نوع مقاله : مقاله پژوهشی
عنوان مقاله English
نویسندگان English
Abstract
This study analyzes textual cohesion in the Persian translation of Al-Husayn Shahidan by Abd al-Rahman al-Sharqawi based on Halliday and Hasan’s theory of textual cohesion. The theory, proposed by Halliday and Hasan in their book Cohesion in English (1976), constitutes one of the important foundations of functional linguistics for examining the semantic connectedness of texts. The present study aims to identify and analyze patterns of lexical cohesion, grammatical cohesion, and semantic continuity in the Persian translation of the play. The research adopts a qualitative content-analysis approach, and samples from different sections of the translation are examined based on Halliday and Hasan’s theoretical framework. The findings show that the translators have employed extratextual reference (16.7%), deliberate ellipsis (9.7%), and repetition (12.5%) to maintain the semantic continuity of the work. The repetition of key lexical items such as “blood,” “sorrow,” and “flag” plays a central role in conveying Ashura-related concepts, while carefully managed ellipsis contributes to the fluency of the translated text. The relatively high frequency of antonymy and extratextual reference (16.7%) can be attributed to the ideological nature of the text and its frequent reliance on historical presuppositions.
Introduction
Drama, as one of the oldest literary forms, has evolved from ancient Greece to the contemporary era. With the advent of Islam, a branch known as “Islamic religious drama” emerged, representing concepts such as martyrdom, justice, and the afterlife (Ansari & Fasihi Ramandi, 2021, p. 49). Among such works, Abd al-Rahman al-Sharqawi, an Egyptian Sunni writer, presents an artistic representation of the Ashura event in his famous play Al-Husayn Shahidan (1969) from a historical-literary perspective. The play, written in six acts, depicts the events of Ashura, the captivity of the Prophet’s household, and their aftermath. While adhering to historical sources, al-Sharqawi employs poetic and revolutionary language to highlight resistance and portrays the event not merely as a reflection of the past, but also as a response to contemporary challenges and the necessity of struggling for justice.
Given the linguistic and semantic complexities of this work, its Persian translation, titled Khun-e Khoda (Blood of God), translated by Hojjatollah Fasanqari and Maryam Tavakoli Sani (2018), faces numerous challenges. Since language is considered “a semiotic system with multiple layers” (Monshizadeh & Ishani, 2021, p. 20), analyzing its textual cohesion based on Halliday and Hasan’s theory, which defines cohesion as “the distinguishing semantic relations of a text” (Nemati Qazvini & Ishani, 2015, p. 126), can illuminate the challenges involved in translation. Within Halliday and Hasan’s framework (1976), cohesion refers to the non-structural relations that link elements of a text together, including grammatical devices such as reference, substitution, and ellipsis, as well as lexical devices such as repetition, synonymy, hyponymy, and antonymy. The present study seeks to identify the most frequent grammatical and lexical cohesive devices in the Persian translation, examine the extent to which the translators have recreated the cohesion of the source text, and investigate the main challenges involved in transferring textual cohesion.
Literature Review
Several studies have analyzed textual cohesion and related features in the criticism of religious and literary translations. Ansari et al. (2022) examined verisimilitude in contemporary Ashura plays. Amjadian (2021) analyzed the themes of Al-Husayn Tha’iran wa Shahidan. Fasanqari and Tavakoli Sani (2018) studied elements of resistance literature in Al-Husayn Shahidan. However, no previous research has analyzed the Persian translation of this play using Halliday and Hasan’s cohesion model. Therefore, the present study is novel in terms of both its subject, namely the analysis of an Ashura play translation, and its theoretical framework, namely Halliday and Hasan’s systemic functional approach.
Methodology
This qualitative research is based on content analysis. Samples from different sections of the Persian translation titled Khun-e Khoda, translated by Hojjatollah Fasanqari and Maryam Tavakoli Sani and published by Ma’aref Publications in 2018, were compared with the original Arabic text (Al-Sharqawi, 1969) based on Halliday and Hasan’s cohesion framework (1976). The analysis focused on non-structural cohesion, including grammatical cohesion, represented by reference, substitution, and ellipsis, and lexical cohesion, represented by repetition, synonymy, hyponymy, and antonymy.
Findings
The analysis revealed that lexical cohesion predominates over grammatical cohesion in the Persian translation, with the repetition of key Ashura-related terms, such as “blood,” “martyrdom,” and “sorrow,” playing a central role in reinforcing the emotional and ideological intensity of the text. Among the grammatical cohesive devices, reference was the most frequent, often requiring explicit additions in Persian to resolve ambiguities arising from the Arabic pronominal system, whereas substitution was the least frequently used device. Ellipsis was handled flexibly: it was preserved in clear contexts but made explicit where ambiguity threatened the comprehensibility of the text.
Lexical strategies such as synonymy and antonymy effectively conveyed moral contrasts and enriched the translated text, whereas hyponymy appeared only sparingly. The translators faced three main challenges in transferring textual cohesion. The first concerned the management of Arabic pronominal references, which sometimes required explicit additions in Persian to clarify referents. The second involved retaining emphatic particles and taboo expressions while maintaining the cohesive and semantic functions of the source text. The third concerned the reconstruction of elliptical structures without compromising clarity and textual fluency.
The findings further indicate that the translators successfully recreated the cohesion of the source text through the combined use of grammatical and lexical cohesive devices. Repetition and reference emerged as the primary cohesive forces, contributing to the maintenance of semantic continuity throughout the translated text. At the same time, synonymy, antonymy, hyponymy, substitution, and ellipsis contributed to the establishment of connections among different textual elements and helped preserve the semantic and ideological dimensions of the original work.
Conclusion
The Persian translation Khun-e Khoda successfully maintains the structural and semantic cohesion of the original Al-Husayn Shahidan. The targeted use of reference, particularly in establishing character identities, lexical repetition, especially in reinforcing key concepts such as blood and uprising, antonymy in highlighting ideological oppositions, and artistic ellipsis ensures internal coherence and effectively transfers the emotional, cultural, and religious load of the source text. The findings demonstrate that the translators have employed cohesive devices not merely as linguistic mechanisms for connecting textual elements, but also as resources for preserving the thematic and ideological relationships underlying the original work.
Nevertheless, the translation challenges arising from linguistic differences, particularly the Arabic pronominal system, as well as the need to reconstruct some elliptical structures to avoid ambiguity, demonstrate the subtleties involved in translating dramatic texts. The treatment of emphatic particles and taboo expressions further illustrates the difficulties involved in maintaining both textual cohesion and the semantic characteristics of the source text in translation.
Overall, this study represents a novel step in the analysis of religious-literary translations from a functional linguistic perspective. By applying Halliday and Hasan’s cohesion model to the Persian translation of an Islamic-historical play, it demonstrates how grammatical and lexical cohesive devices can contribute to the recreation of textual, semantic, emotional, cultural, and ideological relations in translation. The findings may provide a useful basis for future research into the criticism of translations of Islamic-historical and religious-literary texts.
کلیدواژه‌ها English
1. مقدمه
نمایشنامه به‌عنوان یکی از کهن‌ترین قالب‌های ادبی، از یونان باستان تا دوران معاصر تحول یافته و با ورود به جهان اسلام، شاخه‌ای موسوم به «نمایشنامۀ دینی-اسلامی» را پدید آورده‌است که به بازنمایی مفاهیمی مانند شهادت، عدالت و آخرت می‌پردازد (انصاری و فصیحی‌رامندی، 1401: 49). در این میان، عبدالرحمن الشرقاوی- نویسندﮤ مصری اهل تسنن- در نمایشنامۀ معروف خود الحسین شهیداْ به بازنمایی هنری واقعۀ عاشورا از منظری تاریخی- ادبی می‌پردازد که شایستۀ تأمل است.
با توجه به پیچیدگی‌های زبانی و معنایی این اثر، ترجمۀ آن به فارسی با چالش‌های متعددی روبرو است. از آنجا که زبان «نظامی نشانه‌شناختی با سطوح چندلایه» محسوب می‌شود (منشی‌زاده و ایشانی، 1400: 20)، تحلیل انسجام متنی آن براساس نظریۀ هلیدی و حسن که انسجام را «روابط معنایی متمایزکنندﮤ متن» می‌داند (نعمتی‌قزوینی و ایشانی، 1394: 126) می‌تواند چالش‌های ترجمۀ آن را روشن نماید.
1-1. سؤالات پژوهش
· پرکاربردترین عوامل انسجام دستوری و واژگانی در ترجمۀ فارسی نمایشنامۀ الحسین شهیداْ کدامند؟
2-1. روش پژوهش
پژوهش حاضر به‌روش کیفی و با تکنیک تحلیل محتوا انجام شده‌است. جامعۀ آماری، کل ترجمۀ فارسی خون خدا (فسنقری و توکلی‌ثانی، ۱۳۹۷) و متن اصلی عربی الحسین شهیداً (الشرقاوی، ۱۹۶۹) است. از میان شش پردﮤ نمایشنامه، ۷۲ نمونۀ انسجام‌بخش به‌صورت هدفمند انتخاب و براساس الگوی هلیدی و حسن در دو سطح دستوری و واژگانی تحلیل شده‌اند. داده‌ها با استفاده از آمار توصیفی و تفسیر کیفی، پاسخگوی سؤالات پژوهش قرار گرفته‌اند.
2. پیشینۀ پژوهش
تحقیقات متعددی با رویکرد تحلیل انسجام متن در حوزﮤ نقد ترجمۀ متون دینی و ادبی انجام شده که پژوهش‌های مرتبط با جستار حاضر عبارتند از:
انصاری و همکاران (۱۴۰۱) در «بررسی حقیقت مانندی در نمایشنامههای عاشورایی معاصر (مورد پژوهی "الحر الریاحی"، "الحسین ثائراْ" و "الحسین")» به بررسی مفهوم حقیقت‌مانندی در سه نمایشنامۀ عاشورایی منتخب پرداخته و به این نتیجه رسیده‌اند که ابزارهای مشترک، استفاده از شخصیت‌های تاریخی واقعی، روایت حوادث واقعی و استفاده از پیرنگ با نظام علّی و معلولی بین رخدادهاست.
امجدیان (۱۴۰۰) در «بازخوانی تاریخی حماسه عاشورا در نمایشنامه الحسین ثائراْ و شهیداْ اثر عبدالرحمن الشرقاوی» به تحلیل مضامین این نمایشنامه پرداخته و هدف امام حسین(ع) از قیام و پیام عاشورا و عناصر پایداری را در این نمایشنامه بیان کردهاست.
فسنقری و همکاران (1397) در «جلوه‌های پایداری در نمایشنامه الحسین شهیداْ» با شیوﮤ توصیفی به تحلیل عناصر ادبیات پایداری پرداخته‌اند.
با بررسی پیشینۀ پژوهش، مشخص شد این پژوهش از حیث موضوع (تحلیل ترجمۀ نمایشنامه عاشورایی) و چارچوب نظری (رویکرد زبانشناسی نقش‌گرای هلیدی و حسن) کاملاً نوین بوده و می‌تواند خلأ موجود در مطالعات ترجمۀ متون نمایشی آیینی را پر کند.
3. نظریۀ انسجام متنی هلیدی و حسن
انسجام به روابط معنایی بین اجزای متن اشاره دارد که باعث پیوستگی و یکپارچگی آن می‌شود. از دیدگاه هلیدی و حسن، این پدیده زمانی رخ می‌دهد که تفسیر یک عنصر در متن، وابسته به عنصر دیگری باشد و خواننده از طریق این پیوندها معنا را درک کند (هلیدی و حسن، 1976). هلیدی معتقد است متن هویتی معنایی دارد و در واژه‌ها و جملات رمزگذاری می‌شود. این یکپارچگی معنایی در بافت، انسجام متن را ایجاد می‌کند (حسینی و سیدی، 1403: 231). هلیدی رویکرد خود را نقش‌گرا می‌نامد و معتقد است تحلیل زبان باید براساس نقش عناصر زبانی، نه صورت آن‌ها، انجام شود. او این نگاه را در سه سطح تفسیر متون، نظام زبانی و ساختارهای زبانی به‌کار می‌برد (آقاگل‌زاده، 1394: 88).
در نظریۀ نقش‌گرای هلیدی، زبان به‌عنوان نظامی سلسله‌مراتبی شامل (جمله، بند، گروه، واژه، تکواژ) تعریف می‌شود که واحدهای آن به‌صورت سازمان‌یافته، معنا را تولید می‌کنند (منشی‌زاده و ایشانی،1400: 14). این نگرش، پایه‌ای برای تحلیل دقیق‌تر فرایند معناسازی در متن است.
در دانش زبانشناسی، انسجام به‌عنوان یک ابزار زبانی، نقش مهمی در ساختار متن ایفا می‌کند (نورسیده و سلمانی، 1397: 85). هلیدی و حسن متن را هنگامی معنادار می‌دانند که اطلاعات جدید انتقال دهد وگرنه فاقد ارزش ارتباطی است (ولدبیگی و همکاران، ۱۳۹۸: 4). بنابراین تولید معنا نه‌تنها وابسته به ساختار زبانی، بلکه مستلزم توانایی متن در ایجاد ارتباط مؤثر است.
انسجام در زبان، مفهومی معنایی است که به روابط درونی موجود در متن اشاره دارد و آن را از مجموعه‌ای از جملات پراکنده متمایز می‌سازد (خامه‌گر، ۱۳۹۷: 7). هلیدی و حسن ساخت متنی را به دو گروه ساختاری (مبتدا-خبری، اطلاعاتی) و غیرساختاری (انسجام) تقسیم می‌کنند. از آنجا که هدف پژوهش حاضر بررسی پیوندهای درون‌متنی فراتر از ساختارهای نحوی صِرف است، تمرکز اصلی بر انسجام غیرساختاری و دو مؤلفۀ آن یعنی انسجام دستوری (ارجاع، جانشینی، حذف) و انسجام واژگانی (تکرار، هم‌معنایی، شمول معنایی، تضاد معنایی) قرار دارد. در انسجام غیرساختاری، عوامل دستوری بدون رابطۀ ساختاری ثابت، پیوندهای معنایی با دیگر عناصر متن ایجاد می‌کنند (نورسیده و سلمانی، 1397: 87).
در ترجمۀ متون ادبی و نمایشی، حفظ انسجام متنی از اهمیت بالایی برخوردار است؛ زیرا این نوع متون معمولاً دارای بار معنایی، عاطفی و فرهنگی بالایی هستند. مترجم باید بتواند روابط انسجامی متن مبدأ را در زبان مقصد بازآفرینی کند تا پیوستگی معنایی حفظ شود (ملائی، 1401: 6). در ترجمۀ نمایشنامه‌هایی مانند الحسین شهیداً، که ساختار شاعرانه و حماسی دارند، انسجام واژگانی و ربطی نقش مهمی در انتقال حس و پیام ایفا می‌کند. مترجمان با چالش‌هایی چون تفاوت‌های ساختاری زبان‌ها، تفاوت در ابزارهای انسجام و محدودیت‌های فرهنگی مواجه‌اند. یکی از مهم‌ترین این چالش‌ها، مواردی است که در زبان عربی «حذف به قرینۀ معنوی» صورت گرفته و فهم معنا نیازمند بازسازی بافت است. در چنین ساختارهایی، مترجم ناگزیر از بازآفرینی عبارت‌های حذف‌شده در زبان مقصد است تا از ابهام جلوگیری کرده و انسجام را حفظ نماید. برای نمونه، در ترجمۀ جملات امریِ بدون فاعل یا حذف ضمایر ارجاعی، مترجمان فارسی غالباً فاعل یا مرجع را به‌صراحت می‌آورند؛ در غیر این صورت، مخاطب فارسی‌زبان در درک ارتباط معنایی دچار مشکل می‌شود (بخشی و همکاران، 1403: 122).
4. معرفی نمایشنامه و ترجمۀ آن
نمایشنامۀ الحسین شهیداً اثر عبدالرحمن الشرقاوی، از آثار برجستۀ ادبی است که در ۱۹۶۹م در قاهره منتشر شد. نویسنده در شش پرده، رویدادهای عاشورا، اسارت اهل بیت(ع) و پیامدهای آن را به تصویر می‌کشد. الشرقاوی در این اثر، مفاهیم مقاومت را پررنگ کرده و ضرورت مبارزه برای عدالت را بیان می‌کند.
ترجمۀ الحسین شهیداْ با عنوان نمایشنامۀ خون خدا به وسیلۀ حجت‌الله فسنقری و مریم توکلی ثانی در ۱۳۹۷ توسط نشر معارف منتشر شد. این ترجمه با حفظ ساختار منظوم و شاعرانۀ اثر اصلی، بار عاطفی و بلاغت متن را به فارسی منتقل کردهاست. مترجمان با حفظ سبک حماسی الشرقاوی، ترجمه‌ای تأثیرگذار برای مخاطب فارسی‌زبان ایجاد کرده‌اند.
5. یافته‌ها و تحلیل
1-5. انسجام پیوندی
هلیدی و حسن انسجام پیوندی را یکی از عناصر اصلی انسجام غیرساختاری معرفی می‌کنند. این نوع انسجام زمانی شکل می‌گیرد که جمله‌ها و بندهای متن از طریق ابزارهای پیوندی به‌هم مرتبط شوند و روابط معنایی میان آن‌ها برقرار گردد.
عناصر انسجام پیوندی:
این ابزارها نه‌تنها جمله‌ها را به‌هم متصل می‌کنند، بلکه روابط منطقی و معنایی میان بخش‌های مختلف متن را نیز آشکار می‌سازند و به انسجام کلی متن کمک می‌کنند (هلیدی و حسن، 1976: 238-243).
از آنجا که پژوهش حاضر با محوریت انسجام دستوری و واژگانی نگاشته شده‌است، تنها به ذکر مؤلفه‌های انسجام پیوندی بسنده می‌شود و در ادامه، انسجام دستوری و واژگانی و عوامل آن به‌طور مفصل مورد تحلیل قرار خواهد گرفت.
2-5. انسجام دستوری
هلیدی و حسن عناصر انسجام دستوری غیرساختاری را شامل ارجاع، جانشینی و حذف می‌دانند که بدون تغییر در ساختار نحوی جمله، پیوستگی متن را برقرار می‌کنند (هلیدی و حسن، 1976: 4).
1-2-5. ارجاع
ابزار انسجامی «ارجاع» به پیوند میان زبان و جهان خارج می‌پردازد و نشان می‌دهد که درک یک مقوله، مستلزم رجوع به مقوله‌ای دیگر است. ارجاع به‌طورکلی به دو نوع تقسیم می‌شود: ارجاع برون‌متنی و ارجاع درون‌متنی و همچنین شامل سه دستۀ اصلی است: ضمایر، اسم‌های اشاره و اسم‌هایی که بار معنایی مقایسه‌ای دارند (طالقانی، ۱۳۷۹: ۶۵).
نمونه‌ها:
1. «یَتَلَمَّسُونَ لِیُخْرِجُوهُ إِلَیْهِمُ کُلَّ الْوَسَائِلِ وَیُلَاحِقُونَ أَخِی بِالْآف الرِّسَال فَإِذَا أَتَاهُمْ مُنْجِدًا قَلَّبُوا لَهُ ظَهْرَ الْمِجَن» (الشرقاوی، 1969: 12).
«آن‌ها به هر کارى دست می‌زنند تا او را به‌سوی خودشان ببرند. هزاران نامه برای برادرم فرستادند، اما هنگامی‌که برای یاری آن‌ها آمد، به مقابله با او برخاستند.» (فسنقری، 1397: 35).
ابزار انسجام در متن مبدأ: ضمیر «هُم» در «إلَیْهِمْ» و «أتَاهُمْ» به اهل کوفه و ضمیرهای «أخی» و «له» به شخصیت‌های بیرون از متن (امام حسین) ارجاع دارند.
بازآفرینی مترجم در متن مقصد: مترجم برای حفظ وضوح و انسجام، ضمیر «آن‌ها» را به متن افزوده که در متن عربی صریحاً نیامده اما از سیاق آشکار است. ضمیر «او» نیز به‌درستی برای ارجاع به امام به‌کار رفته‌است. این کار از تکرار نام‌ها جلوگیری کرده، اما افزودن «آن‌ها» انتخابی تفسیری برای روشن‌تر کردن مرجع است.
2. «ثَکِلَتْکُمْ أُمَّهَاتٌ زَانِیَاتٌ إِنْ مَشَیْتُمْ خَلْفَ هَذَا وَحُشِرْتُمْ لِلْجَحِیمِ» (الشرقاوی، 1969: 59).
«اگر پشت‌سر این بدسرشت گام بردارید، الهی که مادرانتان به عزایتان نشینند و به جهنم درآیید.» (فسنقری، 1397: 87).
ابزار انسجام در متن مبدأ: ضمیر اشارﮤ «هذا» به شمر ارجاع دارد. واژﮤ «زانیات» (زناکاران) صفتی توهین‌آمیز است که شدت نفرین را افزایش می‌دهد.
بازآفرینی مترجم در متن مقصد: مترجم با برگرداندن «هذا» به «این بدسرشت»، تقابل اخلاقی را حفظ کردهاست. اما واژﮤ «زانیات» را حذف و آن را به «به عزایتان نشینند» تخفیف داده‌است. این کار از شدت توهین و بار نفرین در متن اصلی کاسته و ترجمه را ملایم‌تر کردهاست.
3. «یَا رَجَائِی فِی کُلِّ کَرْبٍ وَشِدَّةٍ أَنْتَ لِی فِی کُلِّ أَمْرٍ عُدَّة...» (الشرقاوی، 1969: 57).
«ای امید من در هر بلا و سختی، تو در تمام امور یاورم هستی ...» (فسنقری، 1397: 85).
ابزار انسجام در متن مبدأ: «رَجَائِی» با یاء متصل (ضمیر متصل) به گوینده اشاره دارد. «أنتَ» ضمیر منفصل برای خطاب به خداست. ضمیر «لِی» نیز (یاء متصل) مجدداً به گوینده بازمی‌گردد.
بازآفرینی مترجم در متن مقصد: مترجم ضمیر متصل «ی» در «رَجَائِی» را به «امید من» و ضمیر منفصل «أنتَ» را به «تو» ترجمه کردهاست. تفاوت دستوری بین ضمیر متصل و منفصل در این بافت معنایی خاص چندان محسوس نیست و هر دو به‌درستی انتقال یافته‌اند. فضای نیایشی و انسجام معنوی متن حفظ شده‌است.
ارجاع درون‌متنی خود به دو نوع تقسیم می‌شود:
- ارجاع پیش‌مرجع، که در آن عنصر ارجاع‌دهنده پیش‌از مرجع خود در متن قرار می‌گیرد و معمولاً بسیار صریح و روشن است (نیازی و قاسمی‌اصل، ۱۴۰۱: ۶۱).
نمونه‌ها:
1. «لَوْ أَنَّ الْإِمَامَ الْمُرْتَجَى أَخْفَى عَلَیْهِمْ قَتْلَ مُسْلِمٍ! إِنَّهُ أَفْطَنُ لِلسِّرِّ الَّذِی یُخْفَى عَلَیْنَا، وَهُوَ أَدْنَانَا لِرَبِّهِ. إِنَّ أَوْلَى بِإِمَامِ الْحَقِّ أَنْ یُخْلِصَ فِی النُّصْحِ لِصَحْبِهِ» (الشرقاوی، 1969: 10).
«ای کاش امام آرزومندان، قتل مسلم را از آن‌ها پنهان می‌کرد! او آگاه‌تر است بر آن رازی که از ما پوشیده‌است و به پروردگار نزدیک‌تر و برای پیشوای حق شایسته‌تر این است که در نصیحت به یارانش خالص باشد.» (فسنقری، 1397: 32).
واژۀ «المرتجی» در عربی به معنای «کسی که به او امید می‌رود» است؛ ترجمۀ آن به «آرزومندان» در نسخۀ فارسی، بار معنایی را دچار ابهام می‌کند و پیشنهاد می‌شود «امام امیدواران» جایگزین گردد. با این حال، در ادامه مترجم شبکۀ ارجاعات را به خوبی مدیریت کردهاست.
ابزار انسجام در متن مبدأ: ضمیر مستتر «هو» در فعل «أَخْفَى» به «الإمام المرتجى» برمی‌گردد. «عَلَیْهِمْ» به مخاطبان (اهل کوفه) اشاره دارد. «إِنَّهُ» و ضمیر مستتر در «أفْطَنُ» نیز به امام ارجاع دارد. «عَلَیْنَا» به گوینده و همراهانش بازمی‌گردد.
بازآفرینی مترجم در متن مقصد: مترجم این شبکۀ ارجاعات پیچیده را به‌خوبی مدیریت کردهاست: «از آن‌ها» برای «عَلَیْهِمْ»، «او» برای «إِنَّهُ»، و «از ما» برای «عَلَیْنَا». انسجام منطقی و وابستگی‌های دستوری به‌روانی در فارسی بازآفرینی شده‌است.
2. «یَا عَبِیدَ الْمَالِ سُحْقًا بَلْ تَدَاعَیْتُمْ عَلَى الدُّنْیَا الْغُرُورِ کَفَرَاشَاتٍ تَدَاعَیْتُمْ عَلَى ضَوْءِ السَّعِیرِ» (الشرقاوی، 1969: 30).
«ای بندگان پول و ثروت نفرین بر شما، شما یکدیگر را به دنیای فریبنده و واهی فراخواندید مانند پروانه‌هایی که به سوی نور آتش می‌روند» (فسنقری، 1397: 55).
ابزار انسجام در متن مبدأ: خطاب «یَا عَبِیدَ الْمَالِ» با ضمیر «ـتُمْ» در فعل «تَدَاعَیْتُمْ» تکرار می‌شود. حرف «بَل» به‌عنوان یک پیوند تأکیدی و اصلاحی، نفرین (سُحْقًا) را به اقدام عملی (تَدَاعَیْتُمْ) پیوند می‌زند و بر شدت ملامت می‌افزاید. استعارﮤ «پروانه‌ها» به «بندگان پول» پیوند خورده و فعل دوم «تَدَاعَیْتُمْ» به‌طور ضمنی به همان فاعل (بندگان پول) برمی‌گردد.
بازآفرینی مترجم در متن مقصد: مترجم استعاره را به‌خوبی حفظ کردهاست. اما در ترجمه، فاعل «شما» دو بار ظاهر شده («شما یکدیگر را... فراخواندید» و در جملۀ معادل «به سوی نور آتش می‌روند» که فاعل آن پروانه‌ها هستند). این درحالی است که در متن عربی، فاعل جملۀ دوم (پروانه‌ها) به‌صورت مجاز مرسل به بندگان پول اشاره دارد و تکرار صریح «تم» وجود ندارد. همچنین، حرف پیوندی تأکیدی «بَل» ترجمه نشده‌است. این حذف، اگرچه در روانی جملۀ فارسی اختلالی ایجاد نکرده، اما از شدت تأکید و پیوند قوی موجود در متن عربی بین نفرین و توصیف رفتار کاسته‌است. با این حال، انسجام تصویری و معنایی کلی منتقل شده‌است.
3. «أذْکُرْ مَوَاقِفَ سَعْدٍ یَا عُمَرَ بْنَ سَعْدٍ. أذْکُرْ أَبَاکَ.. أذْکُرْ بَسَالَتَهُ هُنَا فِی الْقَادِسِیَّةِ یَا رَجُلَ» (الشرقاوی، 1969: 32).
«ای عمربن سعد! جایگاه سعد را به یاد آور! پدرت را به یاد آور! شجاعت او را در قادسیه به یاد آور ای مرد!» (فسنقری،1397: 56-57).
ابزار انسجام در متن مبدأ: ضمیر «أبَاکَ» و «بَأْسَتَهُ» (شجاعت او) به «سَعد» (پدر عمربن سعد) ارجاع دارند و یک ارجاع درون‌متنی پیش‌مرجع را شکل می‌دهند.
بازآفرینی مترجم در متن مقصد: ارجاعات ضمیری («پدرت»، «او») با دقت حفظ شده و انسجام تاریخی- عاطفی متن تقویت شده‌است. همچنین، عبارت اشاره‌ای «هُنَا فِی الْقَادِسِیَّةِ» در ترجمه به «در قادسیه» خلاصه شده‌است.
- ارجاع پس‌مرجع، که در آن عنصر ارجاع‌دهنده پس از مرجع خود در متن ظاهر می‌شود (نیازی و قاسمی‌اصل، ۱۴۰۱: ۶۱).
نمونه‌ها:
1.«فَعَزَّائِی بَعْضُ مَا لَاقَاهُ جَدِّی مِنْ شَقَاءٍ وَعَنَاءٍ» (الشرقاوی، 1969: 14).
«مایۀ آرامش من، برخی از آن سختی‌ها و رنج‌هایی است که جدم با آن روبرو شد» (فسنقری، 1397: 38).
ابزار انسجام در متن مبدأ: ضمیر مفعولی «ـهُ» در «لَاقَاهُ» به «جَدِّی» ارجاع دارد و یک ارجاع درون‌متنی پس‌مرجع را ایجاد می‌کند.
بازآفرینی مترجم در متن مقصد: در متن عربی، انسجام از طریق ارجاع ضمیر شخصی «ه» تحقق یافته‌است، درحالی‌که در ترجمۀ فارسی این ارجاع به‌صورت ضمیر اشاره‌ای «آن» بازنمایی شده‌است. با وجود تغییر ابزار زبانی، کارکرد ارجاعی حفظ شده و انسجام متنی دچار گسست نشده‌است.
2. «إِنَّکُمْ لَاتَبْلُغُونَ الْیَوْمَ مَاتَرْجُونَ إِلَّا أَنْ تُخُوضُوا لُجَجَ الْبَاطِلِ نَحْوِی.. خَبِّرُونِی إِنْ یَکُنْ مَازَالَ فِیکُم رَجُلٌ حُرٌّ کَرِیمٌ کَیْفَ بِاللهِ رَضِیتُمْ بِالَّذِی یَحْدُثُ مِنْکُمْ؟ تَمْنَعُونَ الْمَاءَ عَنَّا؟ تَرْفَعُونَ السَّیْفَ یَا قَوْمِ عَلَیْنَا!» (الشرقاوی، 1969: 31).
«امروز شما به آنچه امید دارید، نمی‌رسید جز اینکه در گرداب‌های باطل فرو می‌روید. اگر هنوز آزاده‌مردی در میان شما هست تو را به خدا به من بگویید چگونه به انجام این کار راضی شدید؟ آب را بر ما می‌بندید؟ بر ما شمشیر می‌کشید ای قوم!» (فسنقری، 1397: 55).
ابزار انسجام در متن مبدأ: ضمیر «ـکُم» در «فِیکُمْ» به «إِنَّکُمْ» در ابتدای کلام ارجاع دارد و یک ارجاع درون‌متنی پس‌مرجع روشن است که انسجام خطابی را حفظ می‌کند. واژه «قوم» در پایان مرجع ضمایر «شما» است.
بازآفرینی مترجم در متن مقصد: مترجم این ارجاع ضمیری پس‌مرجع را به همان صورت و با حفظ پیوستگی معنایی در فارسی بازآفرینی کردهاست («شما» در ابتدا و «در میان شما» در ادامه) و خطاب جمعی را با «ای قوم!» تقویت کرده و انسجام خطابی را حفظ کردهاست.
3. «لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى مَنْ رَوَّعَ الْأَبْرَارَ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ، أَأَنَا رَوَّعْتُ أَبْنَاءَ رَسُولِ اللَّهِ مَتَى؟» (الشرقاوی، 1969: 12).
«لعنت خدا بر کسانی که نیکان آل محمد را به وحشت انداختند. آیا من فرزندان رسول‌الله را به وحشت انداختم؟» (فسنقری، 1397: 34).
ابزار انسجام در متن مبدأ: ضمیر متکلم «أَنَا» یک ارجاع برون‌متنی به گوینده (امام حسین) دارد. عبارت «أَبْنَاءَ رَسُولِ اللَّهِ» مرجع و مصداق «الْأَبْرَارَ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ» در جملۀ قبل است.
بازآفرینی مترجم در متن مقصد: ارجاع برون‌متنی ضمیر «أَنَا» با «آیا من» به‌درستی منتقل شده‌است. مترجم با وضوح‌بخشی به مصداق «نیکان»، انسجام معنایی حول محور مظلومیت اهل بیت را تقویت کردهاست.
پس از بررسی نمونه‌های مختلف ارجاع در این ترجمه، روشن می‌شود که آن دسته از ارجاعات که به عناصر درون خود متن اشاره دارند (ارجاع درون‌متنی) بیش از سایر انواع، در ایجاد پیوستگی میان جملات مؤثرند. بر این اساس، تنها ارجاع درون‌متنی باعث ایجاد انسجام در متن می‌شود، زیرا روابط معنایی بین جملات را برقرار می‌کند و متن را از مجموعه‌ای جملات پراکنده خارج می‌سازد. در مقابل، ارجاع برون‌متنی اگرچه در تولید معنا نقش دارد، اما به تنهایی انسجام میان‌جمله‌ای ایجاد نمی‌کند (نعمتی قزوینی، 1392: 15).
از مجموع 72 مورد انسجام، ارجاع با ۲۴ مورد بیشترین بسامد را دارد: ۱۲ مورد ارجاع برون‌متنی، ۸ مورد درون‌متنی پیش‌مرجع و ۴ مورد درون‌متنی پس‌مرجع. غلبۀ ارجاع برون‌متنی نشان‌دهندﮤ وابستگی متن به دانش پیشین مخاطب از وقایع عاشوراست. بسامد بالاتر ارجاع پیش‌مرجع (نسبت به پس‌مرجع) حاکی از آن است که متن اغلب مرجع را پیش از ارجاع معرفی می‌کند.
2-2-5. جانشینی
«جانشینی» از ابزارهای انسجام دستوری محسوب می‌شود که به‌جای تکرار مستقیم یک واژه یا عبارت، از عنصر زبانی دیگری برای جایگزینی آن استفاده می‌شود. این جایگزینی در سطح‌های مختلفی از جمله اسم، فعل و جمله رخ می‌دهد و نقش مهمی در حفظ پیوستگی معنایی و جلوگیری از تکرار زائد در متن ایفا می‌کند. هلیدی و حسن جانشینی را چنین تعریف می‌کنند: «جانشینی رابطه‌ای درون‌متنی است که زمانی رخ می‌دهد که یک عنصر زبانی در متن با عنصر دیگری جایگزین شود» (هلیدی و حسن، 1976: 88). آن‌ها این پدیده را به سه نوع تقسیم می‌کنند: اسمی، فعلی، جمله‌ای (همان). انواع جانشینی باعث می‌شود تا بدون تکرار مستقیم، معنا حفظ شده و انسجامی طبیعی در متن ایجاد شود.
نمونه‌ها:
1. «أَتَرَانِی أُشْهِرُ السَّیْفَ عَلَى وَجْهِ الْحُسَیْنِ؟! اعْفِنِی یَا رَبِّ مِنْ هَذَا الْبَلَاءِ» (الشرقاوی، 1969: 9).
«آیا گمان می‌کنی من به روی حسین شمشیر می‌کشم؟ پروردگارا مرا از این مصیبت حفظ بفرما.» (فسنقری، 1397: 31).
ابزار انسجام در متن مبدأ: ضمیر «هُم» در «إلَیْهِمْ» و «أتَاهُمْ» به اهل کوفه و ضمیرهای «أخی» و «له» به شخصیت‌های بیرون از متن (امام حسین) ارجاع دارند.
بازآفرینی مترجم در متن مقصد: مترجمان جانشینی ضمیر فاعلی را با استفاده از ضمیر «من» و ضمیر مفعولی را در «مرا» بازآفرینی کرده‌اند. همچنین «این مصیبت» جانشینی مناسبی برای «هذا البلاء» است. نکتۀ مهم آنکه در ترجمه برخلاف متن عربی که ضمیر «ترانی» جانشین «آیا مرا می‌بینی» است، ساختاری روان‌تر اما هم‌ارز از نظر جانشینی ارائه داده‌است. این جانشینی‌ها بدون آنکه نام گوینده یا وصف بلند مصیبت تکرار شود، متن را فشرده، روان و منسجم ساخته‌اند.
2. «لَیْسَتِ الْعِبْرَةُ فِی قَتْلِ الْحُسَیْنِ‌بْنِ عَلِیٍّ.. إِنَّمَا الْعِبْرَةُ فِیمَنْ قَتَلُوهُ.. وَلِمَاذَا قَتَلُوهُ؟» (الشرقاوی، 1969: 85).
«عبرت در قتل حسین‌بن علی نیست... عبرت درکسانی است که او را کشتند... و اینکه چرا او را کشتند؟» (فسنقری، 1397: 119).
ابزار انسجام در متن مبدأ: نام «الحسین‌بن علی» با ضمیر « قتلوه» جانشین شده‌است.
بازآفرینی مترجم در متن مقصد: مترجم این جانشینی را با «او را» در فارسی بازآفرینی کرده و انسجام متن اصلی را حفظ کردهاست.
3. «أَنَا ثَأْرُاللهِ فِیکُمْ.. فَاطْلُبُوهُ!!» (الشرقاوی، 1969: 85).
«من خون خدا در میان شمایم... پس انتقام آن را بگیرید!!» (فسنقری، 1397: 119).
ابزار انسجام در متن مبدأ: عبارت «ثارالله» با ضمیر « فاطلبوه» جانشین شده‌است.
بازآفرینی مترجم در متن مقصد: مترجم این جانشینی را با «آن» در فارسی بازآفرینی کرده و انسجام معنایی متن اصلی را حفظ کردهاست.
جانشینی کم‌بسامدترین عامل انسجام دستوری در این ترجمه است. دلیل آن ساختار صریح و مستقیم گفت‌وگوها در نمایشنامۀ عاشورایی است که نیاز به جانشینی را کاهش می‌دهد. از میان انواع جانشینی، جانشینی اسمی (با ضمایر) بیش از انواع دیگر دیده می‌شود. مترجمان عملکردی روان و وفادار به متن اصلی داشته‌اند، اگرچه در مواردی (مانند جانشینی جمله‌ای) بار معنایی به‌طور کامل منتقل نشده‌است.
3-2-5. حذف
«حذف» حالتی است که عنصری زبانی از جمله حذف می‌شود، اما معنا یا نقش آن از طریق بافت قبلی قابل بازیابی است. این فرایند موجب فشردگی متن و جلوگیری از تکرار غیرضروری می‌شود و در عین حال انسجام معنایی را حفظ می‌کند. هلیدی و حسن بیان می‌کنند: «حذف نوعی جانشینی است که در آن، عنصر زبانی با هیچ‌چیز جایگزین می‌شود» (هلیدی و حسن، 1976: 142). «این پدیده، همانند «جانشینی» یکی از عوامل مهم در ایجاد انسجام متنی به‌شمار می‌آید. حذف برخلاف ابزارهای معنایی، رابطه‌ای واژگانی- نحوی در متن برقرار می‌کند و موجب فشردگی و پیوستگی ساختاری می‌شود» (نیازی و قاسمی‌اصل، ۶۱:۱۴۰۱). از نظر ساختاری، حذف به سه نوع تقسیم می‌شود: حذف اسمی، فعلی، جمله‌ای.
نمونه‌ها:
1. «اِهْجُمُوا الْآنَ فَهُوَ مَشْغُولٌ بِأَهْلِهِ فَهُوَ إِنْ یَفْرُغْ لَکُمْ لَایَعْرِفُ الْوَاحِدُ مِنْکُمْ کَیْفَ یُنَجَّى اُمْطِرُوهُ بِنِبَالٍ لَاتُعَدُّ» (الشرقاوی، 1969: 77).
«اکنون که سرگرم خانواده‌اش است، به او حمله کنید. پس اگر به‌سوی شما بیاید، هیچ‌یک از شما نمی‌داند چگونه خود را نجات بخشد، با تیرهای بی‌شمار تیربارانش کنید» (فسنقری، 1397: 109).
ابزار انسجام در متن مبدأ: در جملۀ پایانی «اُمْطِرُوهُ بِنِبَالٍ لَاتُعَدُّ»، فاعل فعل امر «اُمْطِرُوهُ» (أنتم) به‌طور کلی حذف شده و از بافت پیشین (خطاب جمع در «اِهْجُمُوا») فهمیده می‌شود. همچنین، صفت «لَاتُعَدُّ» (شمرده نمی‌شوند) به‌طور ضمنی به «نِبالٍ» (تیرها) اشاره دارد و حذف مرفوع آن (هی) از سیاق مشخص است.
بازآفرینی مترجم در متن مقصد: مترجم با بازسازی جمله به‌صورت کامل («با تیرهای بی‌شمار تیربارانش کنید»)، هم فاعل محذوف «شما» را در قالب ساختار امری فارسی آشکار ساخته و هم صفت «لَاتُعَدُّ» را به «بی‌شمار» ترجمه کرده که وصف کامل برای «تیرها» است. این کار باعث حفظ فوریت دستور و شدت عمل در جمله شده و ابهام ناشی از حذف در متن عربی را برای مخاطب فارسی‌زبان برطرف کردهاست.
2. «أَیْنَ أَصْحَابُکَ؟ خَلْفَ التَّلِّ.. خَرُّوا عَطَشًا» (الشرقاوی، 1969: 8).
«یارانت کجا هستند؟ پشت این تپه از شدت تشنگی بر زمین افتاده‌اند» (فسنقری، 1397: 30).
ابزار انسجام در متن مبدأ: اسم «أصحابک» در جملۀ دوم حذف شده‌است.
بازآفرینی مترجم در متن مقصد: مترجم این حذف را در فارسی حفظ کرده و با اتکا به قرینۀ موقعیتی انسجام متن اصلی را بازآفرینی کردهاست.
3. «أَنْتَ الْمَقْتُولُ إِذَا قَاتَلْتَ. أَتَرَى بِالْمَوْتِ تُهَدِّدُنِی؟» (الشرقاوی، 1969: 30).
«اگر مبارزه کنی کشته خواهی شد. آیا مرا از مرگ می‌ترسانی؟» (فسنقری، 1397: 37).
ابزار انسجام در متن مبدأ: فاعل جملۀ دوم حذف شده و معنا از بافت قبلی بازیابی می‌شود.
بازآفرینی مترجم در متن مقصد: مترجم این حذف را در فارسی حفظ کرده و با جملۀ کامل انسجام متن اصلی را بازآفرینی کردهاست.
حذف از عوامل نسبتاً پرکاربرد انسجام دستوری در این ترجمه است. مترجمان در مواردی که حذف به ابهام نمی‌انجامید، ساختار را حفظ کرده‌اند و در موارد نیاز به شفاف‌سازی، عامل حذف‌شده را در فارسی آشکار ساخته‌اند.
3-5. انسجام واژگانی
انسجام واژگانی نوعی پیوستگی در متن است که از حضور واژه‌های مشابه و مرتبط پدید می‌آید و بر پایۀ روابط معنایی میان این واژه‌ها شکل می‌گیرد (هلیدی و حسن، 1976: 310). هلیدی و حسن عوامل انسجام واژگانی را به دو دستۀ عام و موردی تقسیم کرده‌اند: در انسجام واژگانی عام، مؤلفه‌هایی چون تکرار، هم‌معنایی، تضاد معنایی، شمول معنایی (جزء و کل) نقش دارند و در انسجام واژگانی موردی، عواملی مانند برابری، نام‌گذاری و تشابه به انسجام متن کمک می‌کنند (همان).
1-3-5. تکرار
«تکرار» از عوامل انسجام واژگانی، با بازآوری یک واژه یا ظاهر شدن مترادف‌ها و جانشین‌های آن در متن، پیوند معنایی و ساختاری ایجاد می‌کند. این فرایند، در شکل لفظی یا معنایی، به برجسته‌سازی مفاهیم کلیدی، حفظ پیوستگی و انسجام متن کمک می‌کند. از دیدگاه هلیدی و حسن، تکرار علاوه بر رابطۀ معنایی، رابطۀ آوایی نیز بین اجزای متن برقرار کرده و درک ساختار معنایی را تسهیل می‌کند (هلیدی و حسن، 1976: 287).
در تحلیل انسجام متنی، «تکرار» به معنای بازگشت واژگان یا عناصر زبانی از جمله‌های پیشین در جمله‌های بعدی است. هرچند در یک متن، واژه‌هایی مانند حروف اضافه و ربط نیز ممکن است چندین‌بار تکرار شوند و در ایجاد پیوستگی نقش داشته باشند، اما نقش اصلی در انسجام بر عهدﮤ واژگان محتوایی است؛ زیرا حذف آن‌ها می‌تواند موجب اختلال در معنا و ساختار متن شود (احمدی، 1390: 13). از منظر ساختاری، تکرار زمانی رخ می‌دهد که یک واژه بدون هیچ تفاوتی در آوا یا معنا، دوباره در متن ظاهر شود. این ویژگی باعث می‌شود که تکرار نه‌تنها پیوند معنایی، بلکه پیوند آوایی نیز میان اجزای متن برقرار کند (ایشانی، 1395: 44).
نمونه‌ها:
1. «قَدْ نَشَأْنَا یَا أَخِی فِی الْحُزْنِ، فَالْحُزْنُ کِتَابُ الْعُمُرِ کُلِّهِ. إِنَّمَا الْحُزْنُ طَوِیلٌ وَثَقِیلٌ وَبَئِیلٌ» (الشرقاوی، 1969: 77).
«ای برادرم ما در اندوه بزرگ شده‌ایم، پس اندوه، کتاب سراسر زندگی ماست. بی‌شک این اندوه، طولانی، سنگین و جانکاه است» (فسنقری، 1397: 108).
واژﮤ «حزن» (اندوه) سه بار تکرار شده‌است. این تکرار، محور معنایی اصلی جمله را تشکیل می‌دهد و بر فراگیری و عمق غم در زندگی گوینده تأکید می‌ورزد. تکرار، یک ریتم غمگین ایجاد کرده و بار عاطفی کلام را تشدید می‌نماید. مترجم با وفاداری به این الگو، مفهوم محوری «اندوه» را در ذهن خواننده تثبیت کردهاست.
2. «بَلْ إِنَّهَا رَایَاتُهُمْ.. مَا هَذِهِ رَایَاتُنَا.. هِیَ ذِی هَوَادِی الْخَیْلِ تَطْلُعُ تَحْتَ رَایَاتٍ کَأَجْنِحَةِ الطُّیُورِ.. رَایَاتُ مُلْکِ الْفُجُورِ.. رَایَاتُ سُلْطَانٍ ذَلِیلٍ یَسْتَذِلُّ بِهَا الرِّقَابَ» (الشرقاوی، 1969: 6).
«البته این‌ها پرچم‌های ما نیست... پرچم‌های مخصوص خودشان است... این‌ها گردوغبار قافله است که در زیر پرچم‌ها مانند بال‌های پرندگان به‌نظر می رسد. پرچم‌های سرزمین فسق و فجور... پرچم‌های حاکمی ذلیل که به وسیلۀ آن مردم را رام خود می‌کند» (فسنقری، 1397: 28).
واژﮤ «رایات» (پرچم‌ها) پنج‌بار در این بخش کوتاه تکرار شده‌است. این تکرار پرشمار، توجه مخاطب را کاملاً بر مفهوم «پرچم» به‌عنوان نماد هویت، حکومت و عقیده متمرکز می‌کند. از طریق این تکرار است که تقابل بین «پرچم‌های ما» (حق) و «پرچم‌های آنان» (باطل) به کانون اصلی توصیف تبدیل می‌شود.
3. «جِدَارَانِ دُورِکُمْ دِمَاءٌ، أَرْکَانُ مَسْجِدِکُمْ دِمَاءٌ. أَوْتَادُ خَیْمَتِکُمْ دِمَاءٌ، لَحَظَاتُ عُمْرِکُمُ الزَّرَى، خَفَقَاتُ صَدْرِکُمُ الثَّقِیلَةُ، أَحْلَامُ لَیْلِکُمُ الْوَبِیلَةُ، وَنِسَاؤُکُمْ.. آفَاقُکُمْ.. أَیَّامُکُمْ.. صَارَتْ دِمَاءً کُلُّهَا.. یَا لِلدِّمَاءِ!!» (الشرقاوی، 1969: 93).
«دیوارهای خانه‌تان، خون. ستون‌های مسجدتان، خون. میخ‌های خیمه‌تان، خون. لحظات عمر کثیفتان، تپش‌های سنگین سینه‌تان، رویاهای تلخ شبانه‌تان، زنانتان... افق هاتان... روزگارتان... همگی خون گشته... شگفتا از این خون‌ها!!» (فسنقری، 1397: 129).
تکرار کلمۀ «دماء» (خون) در متن عربی، یک ریتم تراژیک ایجاد می‌کند که بر فراگیری و شوم‌بودن فاجعه تأکید دارد. مترجم با وفاداری به این سبک ادبی، عین تکرار را در زبان مقصد بازآفرینی کردهاست. این تکرارِ هدفمند، نه‌تنها بارمعنایی و عاطفی جمله (احاطه شدن همه‌چیز توسط خون و خشونت) را منتقل می‌کند، بلکه ساختار موسیقایی و تأثیر شاعرانه متن اصلی را نیز حفظ می‌نماید.
2-3-5. هم‌معنایی
«هم‌معنایی» از عوامل انسجام واژگانی، با جایگزینی واژه‌ها با مترادف‌ها یا اصطلاحات مرتبط معنایی، به ایجاد پیوستگی در متن کمک می‌کند. برخلاف تکرار که عین واژه تکرار می‌شود، هم‌معنایی با ایجاد تنوع واژگانی، از یکنواختی جلوگیری کرده و درعین حال پیوند مفهومی را حفظ می‌کند. این رویکرد نه‌تنها به انسجام متن کمک می‌کند، بلکه موجب غنای زبانی و جذابیت آن نیز می‌شود (هلیدی و حسن، 1976: 278).
نمونه‌ها:
1. «جَاءَنَا یُرْهِبُ أَوْلَادَ النَّبِیِّ، طَاعَةً لِلْفَاسِقِ الْفَاجِرِ مَوْلَاهُ یَزِیدَ، وَهُوَ طَاغُوتُ الْفَسَادِ، أَوْ لِمَوْلَاهُ الدَّعِیِّ ابْنِ الْمُدَّعِی ابْنِ‌زِیَادٍ» (الشرقاوی، 1969: 15).
«به طاعت از آن فاسق فاجر که حکومتش سراسر طاغوت و فساد است و برای فرمانبرداری از آن زنازاده پسر زنازاده، ابن‌زیاد، نزد ما آمده و اولاد پیامبر را می‌ترساند» (فسنقری، 1397: 38).
واژه‌های «فاسق» و «فاجر» که هر دو به معنای «گناهکار بزرگ» هستند، به‌صورت هم‌معنا به‌کار رفته‌اند. همچنین «طاغوت» و «فساد» نیز در یک حوزﮤ معنایی (ستم و انحراف) قرار دارند. این کاربرد هم‌معنایی، ضمن ایجاد تنوع واژگانی، بر شدت فساد و طغیان حاکمان اموی تأکید می‌ورزد و بار منفی جمله را چند برابر می‌کند.
2. «کُلُّکُمْ یَعْرِفُ أَنِّی جِئْتُ کَیْ أُنْقِذَکُمْ مِنْ ظَالِمِیکُمْ، کُلُّکُمْ یَعْلَمُ أَنِّی جِئْتُ کَیْ أَهْدَمَ أَرْکَانَ الضَّلَالِ» (الشرقاوی، 1969: 7).
«همۀ شما می‌دانید که من آمده‌ام تا شما را از دست ستمگران نجات دهم. همۀ شما می‌دانید که آمده‌ام تا ستون‌های گمراهی را درهم شکنم» (فسنقری، 1397: 29).
افعال «یَعْرِفُ» و «یَعْلَمُ» که هر دو به معنای «دانستن/آگاه بودن» هستند، به‌صورت هم‌معنا در دو جملۀ موازی به‌کار رفته‌اند. این هم‌معنایی، از یکنواختی جلوگیری کرده و در عین حال، با ایجاد توازن آوایی و معنایی، بر قطعیت و وضوح پیام امام تأکید می‌کند و انسجام سخنرانی را افزایش می‌دهد.
3. «اللَّهُمَّ إِلَیْکَ أَتُوبُ... اللَّهُمَّ إِلَیْکَ أَنِیبُ» (الشرقاوی، 1969: 54).
«خداوندا... به درگاهش توبه می‌کنم. خدایا به‌سوی تو بازمی‌گردم» (فسنقری، 1397: 82).
افعال «أَتُوبُ» و «أَنِیبُ» که هر دو بر مفهوم «بازگشت به‌سوی خدا» و «توبه» دلالت دارند، به‌صورت هم‌معنا استفاده شده‌اند. این کاربرد، نه‌تنها بر معنای تضرع و انابه تأکید می‌کند، بلکه به‌دلیل تفاوت ظریف در معنا (أَتُوبُ: توبه کردن، أَنِیبُ: بازگشتن/ پناه بردن)، عمق عاطفی و معنوی نیایش را افزایش داده و انسجام درونی دعا را تقویت می‌نماید.
3-3-5. شمول معنایی
«شمول معنایی» با ایجاد رابطۀ سلسله‌مراتبی بین واژه‌ها (مانند رابطۀ عام و خاص) به انسجام متن کمک می‌کند. در این روش به جای تکرار مستقیم، از واژه‌های دارای شمول معنایی استفاده می‌شود تا هم پیوستگی حفظ شود و هم تنوع واژگانی ایجاد گردد. این نوع انسجام به‌ویژه در متون توصیفی و طبقه‌بندی‌شده کاربرد موثری دارد (هلیدی و حسن، 1976: 285).
نمونه‌ها:
1. «غَیْرَ أَنَّ الْفَقْرَ یَا نَافِعُ إِذْلَالٌ.. فَمَا یَقْوَى فَقِیرٌ أَنْ یُجَادِلَ» (الشرقاوی، 1969: 21).
«اما ای نافع، فقر مایۀ ضعف است و تهیدست را یارای مجادله نیست» (فسنقری، 1397: 44).
واژﮤ «فَقْرَ» (عام) با واژه‌های «ضعف» و «تهیدست» (خاص‌تر) در یک شبکۀ معنایی قرار گرفته‌اند. «فقر» علت است و «ضعف» و ناتوانی در «مجادله» از پیامدهای آن. این رابطۀ جزء - کل معنایی، استدلال گوینده را منسجم می‌سازد و پیوند منطقی بین مفاهیم را به نمایش می‌گذارد.
2. «اقْذِفُوهُ مِنْ بَعِیدٍ بِسِهَامٍ وَنِبَالٍ وَرِمَاحٍ» (الشرقاوی، 1969: 85).
«از دور به سویش تیر، خدنگ و نیزه پرتاب کنید» (فسنقری، 1397: 120).
واژه‌های «سِهَامٍ » (تیرها)، «نِبَالٍ» (خدنگ/نیزه‌های کوتاه) و «رِمَاحٍ» (نیزه‌های بلند) همگی زیرمجموعه‌ای از واژﮤ عام «سلاح» (سلاح/ابزار جنگی) هستند. این شمول معنایی، تصویری کامل و همه‌جانبه از انواع حمله‌های دوربرد ارائه می‌دهد و بر عزم دشمن برای نابودی تأکید می‌کند، بی‌آنکه نیاز به تکرار واژﮤ عام باشد.
3. «غِنَى یَا مَنْ خَانَ أَبَاهُ.. یَا مَنْ بَاعَ جِهَادَ الْأَمْسِ وَجَاهَ الدِّینِ وَعِزَّ الدَّارِ الْأَبَدِیَّةِ بِعَرَضٍ فَانٍ مِنْ دُنْیَاهُ» (الشرقاوی، 1969: 24).
«دور شو ای کسی‌که به پدرت خیانت کردی. ای کسی‌که جهاد دیروز، جاه دین و عزت سرای جاویدان را به متاع ناچیز و زودگذر دنیا فروختی» (فسنقری، 1397: 48).
این نمونه یک تقابل سلسله مراتبی قدرتمند ایجاد می‌کند. از یک سو «جهاد»، «جاه دین» و «عزت دارالاخره» در حوزﮤ معنایی مثبت و جاودان قرار دارند و از سوی دیگر «عرض فان» (متاع ناچیز) و «دنیا» در حوزﮤ معنایی منفی و فانی جای می‌گیرند. این شمول معنایی دوگانه، تقابل بنیادین بین «ارزش‌های اخروی» و «لذات دنیوی» را نشان می‌دهد و انسجام ایدئولوژیک جمله را شکل می‌دهد.
4-3-5. تضاد معنایی
«تضاد معنایی» به ایجاد پیوستگی معنایی در متن از طریق تقابل مفهومی کمک می‌کند و زمانی رخ می‌دهد که دو واژه با معنای متضاد یا متقابل در متن به‌کار روند. هلیدی و حسن تضاد معنایی را بخشی از انسجام واژگانی می‌دانند که با ایجاد تقابل معنایی، توجه مخاطب را به تفاوت‌های مفهومی جلب کرده و در نتیجه، ساختار معنایی متن را برجسته‌تر می‌سازد (هلیدی و حسن، 1976: 285).
نمونه‌ها:
1. «وَهَدَاکَ اللهُ لِلْحَقِّ وَقَاکَ الضَّلَالَ» (الشرقاوی، 1969: 8).
«و تو را به‌سوی حق هدایت کرده و از گمراهی نگاه دارد» (فسنقری، 1397: 30).
واژه‌های « َحقِّ » و «ضَّلَالَ» در تقابل معنایی کامل قرار دارند. این تضاد، دوگانگی بنیادین بین مسیر درست و نادرست را نمایان می‌سازد و هدف از هدایت الهی (رسیدن به حق و دوری از گمراهی) را به شکلی موجز و پرتوان بیان می‌کند.
2. «إِنَّ مَا ضَاقَ عَلَیْنَا مِنْ مَدًى... لَفَسِیحٌ عِنْدَ مِثْلِکَ» (الشرقاوی، 1969: 34).
«آنچه بر ما تنگ آمده برای کسی چون تو فراخ و گشاده است.» (فسنقری، 1397: 59).
افعال «ضَاقَ» (تنگ آمدن/کوچک بودن) و «فَسِیحٌ» (فراخ و گشاده بودن) در تضاد معنایی هستند. این تقابل، نه‌تنها یک تضاد فیزیکی، بلکه تضادی در ظرفیت روحی و صبر و استقامت بین گوینده و مخاطب را نشان می‌دهد و بر بزرگی و وسعت روح مخاطب تأکید می‌کند.
3. «کُلُّ هَذَا الرُّوعُ یَا رَبِّ وَلَمْ تَسْقُطْ عَلَی الْأَرْضِ السَّمَاءُ؟!» (الشرقاوی، 1969: 83).
«پروردگار من این همه وحشت و هراس موج می‌زند، اما آسمان بر زمین فرود نیامده‌است؟!» (فسنقری، 1397: 116).
«السَّمَاءُ» (آسمان) و «الْأَرْضِ» (زمین) در تقابل مکانی قرار دارند. این تضاد، در کنار مفهوم «الرُّوعُ» (وحشت)، بر عظمت فاجعه‌ای که گویی باید نظام جهان را برهم زده باشد (فرود آمدن آسمان بر زمین) تأکید می‌کند. این تقابل، اوج تراژدی را به تصویر می‌کشد.
در میان تمام عوامل انسجامی، انسجام واژگانی سهم بیشتری نسبت‌به انسجام دستوری دارد که دلیل آن ماهیت حماسی‑ شاعرانۀ نمایشنامه و نیاز به تأکید بر مفاهیم کلیدی عاشورایی (شهادت، خون، ظلم، قیام) است. در بین زیرشاخه‌های واژگانی، تکرار پربسامدترین و شمول معنایی کم‌بسامدترین است. هم‌معنایی بیشتر در خطابه‌های امام حسین (ع) و تضاد معنایی برای برجسته‌سازی تقابل حق و باطل به‌کار رفته‌است. مترجمان در اکثر موارد این پیوندها را به‌خوبی منتقل کرده‌اند، هرچند در برخی موارد (مانند تخفیف شدت تضاد اخلاقی) کاستی وجود دارد.
6. بحث و نتیجه‌گیری
در ترجمۀ نمایشنامۀ الحسین شهیداً که ساختاری شاعرانه و حماسی دارد، انسجام واژگانی و دستوری نقش تعیین‌کننده‌ای در انتقال حس و پیام ایفا می‌کند. تحلیل ۷۲ نمونه انسجام از ترجمۀ فارسی خون خدا نشان می‌دهد که پرکاربردترین ابزار انسجام به‌ترتیب عبارتند از: تضاد معنایی (۱۲ مورد،16/7%)، ارجاع برون‌متنی (۱۲ مورد، ۷/۱۶%)، تکرار واژگانی (۹ مورد، 12/5%) و شمول معنایی (۹ مورد، 12/5%). این یافته حاکی از آن است که مترجمان برای برجسته‌سازی تقابل‌های ایدئولوژیک (حق/ باطل، ظلم/ عدالت) و انتقال مفاهیم محوری عاشورا همچون «خون»، «قیام» و «شهادت» عمدتاً بر تضادهای معنایی و تکرار واژگانی تکیه کرده‌اند. در مقابل، کم‌کاربردترین ابزارها عبارتند از: هم‌معنایی (۵ مورد، 6/9%) و جانشینی (۶ مورد، 8/3%). بسامد پایین هم‌معنایی و جانشینی نشان می‌دهد که سبک ترجمه به‌جای پرهیز از تکرار و تنوع‌بخشی واژگانی، بر عینیت‌گرایی و بازآفرینی مستقیم ساختارهای تأکیدی متن اصلی استوار است.
در حوزۀ انسجام دستوری، مجموع ارجاعات درون‌متنی (پیش‌مرجع ۸ مورد و پس‌مرجع ۴ مورد) با ارجاعات برون‌متنی (۱۲ مورد) برابری می‌کند که نشان‌دهندۀ توازن میان اتکا به بافت زبانی متن و دانش پیشین مخاطب از وقایع عاشوراست. همچنین، ابزار حذف (۷ مورد) اغلب در جایگاه‌هایی به‌کار رفته که فاعل یا مفعول از بافت پیشین قابل‌بازیابی بوده و مترجمان در بیش از ۷۰% موارد، حذف را بدون تغییر ساختاری حفظ کرده‌اند.
براساس تحلیل تطبیقی متن عربی و ترجمۀ فارسی در چارچوب نظریۀ هلیدی و حسن، می‌توان نتیجه گرفت که ترجمۀ خون خدا با موفقیت انسجام ساختاری و معنایی متن مبدأ را حفظ کردهاست. داده‌های آماری نشان می‌دهد که ابزارهای غالب در متن مبدأ (تضاد معنایی، تکرار، شمول معنایی) با وفاداری بالایی به فارسی منتقل شده‌اند. با این حال، چالش‌هایی نظیر تفاوت نظام ارجاع ضمایر در عربی و فارسی و ضرورت بازسازی برخی حذف‌های نحوی برای جلوگیری از ابهام (که در ۲ مورد از ۷ مورد حذف رخ داده) نشان‌دهندۀ ظرافت‌های فرایند ترجمه متون نمایشی است.
این پژوهش با ارائۀ آمار دقیق از پراکندگی ابزارهای انسجام، گامی نوین در تحلیل ترجمه‌های ادبی مذهبی با رویکرد زبانشناسی نقش‌گرا محسوب می‌شود و الگویی کمّی -کیفی برای مطالعات آتی در حوزۀ نقد ترجمه متون اسلامی تاریخی ارائه می‌دهد.
تعارض منافع
تعارض منافع وجود ندارد.
بیانیۀ نحوﮤ استفاده از هوش مصنوعی
در تهیۀ این مقاله، از ابزارهای هوش مصنوعی صرفاً برای بهبود کیفیت زبانی، اصلاح نگارش، افزایش روانی ساختار متن استفاده شده‌است. پس از استفاده از این ابزارها، تمامی محتوای تولیدشده توسط نویسنده به دقت بررسی، ویرایش و تأیید شده‌است و نویسنده مسئولیت کامل صحت، اصالت و یکپارچگی محتوای مقاله را بر عهده دارد. شایان ذکر است که از هوش مصنوعی برای تولید داده‌ها، نتایج پژوهش یا استنتاج‌های علمی استفاده نشده‌است و این ابزارها هیچ‌گاه جایگزین تفکر انتقادی، تخصص و قضاوت پژوهشگر نبوده‌اند.
