ضمیر «ه» را در کلمه‌ی «ظله» برطرف نموده است.
متن رمان: «… أشهد أنی أکرهک ...» (محفوظ، 1980: 9).
ترجمه فارسی: «همه را به شهادت می گیرم که از تو نفرت دارم» (رازانی، 1380: 17).
همانطور که میبینیم، عبارت «همه را» به ترجمه فارسی اضافه شده است.
متن رمان: «... قال بهدوء ما استطاع...» (محفوظ، 1980: 15).
ترجمه فارسی: «… با نهایت آرامشی که می توانست بدان تظاهر کند، گفت ...» (رازانی، 1380: 21).
در مثال بالا، مبحث اضافی به عنوان اضافه کردن یک اصطلاح واحد دیده می‌شود. مترجم این عنصر را در ترجمه خود معکوس کرده است تا کلمه را به بهترین شکل ممکن و مناسب با افزودن جمله «بدان ظاهر کند» روشن کند، که عبارت عربی آن به دلیل موازی بودن لفظی در متن اصلی وجود ندارد. مترجم، ترجمه فارسی را طولانی‌تر از زبان اصلی کرده است، بنابراین اطلاعات معنایی اضافی مانند معنای ضمنی که در زبان اصلی رسوب کرده را به زبان مقصد وارد کرده و مفهوم ترجمه را برای مخاطب قابل فهم‌تر ساخته است.
متن رمان: « ... أفکار لذیذة حقا ولکن أین رءوف علوان ?...» (محفوظ، 1980: 34).
ترجمه فارسی: «چه اندیشه‌های لذت بخشی اما راستی رئوف علوان امروز کجاست؟...» (رازانی، 1380: 21).
کلمه (امروز) به ترجمه فارسی جمله بالا اضافه شده است.
متن رمان: «... لم یکن فیما مضى الا محررا بمجلة النذیر، مجلة منزویة بشارع محمد علی...» (محفوظ، 1980: 34).
ترجمه فارسی: «پیشترها نویسنده کوچکی در مجله نذیر بیش نبود؛ مجله‌ای فراموش شده در خیابان محمد علی ...» (رازانی، 1380: 21).
نوع دیگری از افزایش، افزودن یک یا چند کلمه غیر مترادف است. همانطور که می بینیم، در مثال بالا، مترجم با تکیه بر سبک و سیاق شخصی خود، کلمات غیر مترادفی مانند «کوچکی» (یا «فراموش شده») را که در زبان مبدا وجود ندارند، به متن مقصد افزوده است؛ مترجم با کلمات «کوچکی» و «فراموش شده‌ای» معنای ضمنی جملات عربی را در متن فارسی روشن ساخته است. از این رو، آشکار می‌شود که تعامل با واژگان، صورت‌های متعددی دارد که میتوان از آنها برای ارائه ترجمه‌های بهینه‌تر و مطلوب‌تر استفاده کرد، کاری که مترجم بهمن رازانی در موارد متعددی به آن متوسل شده است.
4-1-2-3. پاورقی
یکی از راهکارهای ترجمه، پانویس‌ها هستند. به گفته میشل بالارد، پانویس‌ها بخش جدایی‌ناپذیر ترجمه هستند و دلیلی بر بی‌کفایتی مترجم محسوب نمی‌شوند (بالارد، ۲۰۰۱: ۱۱۰-۱۱۱).
متن رمان: «مثوى ذکریات ورحمة فی حی الدراسة القائم بین ذراعی المقطم» (محفوظ، 1980: 21).
ترجمه فارسی: «گور خاطرات و برکتگاه محله دراسه بر دامنه کوه مقطم» (رازانی،1380: 27).
متن رمان: «فهز رأسه فی طرب مفاجئ قائلا: قال وهو علی الخازوق باسما: جرت مشیئته بأن نلقاه هکذا» (محفوظ، 1980: 25-24).
ترجمه فارسی: «شیخ با سروری ناگهانی سرش را تکان داد و گفت: «هنگامی که بر خازوق بود، تبسم کنان گفت: چنین اراده کرده است که این گونه ملاقاتش کنیم» (رازانی،1380: 30).
متن رمان: «یشاهد صفی المریدین تحت ضوء الفانوس ویقضم دومة» (محفوظ، 1980: 26).
ترجمه فارسی: «صف مریدان را زیر نور فانوس می‌نگریست و دومه می‌جوید» (رازانی، 1380: 32).
نوع دیگری از هنجار یا استاندارد الگو، استفاده از پانویس است. در این سه مثال، مترجم ابتدا معادل هر یک از کلمات «مقطم، الخازوق ودومة» را در متن ترجمه شده پیدا کرده و سپس آنها را در پانویس توضیح داده و معنای دقیق آنها را برای گیرنده روشن ساخته است. توضیح مترجم در مورد «مقطم، الخازوق ودومة» در پانویس به ترتیب عبارت است از: «کوهی در جنوب شرقی قاهره، خازوق چوبی است تیز که بر مخرج مجرم می‌کردند و او بر آن می‌مرد، درختی از تیره نخل که در مصر، سودان و عربستان می‌روید و از میوه‌اش نوعی شیره می‌گیرند».
3-2-1-5. برش متن (تقسیمبندی متن)
تقسیمبندی متن بخشی از هنجارهای چارچوب است. گاهی اوقات، ترجمه یک متن یا عبارت طولانی و پیچیده به صورت متوالی و پشت سر هم برای ارائه یک ترجمه روان امکان‌پذیر نیست. بنابراین، یک مترجم می‌تواند از تکنیک تقسیمبندی متن یا عبارت برای غلبه بر این مشکل استفاده کند.
متن رمان: «ونوافذ البیوت المغریة حتی وهی خالیة» (محفوظ، 19880: 9).
ترجمه فارسی: «حتی پنجره‌های خالی خانه‌ها نیز فریبکاری میکند» (رازانی، 1380: 17).
یکی از راه‌های ساده‌سازی متن، تقسیم آن با جلو و عقب بردن جملات است. در این بخش، مترجم با تکیه بر تکنیک تقسیم جمله، جمله زمان حال «وهی خالیة» را از انتهای عبارت مذکور بریده و قبل از ترجمه عبارت «المغریة» در زبان مقصد قرار داده است. باید گفت که این کار باعث شده ترجمه او روان و مطابق با معیارهای زبان مقصد باشد. در جملات زمان حال، جملات شرطی و جملاتی که به نوعی نیاز به پاسخ یا تکمیل دارند، برای ارائه ترجمهای روان، میتوان توالی جمله در زبان مبدا را نادیده گرفت و جمله وابسته را قبل از جمله اصلی قرار داد (ناظمیان، 1394: 56-50).
متن رمان: «... وأن یصب ماء باردا على جوفه المستعر یبدو مسالما ألیفا مثل دوره المرسوم کما ینبغی» (محفوظ، 1980: 10).
ترجمه فارسی: «باید با آبی خنک سوزش درون را فرونشاند تا ظاهرش آن چنان که قرار است؛ آرام و مسالمت جو جلوه کند» (رازانی،1380: 17).
در این مثال، جمله زیر، «کما ینبغی»، برای تکمیل معنایی خود به عبارتی نیاز دارد که از طریق فرآیند جابجایی، جلو و عقب رفتن میسر خواهد شد. همانطور که می بینیم، مترجم با بر هم زدن ساختار دستوری متن اصلی، به کارگیری تقطیع و ارائه بند وابسته در بالای بند اصلی، به ترجمه خود شیوایی و روانی بخشیده است.
2-2-3. قاعده متنی زبانی
معیار دوم که ذیل معیارهای رویه‌ای قرار میگیرد، معیارهای متنی-زبانی است که مواد زبانی متن مقصد، یعنی واحدهای واژگانی، عبارات و ویژگیهای سبکی را بیان میکنند و بر چگونگی تدوین ترجمه یا نوع جایگزینی‌های زبانی و متنی تأثیر می‌گذارند (أفضلی ومدنی، 1399: 45).
متن رمان: «فعرف سعید فیه المخبر حسب الله» (محفوظ، 1980: 10)
ترجمه فارسی: «سعید حسب‌الله مأمور مخفی را شناخت» (رازانی،1380: 19).
به نظر می‌رسد مترجم در این مثال در یافتن مترادف برای کلمه «المخبر» طبق معیارهای متن‌شناسی زبان‌شناختی دچار اشتباه شده است، زیرا معنی این کلمه در فرهنگ لغت «بازرس» یا «جاسوس» است و مترجم آن را به صورت «مأمور مخفی» ترجمه کرده است. در اصطلاحات نظامی، «المخبر» به یکی از اعضای ستاد پلیس اشاره دارد. مترجم رویکرد «معادل فرهنگی» را برگزیده است، هرچند که ترجمه دقیقی نیست. دلیل این امر آن است که «المخبر» با «مامور مخفی» در فرهنگ و زبان عربی متفاوت است. رازانی معادل مناسبی ارائه نکرده است، زیرا معادل فرهنگی مناسب برای این اصطلاح «بازرس» یا «جاسوس» است.
متن رمان: «صرت موظفا فی مکتب البرید، لایجول ولایوزع شیئا بسبب الحروب والمعارک» (محفوظ، 1980: 83).
ترجمه فارسی: من هم شدم کارمند پشت میز نشین و به خاطر جنگ و حوادث خونباری که به بار آورد دیگر برای توزیع نامه این طرف و آن طرف نمی‌رفتم (رازانی، 1380: 97).
در مورد مثال فوق، باید توجه داشت که مترجم با استفاده از کلمات و ساختارهای جدید در زبان مقصد به جای افعال «لایجول» و «لایوزع»، ساختار آنها را تغییر داده است. بنابراین، میتوان گفت که بر اساس قاعده زبان‌شناسی متنی گیدئون توری، مترجم سبک و ساختار دو فعل مورد نظر را که در زمان حال وجود ندارند، در متن مقصد به اول شخص تغییر داده و کلمات دیگری را به جای آنها جایگزین کرده است. این تغییر نیز نوعی تصریف بلاغی است و به صورت سازنده و با هدف تطبیق گفتار با الزامات زمان حال انجام شده است. از نمونه‌های صرف بلاغی میتوان به انتقال از سوم شخص به مخاطب و متکلم و برعکس اشاره کرد. در این مثال، انتقال از سوم شخص به متکلم بوده است.
3-3. هنجارهای مقدماتی
دومین قانون از سه قانون گیدئون توری، قوانین اولیه است. معیارهای اولیه شامل دو مجموعه اصلی از ملاحظات است. اولین مورد مربوط به ماهیت واقعی سیاستگذاری در حوزه ترجمه است، در حالی که دومی مربوط به وضوح و سرعت ترجمه است. فرآیند سیاستگذاری ترجمه به عواملی مربوط می‌شود که بر انتخاب انواع متن تأثیر می‌گذارند. سیاست‌های مختلفی را میتوان برای زیرمجموعه‌های مختلف و همچنین برای عوامل و گروه‌های انسانی مختلف اعمال کرد. به عنوان مثال، فرآیند سیاستگذاری برای جداسازی متون ادبی و غیرادبی عمل کرده است. مجموعه دوم ملاحظات، که حول محور وضوح لحن در ترجمه می‌چرخد، شامل آستانه تحملی است که هنگام ترجمه یک متن به زبان دیگر وجود دارد. توری بین معیارهای مقدماتی و معیارهای عملیاتی تمایز قائل می‌شود. از نظر او، معیارهای مقدماتی قبل از ترجمه مطرح می‌شوند و به مسائلی مانند انتخاب متن برای ترجمه، استفاده از زبان میانجی و غیره مربوط می‌شوند، اما معیارهای عملیاتی، تصمیمات مترجم را در سطح متن کنترل میکنند (ویلیامز، ۱۹۹۴: ۷۵). یکی از روش‌های مورد استفاده برای معیارهای مقدماتی، ترجمه غیرمستقیم است.
متن رمان: «ترى بأى وجه یلقاک ؟، کیف تتلاقى العینان؟» (مجفوظ، 1980: 8).
ترجمه فارسی: «راستی ببین علیش با چه رویی با تو روبرو خواهد شد؟ نگاهتان چطور در هم خواهد افتاد» (رازانی، 1380: 16).
همانطور که میبینیم، مترجم در ترجمه، خاص را به عام تبدیل کرده است. یکی از مسائل مربوط به هنجارهای اولیه ترجمه، توسل به ترجمه غیرمستقیم از طریق جبران است. در این مثال، معنای تحت‌اللفظی کلمه «العینان» در فارسی مطابق میل نخواهد بود. بنابراین، مترجم هوشمندانه با استفاده از ترجمه غیرمستقیم و تکنیک جبران، بر معنای غیر ادبی آن غلبه میکند. او آن را در قالب یک کلمه و اصطلاح جدید و ادبی به نام «نگاه» در زبان مقصد معادل‌سازی و ارائه میکند و به فصاحت و زیبایی ترجمه خود می‌افزاید.
متن رمان: «ولکن سعید أقبل یحمل الکتب دون أن یبتسم» (محفوظ، 1980: 19)
ترجمه فارسی: «اما سعید بی آن که تبسم کند کتاب‌ها را زیر بغل گرفت و به راه افتاد» (رازانی، 1380: 26)
وکلمه «یحمل» فعل مضارع از ریشه «حمل» به معنای «حمل کردن» است. با این حال، نویسنده برای یادآوری داستان پاره کردن بیشتر کتاب‌ها، از اصطلاح «زیر بغل گرفت» استفاده کرده است و از آن همه کتاب، تنها تعداد کمی باقی مانده بود که آنها را زیر بغل گرفته و با خود حمل می‌کرد.
متن رمان: «..خانتنی مع حقیر من أتباعی» (محفوظ، 1980: 28)
ترجمه فارسی: «با یکی از حقیرترین وردست هایم به من خیانت کرد» (رازانی،1380: 33)
مترجم به جای عبارت عربی «اتباعی» که رایج ترین کلمه در زبان فارسی است، از کلمه «وردست هایم» استفاده کرده است. جایگزینی زمانی استفاده می‌شود که کلمات و عبارات را نمی‌توان مستقیماً از زبان مبدأ به زبان مقصد ترجمه کرد. در این روش، مترجم از کلمات و عبارات متفاوتی برای ترجمه کلمات و جملات از متن مبدأ استفاده میکند. کلمات و عباراتی که همان معنا و پیام متن مبدأ را دارند، به شیوه‌ای متفاوت و متمایز ارائه می‌شوند و هدف آنها از بین بردن موانع سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و ادبی خاص است.
4. بحث و نتیجه‌گیری
علاوه بر انتقال محتوا و مفاهیم، ملاحظات فرهنگی و ظرافت‌های بیان ادبی از جنبه‌های بسیار مهم ترجمه متون ادبی، به ویژه رمان، هستند. مترجمان باید برای دقت و امانتداری، این موارد را نیز در نظر بگیرند و بهتر است زبان ادبی را در فرآیند ترجمه بگنجانند. این نکته دقیقا همان مطلب مهمی است که از مدل هنجاری گیدئون توری میتوان استنباط کرد. با مطالعه نمونه‌های منتخب از ترجمه رازانی از کتاب «اللص والکلاب» نجیب محفوظ، طبق الگوی هنجارهای ترجمهای توری، مشخص شد مترجم بیشتر به زبان مقصد گرایش داشته و مخاطب محور بوده است؛ و مخاطب فارسی‌‌زبان را فراموش نکرده است؛ تا جایی که با بررسی شاهد مثال‌های مطرح شده میبینیم که مترجم مطابق با «هنجار آغازین»، ترجمهای پذیرفته در زبان مقصد ارائه کرده است و تنها گاهی اوقات خطاهایی در آن دیده می شود. بر اساس «هنجار مقدماتی» سیاستگذاری ترجمه رمان، بر اساس قرابت فرهنگی ایران و جهان عرب و همچنین ضرورت آشنایی فارسی زبانان با آثار برجسته ادبیات عرب، انجام شده است. در خصوص «هنجار عملیاتی»، مترجم ضمن رعایت استانداردهای ساختاری و زبانی، عناصری مانند افزودن و حذف کلمات و عبارات، ساختار جملات، پاورقی‌ها، و ویژگیهای سبکی را در ترجمه خود مد نظر قرار داده است. به هر حال، در مورد میزان مشهود بودن سه معیار در ترجمه مترجم، باید توجه داشت که معیارهای اولیه، در قالب پایبندی به متن مقصد و معیارهای عملیاتی نوع افزایش، بیشترین تأثیر را داشته‌اند. در حوزه هنجارهای اولیه، مترجم در بیشتر موارد، مثال را یافته و آن را بر اساس دستور زبان اولیه و با اولویت دادن به دستور زبان متن مقصد ترجمه کرده و ترجمهای نسبتاً قابل قبول و مناسب ارائه داده است. در بخش هنجارهای رویه‌ای و انواع آنها، مترجم هر یک از عناصر مرتبط با این استاندارد، مانند حذف، جابجایی، اضافه، پاورقی و برش متن را بر اساس نظریه توری در ترجمه خود منعکس کرده است. با این حال، در برخی از مثال‌های مربوط به حذف، مطابق نظریه توری عمل نکرده و حذف‌های نامناسبی انجام داده است. در زمینه قاعده زبان متنی، مترجم ساختار و سبک غالب افعال زبان مقصد را تغییر داده و مرتکب خطا شده است. در بخش دستور زبان مقدماتی، مترجم با موفقیت به این قواعد پایبند بوده و آنها را در ترجمه مثال‌های ذکر شده شرح داده و توانسته است آنها را به شیوه‌ای مطلوب در ترجمه خود برجسته کند.
تعارض منافع
تعارض منافع وجود ندارد.
بیانیۀ نحوۀ استفاده از ابزار هوش مصنوعی
اینجانب از هیچ گونه ابزاری مبتنی بر هوش مصنوعی استفاده نکرده‌‌ام.
